ونەر • 25 ناۋرىز، 2021

دومالاق انا (تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا جازىلعان ەكىنشى وپەرا)

235 رەت كورسەتىلدى

ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن ۇلان-عايىر دالا. الىستان كەرۋەن كورىنەدى. ۇزاق جورىقتان كەلە جاتقان جاۋىنگەرلەر. كوش باسىندا بايدىبەك باتىر، بي، قولباسشى... الدىمەن وسىنشاما اۋقىمدى وقيعانى شاعىن دەرلىك ساحناعا سىيعىزعان تەاتر ماماندارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە سۇيسىنگەنبىز.

 

جۋىردا شىمكەنت قالالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا جانە 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىنە وراي ونەرسۇيەر قاۋىمعا «دومالاق انا» وپەراسىنىڭ پرەمەراسىن تارتۋ ەتتى. ءۇشىنشى مەگاپوليس تۇرعىندارى مەن قوناق­تارىنا ون كۇن بويى ۇسىنىلعان «دومالاق انا» – تاۋەلسىز قازاق­ستان جىلدارىندا جازىلعان ەكىن­شى وپەرا. جاڭا قويىلىم ەلىمىزدە العاش رەت ساحنالانىپ وتىر. ءيا، تاريحي دەرەكتەرگە، اڭىز-اپ­سا­ناعا قانىق جۇرت 2007 جىلى تۇر­كىستان قالالىق سازدى دراما تەاترى شەرحان مۇرتازانىڭ «دومالاق انا» اتتى دراماسىن ساح­نالاعانىنان حاباردار. سون­داي-اق 1999-2005 جىلدار ارا­لىعىندا كومپوزيتور د.بوتباەۆ ءوز شىعارماشىلىق جولىنىڭ شىڭىندا 2 اكت، 8 كورىنىستەن تۇ­راتىن «دومالاق انا» وپەراسىن جازدى، ول العاشقىدا «دومالاق-ەنە تۋرالى اڭىز» دەپ اتالدى. ال شىمكەنتتىكتەرگە ۇسىنىلعان تۋىندىنى ماماندار ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن تاريحي وقيعا، جاڭا بەلەس ساناۋدا. الەمدىك وپەرا جۇلدىزى مايرا مۇحامەدقىزى تەاتر تىز­گىنىن العان العاشقى كۇندەرى-اق جۋرناليستەرگە اتالعان تۋىندى شىمكەنتتىڭ مادەني برەندى بولاتىنىن مالىمدەگەن ەدى.

– از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن «دومالاق انا» وپەرا­سىندا قازاق حالقىنا ءتان قا­سيەتتى انا بەينەسى تە­رەڭ جەت­كىزىلگەن. بويجەتكەن نۇريلا­نىڭ انا اتانىپ، وسيەت پەن رۋحاني قۇن­دىلىقتارعا جانە انالىق مەيىرگە تولى عۇ­مىرى، انا ماحاب­باتىنىڭ قۋا­تى وتە كەڭ ءارى شىنايى كورسەتىلىپ، سۋرەتتەلەدى. تۋىن­دى تەك انالىق قايسار جۇ­رەك پەن قالىڭ ەلگە تاراعان كەڭ­پەيىلدىلىكتى ايشىقتاپ قانا قوي­­ماي، قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ قوزعاۋ­شىسى بولعان بايدىبەك باتىردىڭ حالقىنا دەگەن سۇيىس­پەن­شىلىگىمەن ءبىر ارناعا توعىس­تىرىپ، قازاق ەلىنىڭ تاريحي تە­رەڭ­­دىگىن، مادەني كوركەمدىگىن قام­­تيدى، – دەدى م.مۇحامەدقىزى بريفينگتە.

