جۋىردا شىمكەنت قالالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا جانە 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىنە وراي ونەرسۇيەر قاۋىمعا «دومالاق انا» وپەراسىنىڭ پرەمەراسىن تارتۋ ەتتى. ءۇشىنشى مەگاپوليس تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ون كۇن بويى ۇسىنىلعان «دومالاق انا» – تاۋەلسىز قازاقستان جىلدارىندا جازىلعان ەكىنشى وپەرا. جاڭا قويىلىم ەلىمىزدە العاش رەت ساحنالانىپ وتىر. ءيا, تاريحي دەرەكتەرگە, اڭىز-اپساناعا قانىق جۇرت 2007 جىلى تۇركىستان قالالىق سازدى دراما تەاترى شەرحان مۇرتازانىڭ «دومالاق انا» اتتى دراماسىن ساحنالاعانىنان حاباردار. سونداي-اق 1999-2005 جىلدار ارالىعىندا كومپوزيتور د.بوتباەۆ ءوز شىعارماشىلىق جولىنىڭ شىڭىندا 2 اكت, 8 كورىنىستەن تۇراتىن «دومالاق انا» وپەراسىن جازدى, ول العاشقىدا «دومالاق-ەنە تۋرالى اڭىز» دەپ اتالدى. ال شىمكەنتتىكتەرگە ۇسىنىلعان تۋىندىنى ماماندار ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن تاريحي وقيعا, جاڭا بەلەس ساناۋدا. الەمدىك وپەرا جۇلدىزى مايرا مۇحامەدقىزى تەاتر تىزگىنىن العان العاشقى كۇندەرى-اق جۋرناليستەرگە اتالعان تۋىندى شىمكەنتتىڭ مادەني برەندى بولاتىنىن مالىمدەگەن ەدى.
– از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن «دومالاق انا» وپەراسىندا قازاق حالقىنا ءتان قاسيەتتى انا بەينەسى تەرەڭ جەتكىزىلگەن. بويجەتكەن نۇريلانىڭ انا اتانىپ, وسيەت پەن رۋحاني قۇندىلىقتارعا جانە انالىق مەيىرگە تولى عۇمىرى, انا ماحابباتىنىڭ قۋاتى وتە كەڭ ءارى شىنايى كورسەتىلىپ, سۋرەتتەلەدى. تۋىندى تەك انالىق قايسار جۇرەك پەن قالىڭ ەلگە تاراعان كەڭپەيىلدىلىكتى ايشىقتاپ قانا قويماي, قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ قوزعاۋشىسى بولعان بايدىبەك باتىردىڭ حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمەن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, قازاق ەلىنىڭ تاريحي تەرەڭدىگىن, مادەني كوركەمدىگىن قامتيدى, – دەدى م.مۇحامەدقىزى بريفينگتە.
ال وپەرانىڭ العاشقى كورەرمەندەرىنىڭ ءبىرى بولعان شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شىڭعىس مۇقان ءوز پىكىرى مەن جۇرەكجاردى لەبىزىن الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىلدىردى. ء«اسىلى, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعىز وپەرا جازىلعان. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ليبرەتتوسىنا جازىلعان ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «ابىلاي حانى». 