ال وپەرانىڭ العاشقى كو­رەر­مەندەرىنىڭ ءبىرى بولعان شىم­كەنت قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شىڭعىس مۇقان ءوز پىكىرى مەن جۇرەكجاردى لەبىزىن الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىلدىردى. ء«اسىلى، تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعىز وپەرا جازىلعان. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ليبرەتتوسىنا جازىلعان ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «ابىلاي حانى». 2004 جىلى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەا­ترىندا پرەمەراسى بولعان. ونىڭ ءوزىن ەركەعالي اعامىز سوناۋ كەڭەس زامانىندا باستاعان، 7-8 جىل جازعان. شىنى كەرەك، مايرا مۇحامەدقىزى از ۋاقىتتا ساحناعا جاڭا وپەرا الىپ شىعادى دەپ كۇتپەدىم. اكىمىمىز مۇرات ايتەنوۆكە شىعارامىن دەپ ۋادە بەردى، شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە، ءوزى باستى رولدە. ءوزى ديرەكتور. مىڭ شارۋا. وتكەندە جاڭبىر جاۋىپ شاتىرىنان سۋ كەتىپ، جوندەتىپ جاتتى. تەاتردىڭ اۋاسىن تازالاپ تۇراتىن جۇيە يت جىلى ىستەن شىعىپتى. ءبىر حابارلاسقانىمدا دەمەۋشى تاۋىپ ونى ىستەتىپ ءجۇردى. بۇرىنعى ءبىر زاۋىتتىڭ شۇرق تەسىك مادەنيەت ءۇيىن پانالاپ وتىرعان تەاتردى قانشا جەردەن جاماسا دا جىرتىعى تاۋسىلماس. ءبىر كور­گەنىمدە تالاپقا شىداس بەرمەگەن 40 قىزمەتكەر مايرانى ور­تاعا الىپ، سالعىلاسىپ تۇر ەكەن. سىنشىل شىمكەنت تە ءسۇرىنىپ كەتسە، قاعىتا قويادى. وعان دا ۇي­­رەنگەن بولارسىز. بيۋدجەتكە قاراپ تيىن ساناعان تەاترداعى تار­شىلىق، جاڭا ورتا، ۇيرەنىسىپ كەتە قويماعان تۇرمىس-تىرشىلىك قا­جىتىپ جىبەرگەنىن سەزەم. قا­جىماڭىز. ءبارى وتەدى. ار­تىڭىزدا ىستەلگەن جۇمىسىڭىز مەن­مۇن­دالاپ مۇرا بولىپ قا­لا­دى. تا­ريحت­ا اسىلى ءوزىڭىز سياقتى ءىس قۋعان ادام قالسا كەرەك!»، دەپتى الەۋ­­مەتتىك جەلىدەگى پاراق­شا­سىندا شىڭعىس مۇقان وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى ماي­را مۇحامەدقىزىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ.

ايتقانداي-اق تەاتر جۇمى­سى­نا تىڭ لەپ قوسقان جاڭاشىل باسشىنىڭ باستاماسىن قولداپ، ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتۋشىلەر كوپ. جاڭا وپەرانى ءۇشىنشى مەگا­پو­ليستىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى سول وز­گەرىستەردىڭ العاشقى قادامىنا بالاۋدا.

«دومالاق انا» وپەراسىنىڭ كومپوزيتورى – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى مادەنيەت سالاسى­نىڭ ۇزدىگى، حالىقارالىق بايقاۋ­لاردىڭ لاۋرەاتى تاسقىن جار­مۇقامەت. ليبرەتتوسىن جازعان قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ. يدەيا اۆتورى – قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى مايرا مۇحامەدقىزى. قويۋشى-رەجيسسەر – رەسەيلىك «ۇل­كەن تەاتر» رەجيسسەرلىك توبىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى، رەسەي جانە الەم وپەرا تەاتر­لارىنىڭ وپەرا قويۋشىسى ميحايل پاندجاۆيدزە، قويۋشى-ديريجەر – يتالياداعى كارلو فەليچە تەاترىنىڭ كوركەمدىك جە­تەكشىسى دجۋزەپپە اكۆاۆيۆا، قويۋشى-سۋرەتشى – باقىت كۇزەم­باەۆ، كوستيۋم بويىنشا سۋ­رەت­شى – سابيرا داۋلەتاليەۆا، قويۋ­شى-بالەتمەيستەر مادەنيەت قايراتكەرى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، «شالقىما» بي ءانسامبلىنىڭ جەتەكشىسى ابدۋراسۋل ەسەكەەۆ، قويۋشى-حورمەيستەر – باعلان التاەۆ. ال باستى دومالاق انا (نۇريلا) پارتياسىن سوپرانو – مايرا مۇحامەدقىزى، مادەنيەت قايراتكەرى ءۇرالحان سەيلبەكوۆا، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايگۇل ازاتوۆا، بايدىبەك ءبيدى تەنور، حالىقارالىق باي­قاۋ­لاردىڭ لاۋرەاتى ماديحان دۋيسەەۆ، جۇمابەك قاڭتارباەۆ ورىندادى. ەكى اكتىلى، 160 ءارتىس ءرول سومداعان جاڭا قويىلىمدى ساحنالاۋعا تانىمال ونەر مايتالماندارى قاتىستى.