2004 جىلى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا پرەمەراسى بولعان. ونىڭ ءوزىن ەركەعالي اعامىز سوناۋ كەڭەس زامانىندا باستاعان, 7-8 جىل جازعان. شىنى كەرەك, مايرا مۇحامەدقىزى از ۋاقىتتا ساحناعا جاڭا وپەرا الىپ شىعادى دەپ كۇتپەدىم. اكىمىمىز مۇرات ايتەنوۆكە شىعارامىن دەپ ۋادە بەردى, شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە, ءوزى باستى رولدە. ءوزى ديرەكتور. مىڭ شارۋا. وتكەندە جاڭبىر جاۋىپ شاتىرىنان سۋ كەتىپ, جوندەتىپ جاتتى. تەاتردىڭ اۋاسىن تازالاپ تۇراتىن جۇيە يت جىلى ىستەن شىعىپتى. ءبىر حابارلاسقانىمدا دەمەۋشى تاۋىپ ونى ىستەتىپ ءجۇردى. بۇرىنعى ءبىر زاۋىتتىڭ شۇرق تەسىك مادەنيەت ءۇيىن پانالاپ وتىرعان تەاتردى قانشا جەردەن جاماسا دا جىرتىعى تاۋسىلماس. ءبىر كورگەنىمدە تالاپقا شىداس بەرمەگەن 40 قىزمەتكەر مايرانى ورتاعا الىپ, سالعىلاسىپ تۇر ەكەن. سىنشىل شىمكەنت تە ءسۇرىنىپ كەتسە, قاعىتا قويادى. وعان دا ۇيرەنگەن بولارسىز. بيۋدجەتكە قاراپ تيىن ساناعان تەاترداعى تارشىلىق, جاڭا ورتا, ۇيرەنىسىپ كەتە قويماعان تۇرمىس-تىرشىلىك قاجىتىپ جىبەرگەنىن سەزەم. قاجىماڭىز. ءبارى وتەدى. ارتىڭىزدا ىستەلگەن جۇمىسىڭىز مەنمۇندالاپ مۇرا بولىپ قالادى. تاريحتا اسىلى ءوزىڭىز سياقتى ءىس قۋعان ادام قالسا كەرەك!», دەپتى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا شىڭعىس مۇقان وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى مايرا مۇحامەدقىزىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ.
ايتقانداي-اق تەاتر جۇمىسىنا تىڭ لەپ قوسقان جاڭاشىل باسشىنىڭ باستاماسىن قولداپ, ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتۋشىلەر كوپ. جاڭا وپەرانى ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى سول وزگەرىستەردىڭ العاشقى قادامىنا بالاۋدا.
«دومالاق انا» وپەراسىنىڭ كومپوزيتورى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى تاسقىن جارمۇقامەت. ليبرەتتوسىن جازعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ. يدەيا اۆتورى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مايرا مۇحامەدقىزى. قويۋشى-رەجيسسەر – رەسەيلىك «ۇلكەن تەاتر» رەجيسسەرلىك توبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, رەسەي جانە الەم وپەرا تەاترلارىنىڭ وپەرا قويۋشىسى ميحايل پاندجاۆيدزە, قويۋشى-ديريجەر – يتالياداعى كارلو فەليچە تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى دجۋزەپپە اكۆاۆيۆا, قويۋشى-سۋرەتشى – باقىت كۇزەمباەۆ, كوستيۋم بويىنشا سۋرەتشى – سابيرا داۋلەتاليەۆا, قويۋشى-بالەتمەيستەر مادەنيەت قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, «شالقىما» بي ءانسامبلىنىڭ جەتەكشىسى ابدۋراسۋل ەسەكەەۆ, قويۋشى-حورمەيستەر – باعلان التاەۆ. ال باستى دومالاق انا (نۇريلا) پارتياسىن سوپرانو – مايرا مۇحامەدقىزى, مادەنيەت قايراتكەرى ءۇرالحان سەيلبەكوۆا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايگۇل ازاتوۆا, بايدىبەك ءبيدى تەنور, حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى ماديحان دۋيسەەۆ, جۇمابەك قاڭتارباەۆ ورىندادى. ەكى اكتىلى, 160 ءارتىس ءرول سومداعان جاڭا قويىلىمدى ساحنالاۋعا تانىمال ونەر مايتالماندارى قاتىستى.
تەاتر سىنشىسى ەمەسپىز, دەگەنمەن كورگەنىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى بايانداي كەتەلىك. سونداي-اق جوعارى باعالاپ تا, قايبىر تۇسىمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ جاتقان كورەرمەن پىكىرىن دە جەتكىزسەك. قازاق تاريحىنداعى اتى اڭىزعا اينالعان ابىز انالارىمىزدىڭ ىشىندە قاسيەتتى دومالاق انا تۋرالى وقيعا اڭىز-ءاپسانادان گورى تاريحي شىندىعىنىڭ مولدىعىمەن دارالانىپ تۇراتىن شىعارمانىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. ياعني دومالاق انا جايىندا تاريحي دەرەكتەر دە, اڭىز-اڭگىمە دە كوپ. شىن اتى – نۇريلا, وزگەنى دە بالاسىنداي كورگەن توڭىرەگىنە انالىق مەيىرىمىن شاشقان بارىنشا كىشىپەيىل, الداعى كۇننىڭ جايىن ويلاپ, ايتقان ءسوزى اقيقاتقا اينالعان بولجامپاز, كورەگەن قاسيەتىن قۇرمەتتەگەن ۇرپاقتارى سول زاماننىڭ وزىندە-اق ونىڭ اتىن اتاماي «دومالاق انا», «دومالاق ەنە» اتاپ كەتكەن. ونىڭ دانالىعى, اۋليەلىگى, تاپقىرلىعى جايىنداعى اڭگىمەلەر ەل اراسىندا كەڭ تاراعان. وپەرادا كورەرمەن دۇنيەتانىمىنا جاقسى تانىس ءدىني-ميفولوگيالىق ۇعىمدار دا ەنگىزىلگەن.
بايدىبەك پەن نۇريلانىڭ العاش كەزدەسۋىندە قىزدىڭ قاسىنا كوگىلدىرلەۋ قۇس ۇشىپ كەلىپ, قونادى. بۇل مەيىر-پەيىل پەرىشتە ەدى. ءان كەزىندە پەرىشتەلەر بايدىبەك باتىر مەن نۇريلانى اينالىپ جۇرەدى. سونداي-اق ماراۋ حانىمنىڭ نارەستەنىڭ باسىنا بارماعىن باتىرىپ جىبەرەتىن كورىنىس بار. شىرىلداپ جىلاعان تىلەۋبەردى, ءسابيىن باۋىرىنا باسىپ ەگىلگەن انا. سول ساتتە, داۋىل تۇرىپ, رۋح-قۇس كەلەدى. ميستيكالىق مۋزىكا وينالادى. رۋح-قۇسپەن بىرگە اق كيىمدەگى جەتى پەرىشتە قىز دا پايدا بولادى. ولار دومالاق انانىڭ قولىنان بالانى الىپ, الاستايدى. بالا جىلاعانىن قويادى. بايبىشەنىڭ كۇندەستىگى, قىساستىعى قاتار ءورىلىپ جاتاتىن قويىلىمدا قىزعانىش دەيتىن قىزىل ءيتتىڭ جەتەگىندە كەتپەگەن اقىلدى ايەل وشاعىنىڭ وتىن سوندىرمەۋدى ويلايدى. بايدىبەك بابا مەن دومالاق انا تۋرالى دەرەكتەر مەن اڭىزداردى, اسىرەسە, وڭتۇستىك جۇرتى جاقسى بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. سوندىقتان دا بولار, سىن ايتۋشىلار وپەراداعى بايدىبەك بابا مەن دومالاق انانىڭ جاس ايىرماشىلىعى شىنايى دەرەكتەرمەن سايكەس ەمەستىگىن العا تارتادى. ياعني ەكەۋىنىڭ جاس ايىرماشىلىعى 20-25 جىل ەكەنىن, سوندىقتان قويىلىمدا كورسەتىلگەندەي رومانتيكا بولماعانىن ايتادى. نۇريلانىڭ اقىلى مەن دانالىعىن مويىنداعانىن بايدىبەك بابا ۇيلەنگەن سوڭ, اۋىلىندا ۇلان-اسىر توي ءوتتى. وسى ءبىر كورىنىستەگى جارتىلاي جالاڭاش قىزدىڭ ءبيىن دە ەرسى ساناعاندار تابىلۋدا. كەرىسىنشە, ول ءبيدى جالىقتىرىپ الماس ءۇشىن قوسىلعان شوۋ-ەلەمەنتكە بالايتىن, بالەت ءارتىسىنىڭ شىعىس ءبيى زالداعى كورەرمەندەردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانىن ايتۋشى كورەرمەن دە بارشىلىق. سونداي-اق تاۋ تۇلعالى باتىر, قولباسشى بابامىزدىڭ وپەراداعى بەينەسىن قومسىنۋشىلار دا بار. ورتا بوي مەن تەنورعا كوڭىلى تولماي, سۇڭعاق تا سىمباتتى باريتون داۋىستى بايدىبەكتى كورگىسى كەلەدى. كورەرمەننىڭ تاعى ءبىرى بايبىشەنىڭ تىلەۋبەردىنى جەرگە لاقتىرعانىن وعاش سانايدى. ەكىنشى كورەرمەن مۇنى ينتريگاعا بالايدى. ماراۋ حانىمنىڭ دومالاق انانىڭ ءسابيىن جەرگە لاقتىرىپ جىبەرەتىن كورىنىسىندە «بالا ءتىرى مە, الدە ءولىپ قالدى ما, دەپ دەگبىرىڭ قاشىپ, تىپىرشىپ وتىراسىڭ», دەيدى.