تەاتر سىنشىسى ەمەسپىز، دەگەنمەن كورگەنىمىز بەن كوڭىلگە تۇي­گەنىمىزدى بايانداي كەتەلىك. سون­داي-اق جوعارى باعالاپ تا، قاي­بىر تۇسىمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ جاتقان كورەرمەن پىكىرىن دە جەتكىزسەك. قازاق تاريحىنداعى اتى اڭىزعا اينالعان ابىز انالا­رىمىزدىڭ ىشىندە قاسيەتتى دو­ما­لاق انا تۋرالى وقيعا اڭىز-ءاپسانادان گورى تاريحي شىن­دىعى­نىڭ مول­دىعىمەن دارالانىپ تۇ­راتىن شى­عارمانىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. ياعني دومالاق انا جايىندا تاريحي دەرەكتەر دە، اڭىز-اڭگىمە دە كوپ. شىن اتى – نۇريلا، وزگەنى دە بالاسىنداي كورگەن توڭىرەگىنە انالىق مەيىرىمىن شاشقان بارىنشا كىشىپەيىل، الداعى كۇننىڭ جايىن ويلاپ، ايتقان ءسوزى اقيقاتقا اينالعان بولجامپاز، كورەگەن قاسيەتىن قۇرمەتتەگەن ۇرپاقتارى سول زاماننىڭ وزىندە-اق ونىڭ اتىن اتاماي «دومالاق انا»، «دومالاق ەنە» اتاپ كەتكەن. ونىڭ دانالىعى، اۋليەلىگى، تاپقىرلىعى جايىنداعى اڭگىمەلەر ەل اراسىندا كەڭ تاراعان. وپەرادا كورەرمەن دۇنيەتانىمىنا جاقسى تانىس ءدىني-ميفولوگيالىق ۇعىمدار دا ەنگىزىلگەن.

بايدىبەك پەن نۇريلانىڭ ال­­عاش كەزدەسۋىندە قىزدىڭ قا­سى­نا كوگىلدىرلەۋ قۇس ۇشىپ كە­لىپ، قونادى. بۇل مەيىر-پەيىل پەرىشتە ەدى. ءان كەزىندە پەرىش­تەلەر باي­دىبەك باتىر مەن نۇ­ري­لانى اينا­لىپ جۇرەدى. سونداي-اق ماراۋ حا­نىمنىڭ نارەستەنىڭ باسىنا بارماعىن باتىرىپ جىبەرەتىن كورىنىس بار. شىرىلداپ جىلاعان تىلەۋبەردى، ءسابيىن باۋىرىنا باسىپ ەگىلگەن انا. سول ساتتە، دا­ۋىل تۇرىپ، رۋح-قۇس كەلەدى. ميس­تيكالىق مۋزىكا وينالادى. رۋح-قۇسپەن بىرگە اق كيىمدەگى جەتى پە­رىشتە قىز دا پايدا بولادى. ولار دومالاق انانىڭ قولىنان بالانى الىپ، الاستايدى. بالا جىلاعانىن قويادى. بايبىشەنىڭ كۇندەستىگى، قىساستىعى قاتار ءورى­لىپ جاتاتىن قويىلىمدا قىز­عانىش دەيتىن قىزىل ءيتتىڭ جەتە­گىندە كەتپەگەن اقىلدى ايەل وشاعىنىڭ وتىن سوندىرمەۋدى ويلايدى. بايدىبەك بابا مەن دومالاق انا تۋرالى دەرەكتەر مەن اڭىزداردى، اسىرەسە، وڭتۇستىك جۇرتى جاقسى بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. سوندىقتان دا بولار، سىن ايتۋشىلار وپەراداعى بايدىبەك بابا مەن دومالاق انانىڭ جاس ايىرماشىلىعى شى­نايى دەرەكتەرمەن سايكەس ەمەس­تىگىن العا تارتادى. ياعني ەكەۋىنىڭ جاس ايىرماشىلىعى 20-25 جىل ەكەنىن، سوندىقتان قو­يىلىمدا كورسەتىلگەندەي رو­مان­تيكا بولماعانىن ايتادى. نۇ­ريلانىڭ اقىلى مەن دانا­لىعىن مويىنداعانىن بايدى­بەك بابا ۇيلەنگەن سوڭ، اۋى­لىندا ۇلان-اسىر توي ءوتتى. وسى ءبىر كورىنىستەگى جارتىلاي جا­لاڭاش قىزدىڭ ءبيىن دە ەرسى سانا­عاندار تابىلۋدا. كەرىسىنشە، ول ءبيدى جالىقتىرىپ الماس ءۇشىن قوسىلعان شوۋ-ەلەمەنتكە بالايتىن، بالەت ءارتىسىنىڭ شىعىس ءبيى زالداعى كورەرمەندەردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانىن ايتۋشى كورەرمەن دە بارشىلىق. سونداي-اق تاۋ تۇلعالى باتىر، قولباسشى بابامىزدىڭ وپەراداعى بەينەسىن قومسىنۋشىلار دا بار. ورتا بوي مەن تەنورعا كوڭىلى تولماي، سۇڭ­عاق تا سىمباتتى باريتون داۋىستى بايدىبەكتى كورگىسى كە­لەدى. كورەرمەننىڭ تاعى ءبىرى باي­بىشەنىڭ تىلەۋبەردىنى جەرگە لاقتىرعانىن وعاش سانايدى. ەكىن­شى كورەرمەن مۇنى ينتريگاعا بالايدى. ماراۋ حانىمنىڭ دو­مالاق انانىڭ ءسا­بيىن جەرگە لاقتىرىپ جىبەرەتىن كو­رىنىسىندە «بالا ءتىرى مە، الدە ءولىپ قالدى ما، دەپ دەگبىرىڭ قاشىپ، تىپىرشىپ وتىراسىڭ»، دەيدى.