تۋىندى سوڭىندا حالىق الاقانىن جايىپ, ەل اناسى اتانعان دومالاق انادان باتا الادى. بۇل ورايدا ايەل بالاسى, قانشا دانىشپان بولسا دا, قازاقتا باتا بەرمەگەنىن ايتۋشىلار بار. وپەرا وتە ىقشامدالعان نۇسقادا قويىلعان. ءىى اكتىلى قويىلىمنىڭ ۇزاقتىعى – شامامەن 90 مينۋتتاي. جاڭا مۋزىكالىق فورماتتى, حور ورىنداۋشىلارىنىڭ شەبەرلىگىن جوعارى باعالاپ جاتقاندار كوپ. ەڭ باستىسى وپەرا ونەردى ساعىنعان ءۇشىنشى مەگاپوليس تۇرعىندارىن بۇگىنگىدەي كوپ نارسە شەكتەۋلى ساتتە ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. وپەرانىڭ پرەمەراسىنا قاتىسقان مəدەنيەت جəنە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا دəۋەشوۆ تۋىندىنى جوعارى باعالاپ, تەاتر ۇجىمىنا ءمينيستردىڭ العىسىن جەتكىزدى.
ايتا كەتەلىك, قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە, بالابوگەن وزەنىنىڭ اڭعارىندا دومالاق انا كەسەنەسى ورنالاسقان. قازاق حالقىنىڭ ابىز انالارىنىڭ ءبىرى نۇريلا ءالي سلانقىزىنىڭ زيراتىنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان كەسەنەنىڭ دە ءوز تاريحى بار. بىردە دومالاق انانىڭ تۇسىنە ەرى بايدىبەك اتا كىرىپ, تۋعان مەكەنى قاراتاۋعا كوش دەپ ايان بەرەدى. وسى جول سىلتەۋمەن ءومىرىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتارىن قاراتاۋدا وتكىزگەن اياۋلى انا ناماز ۋاقىتىندا قايتىس بولادى. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنداعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 1456 جىلى دومالاق انانىڭ نەمەرەسى دۋلات بۇحارادان ابدۋللا شەرى ەسىمدى شەبەردى الدىرتىپ, انا باسىنا ءتورت قاناتتى كۇمبەزدەلگەن كەسەنە-تام تۇرعىزادى. دومالاق انا كەسەنەسى بىرنەشە رەت بۇزىلىپ قايتا وڭدەلگەن. حح عاسىردىڭ باسىندا قويىلعان ەسكەرتكىش دوڭگەلەك ءپىشىندى, سىرتىنان التى نيشالى, ال كۇمبەز نەگىزگى عيماراتتىڭ ۇستىندە بولعان. 1957 جىلى قايتا جاڭارتىلعانىمەن كەسەنە كوپ ساقتالماعان. ماڭعىستاۋدان 1996 جىلى ارنايى اكەلىنگەن اق تاسپەن جاڭادان ورىلگەن. جەردەن 12 مەتر بيىكتىكتە سەگىز جاپىراقتى ەتىپ ءورىلىپ, نەگىزگى بولىگىنە كۇمبەز ورناتىلعان. ال 2000 جىلى دومالاق انا كەسەنەسى اينالاسىن كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان. عيماراتتا ءتۇرلى كونە قولجازبالار ساقتالعان. كەسەنە كوپشىلىك ءتاۋ ەتەر قاسيەتتى ورىنعا اينالعان.
تۇركىستان وبلىسى