تۋىندى سوڭىندا حالىق الا­قانىن جايىپ، ەل اناسى اتانعان دومالاق انادان باتا الادى. بۇل ورايدا ايەل بالاسى، قانشا دانىشپان بولسا دا، قازاقتا باتا بەرمەگەنىن ايتۋشىلار بار. وپە­را وتە ىقشامدالعان نۇسقادا قو­يىلعان. ءىى اكتىلى قويىلىمنىڭ ۇزاقتىعى – شامامەن 90 مينۋتتاي. جاڭا مۋزىكالىق فورماتتى، حور ورىنداۋشىلارىنىڭ شە­بەرلىگىن جوعارى باعالاپ جات­قاندار كوپ. ەڭ باستىسى وپەرا ونەردى ساعىنعان ءۇشىنشى مەگاپوليس تۇرعىندارىن بۇ­گىنگىدەي كوپ نارسە شەكتەۋلى ساتتە ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. وپە­رانىڭ پرەمەراسىنا قاتىس­قان مəدە­نيەت جəنە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا دəۋەشوۆ تۋىندىنى جوعارى باعالاپ، تەاتر ۇجىمىنا ءمينيستردىڭ العىسىن جەتكىزدى.

ايتا كەتەلىك، قاراتاۋدىڭ كۇن­گەي بەتىندە، بالابوگەن وزە­نىنىڭ اڭعارىندا دومالاق انا كەسەنەسى ورنالاسقان. قازاق حال­قىنىڭ ابىز انالارىنىڭ ءبىرى نۇريلا ءالي سلانقىزىنىڭ زيرا­تىنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان كەسە­نەنىڭ دە ءوز تاريحى بار. بىر­­دە دومالاق انانىڭ تۇسىنە ەرى بايدىبەك اتا كىرىپ، تۋعان مە­­كەنى قاراتاۋعا كوش دەپ ايان بەرەدى. وسى جول سىلتەۋمەن ءومى­رىنىڭ سوڭعى ۋاقىت­تارىن قا­راتاۋدا وتكىزگەن اياۋلى انا نا­ماز ۋاقىتىندا قايتىس بولادى. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسي­كلوپەدياسىنداعى دەرەكتەر­گە جۇگىنسەك، 1456 جىلى دو­ما­لاق انا­نىڭ نەمەرەسى دۋلات بۇحارادان ابدۋللا شەرى ەسىمدى شەبەردى الدىرتىپ، انا باسىنا ءتورت قاناتتى كۇمبەزدەلگەن كەسەنە-تام تۇر­عىزادى. دومالاق انا كەسەنەسى بىرنەشە رەت بۇ­زى­لىپ قايتا وڭدەلگەن. حح عا­سىر­دىڭ باسىندا قويىلعان ەسكەرتكىش دوڭگەلەك ءپىشىندى، سىرتىنان التى نيشالى، ال كۇم­بەز نەگىزگى عيماراتتىڭ ۇس­تىندە بولعان. 1957 جىلى قايتا جاڭارتىلعانىمەن كەسەنە كوپ ساق­تالماعان. ماڭعىستاۋدان 1996 جىلى ارنايى اكەلىنگەن اق تاس­پەن جاڭادان ورىلگەن. جەر­­دەن 12 مەتر بيىكتىكتە سەگىز جاپى­راقتى ەتىپ ءورىلىپ، نەگىزگى بولىگىنە كۇم­بەز ورناتىلعان. ال 2000 جىلى دومالاق انا كەسە­نەسى اينالاسىن كوركەيتۋ-كوگال­داندىرۋ جۇ­مىستارى تولىق اياق­تالعان. عي­ماراتتا ءتۇرلى كونە قول­جازبالار ساقتالعان. كەسەنە كوپشىلىك ءتاۋ ەتەر قاسيەتتى ورىن­عا اينالعان.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار