ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى
ۋاقىت ەشكىمگە باعىنبايدى, ءوز دەگەنىن جاسايدى. وتتى جىلداردا وت كەشكەندەر قاتارى كۇننەن كۇنگە سيرەپ بارا جاتىر. ءتىپتى, 1941 مەن 1945 جىلدارى تۋعان ارداگەرلەردىڭ ءوزى پايعامبار جاسىنان استى. “جاسىمدا بەينەت, قارتايعانىمدا زەينەت بەر” دەيتۇعىن اتا-اجەلەرىمىز قاندى قىرعىندى دا, اشتىقتى دا كوردى. سونداي ازاماتتاردىڭ ءبىرى – اشيتوۆ زايىرحان.
كورەتىن جارىق ساۋلەسى بار ما ەكەن, الدە تۇز-ءدامى تاۋسىلمادى ما, زايىرحان ومار ۇلى ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان قان مايداننىڭ قاساپحاناسىنان بىرنەشە رەت جارالانىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالعان. مۇرتى تەبىندەگەن كوكورىم بوزبالا سوعىس اتتى زۇلماتتى ەستىگەندە بار-جوعى ون جەتى جاستا ەدى.
الايدا, ول 1925 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىمەن, 1939 جىلى وزىنەن جاس شاماسى ۇلكەندەۋ دوستارىنان قالعىسى كەلمەي, بلكجو قاتارىنا ءوتۋ ءۇشىن جاسىن 1923 جىلى تۋعان دەپ ۇلعايتىپ الادى.
1942 جىلى 28 اقپاندا جاپ-جاس جىگىت ءاسكەر قاتارىنا شاقىرتىلدى. اتالمىش جىلدىڭ ناۋرىزىندا الماتى قالاسىنىڭ ءتۇبىندەگى بولاشاق وفيتسەرلەر دايىندايتىن جاياۋ ءاسكەرلەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسكەن زايىرحان ومار ۇلى, سول جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا سوعىسقا اتتاندى. ءسويتىپ, 1942 جىلى 19 تامىزدا ءالى وفيتسەرلىك شەندى تاعىپ ۇلگەرمەگەن ول مايداننىڭ العاشكى شەبىنەن ءبىر-اق شىقتى. 19-شى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى قاتارىندا ءجۇرىپ, جاۋمەن شايقاستى.
سوعىستىڭ اتى – سوعىس. وق ءتيىپ جاراقاتتاندى. ءبىراز ۋاقىت گوسپيتالدا جاتىپ, ەمدەلىپ شىققاننان سوڭ ۆولحوۆ مايدانى جانىنداعى كىشى لەيتەنانتتار كۋرسىنا وقۋعا جىبەرىلدى. وندا ءبىر جارىم اي وقىپ, كىشى لەيتەنانت شەنىن الىپ, ۆزۆود كومانديرى رەتىندە مايدانعا ءتۇستى. ۆولحوۆ, لەنينگراد مايداندارىندا جاۋمەن شايقاسىپ, وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپتى قىزمەتتەردى ۇقىپتى اتقاردى.
سوعىستىڭ اياعىنا تامان ەستونياعا جىبەرىلىپ, تاللين قالاسىن, ودان كەيىن مينسك قالاسىن جاۋدان تازارتۋعا اتسالىستى. سوعىس ارداگەرىنىڭ ۋكراينانى, مينسكىنى, لەنينگرادتى جاۋدان تازارتقان ەرلىكتەرى ەسكەرىلىپ, لەنينگرادتى ازات ەتكەنى ءۇشىن مەدالىمەن جانە “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ء“الى ەسىمدە, – دەيدى زايىرحان ومار ۇلى, – ءبىر كۇنى پولك كومانديرى شاقىرىپ الىپ: “جولداس كىشى لەيتەنانت اشيتوۆ, ءسىز جاۋىنگەرلەردىڭ قانشاسى امان, قانشاسى مەرت بولعانى جايىنداعى دەرەكتەر تىركەلگەن پاكەتتى ديۆيزيا شتابىنا جەتكىزۋىڭىز كەرەك”, – دەدى. الدىمىزدا جاۋدىڭ نىساناسىنا الىنعان ۇلكەن كوپىر تۇرعان. وق توبەدەن جاڭبىرشا جاۋادى. قايتكەندە كوپىردىڭ ارعى بەتىنە ءوتۋىمىز كەرەك. تاپسىرما بويىنشا ءبىرىنشى سولدات, سوسىن بارىپ مەن ءوتۋىم ءتيىس. ويتكەنى, الگى پاكەت اسا قۇپيا بولاتىن, ال مەندە قۇپيا قۇجاتتارعا رۇقسات بولماعان. سول سەبەپتى الدىمەن سولداتتى جىبەرۋىم كەرەك ەدى, ول تاپسىرمانى ورىنداماي ءولىپ كەتكەن جاعدايدا ىسكە مەن كىرىسۋىم كەرەك ەدى. ويلاعانداي جاۋ وعى جاۋىنگەردى قاعىپ ءتۇستى. ول مەنىڭ كوز الدىمدا مەرت بولدى. ەندى پاكەتتى ءارى قاراي الىپ ءوتۋ – مەنىڭ مىندەتىم. پاكەتتى الا سالا العا قاراي ۇمتىلدىم. قۇداي قاققان بولۋ كەرەك, سول ارادان ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن جاۋدىڭ سناريادى تاياق تاستام جەرگە ءتۇسىپ جارىلدى. ەسىمدى جيعانىمدا ماڭايدى قارا تۇنەك باسىپ تۇر ەكەن. بەتىمدى سيپاپ ەدىم, قولىما قانعا جەنتەكتەلگەن دىمقىل توپىراق ىلىكتى. ايتەۋىر, امان قالدىم. كومانديردىڭ بەرگەن تاپسىرماسى ورىندالدى. سول كۇنى مەن شتابتا قونىپ قالدىم. جاۋ تۇنىمەن توقتاماي وق جاۋدىردى. سناريادتار ءار جاقتان ۇشىپ جاتتى. ديۆيزيا شتابىنداعى 20-عا جۋىق وفيتسەر مەرت بولدى. سولاردىڭ ىشىنەن ءتورت وفيتسەر عانا ءتىرى قالدى ونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن. قازىرگى كۇنگە دەيىن ءوزىمنىڭ سوعىستان امان-ساۋ قالعانىما تاڭقالامىن.
تاعى ءبىر ەستەن كەتپەس وقيعا, سوعىس مايدانىندا باسىمنان, دەنەمنەن قاتتى جاراقات الىپ, سانيتارلىق بولىمگە اۋىر حالدە ءتۇسىپپىن. ەسىمدى جيناپ جان-جاعىما قاراسام, ەكى سانيتار ورىسشا سويلەسىپ تۇر ەكەن. سول كەزدە ماعان جامان وي كەلدى, مەن جاۋدىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن ەكەنمىن عوي, ال مىنا وپاسىز مەدبيكەلەر وتاندى ساتىپ, ەندى فاشيستەرگە قىزمەت ىستەپ جاتىر ەكەن دەگەن. مەنىڭ ويانعانىمدى بايقاپ ءبىر سانيتار قىز جانىما كەلىپ, قۋانا ايمالاي بەرىپ ەدى, مەن وعان ايعايلاپ, سەن ساتقىنسىڭ دەگەن ايىپ تاقتىم. بىراق مەدبيكەشىمىز مەنىڭ ايقايىمدى توقتاتىپ, سابىرلىققا شاقىرىپ, مەنىڭ قاي جەردە جانە نە سەبەپپەن جاتقانىمدى ءتۇسىندىردى. سول ءبىر كەزدەگى قۋانعانىمدى كورسەڭىز. ءوزىم الاپات سوعىستا اپتالاپ كوز شىرىمىن الماعانمىن, جاتقان سانيتارلىق ءبولىمنىڭ توسەگىندە تاۋلىكتى تاۋلىككە جالعاپ, ءتاتتى ۇيقىعا كەتكەنىمدى ءالى كۇنگە دەيىن تامسانىپ ەسكە الامىن”.
سوعىس اياقتالىپ, كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنى دە جەتتى. جەڭىس كۇنىن زايىرحان ومار ۇلى ەستونيانىڭ حاپسۋل اتتى كىشكەنتاي ءبىر اۋىلىندا قارسى الدى. “ول مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ەرەكشە, ۇمىتىلمايتىن ءساتتەردىڭ ءبىرى”, – دەيدى قارت ارداگەر كوڭىلى بوساپ.
سوعىستان كەيىن زايىرحان ومار ۇلى لەنينگراد تۇبىندە زەنيت ارتيللەرياسى اسكەري بولىمىندە جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىردى.
الايدا, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق ونى جوعارى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلدىردى. وقۋعا بارعانعا دەيىن پيارنو قالاسىندا ورنالاسقان 8-ءشى گۆارديالىق پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىندا روتا كومانديرى بولىپ قىزمەت اتقاردى. سول جەردەن ءاسكەري زاڭ اكادەمياسىنا وقۋعا اتتاندى. ءبىر ورىنعا 32 ادام تالاسقان ىرىكتەۋ تالابى وتە جوعارى. تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىنگى تىنىمسىز دايىندىعىنىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەگى جانىپ, ارمانداعان وقۋىنا ءتۇستى. ءسويتىپ, ونى 1952 جىلى ۇزدىك ءتامامداپ, قىزمەت جولىن كسرو قارۋلى كۇشتەرى اسكەري تريبۋنالىنان باستادى. قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تريبۋنالىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1952 جىلدان 1976 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ارميا, گارنيزون, تۇركىستان, زابايكالە اسكەري وكرۋگتەرى تريبۋنالدارىنىڭ مۇشەسى جانە قىزىل تۋلى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ, الماتى گارنيزونى ارمياسىنىڭ اسكەري تريبۋنالىنىڭ جانە قىزىل تۋلى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن ادال اتقارا ءجۇرىپ ەلىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
ءومىر جولىندا تىرشىلىكتىڭ وسىنداي قيلى كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ شىڭدالىپ, ءاسكەري وكرۋگتەر تريبۋنالدارىنىڭ مۇشەسى, اسكەري وكرۋگتەر توراعاسى, كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسىنىڭ زاپاستاعى سۋدياسى بولدى.
“كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە, – دەپ ءاڭگىمەسىن جالعاستىردى زايىرحان ومار ۇلى, – قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تريبۋنالىنىڭ مۇشەسى بولا ءجۇرىپ, العاش رەت ستالينگە قاستاندىق جاساماقشى بولدى-مىس دەگەن كۇدىكپەن ەكى ايداي قاماۋدا وتىرعان الدەبىر ۇجىمشار توراعاسىنا بايلانىستى 5-6 تومنان تۇراتىن ءىستى قارادىم. ىسپەن اسىقپاي, ەگجەي-تەگجەيلى تانىسىپ شىققان سوڭ, قۇجاتتاردى سوتقا جىبەرمەي توقتاتىپ تاستادىم. ءستاليننىڭ كوزى ءتىرى كەز ەدى. ۇلكەن داۋ تۋدى. بىردەن ماسكەۋدەن قۇرامىندا 4-5 ادامى بار كوميسسيا اياق استىنان ساۋ ەتە قالدى. سول كەزدە: “سەن نە ىستەدىڭ؟ ەندى قىزمەت جولىڭ ءۇزىلدى”, دەپ شورت كەسكەندەر دە بولدى. كوميسسيا ءىستى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قاراپ, مەنىڭ كولحوز توراعاسىن بوساتىپ جىبەرگەنىمدى دۇرىس دەپ شەشتى”.
مىنە, ارداگەردىڭ اسكەري تريبۋنالداعى العاشقى قىزمەت باسپالداعى وسىلاي باستالعان.
زايىرحان ومار ۇلى – كسرو كەزىندەگى اسكەري زاڭگەرلەردىڭ ىشىندە تاعىلىمدامالىق جۇمىسىن ۇزبەي عىلىمي جۇمىسىمەن قاتار الىپ جۇرگەن, تۇڭعىش جانە جالعىز دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ادام.
قازىر زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, ادىلەت پولكوۆنيگى. ءدال وسى ۋاقىتتا مايدانگەر عالىم قاينار ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپ ءجۇر. ءالى دە تىڭ, تەك ونىڭ ءاجىم باسقان جۇزىنە قاراپ وتىرىپ وتكەن ءومىردىڭ سايراپ جاتقان ىزدەرىن كورگەندەي بولاسىڭ. زايىرحان ومار ۇلىنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ماراپاتى ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلادى. ەڭ باستىسى – ءوزىنىڭ ارتىندا قالاتىن ۇرپاق ءوسىرىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان ارداقتى جان. مۇنداي ادام زاپاستا بولعانىمەن, شىنىندا دا ەڭ جوعارى تۇرعان اسكەري شەندەرگە لايىق جانە مۇنداي ادامنىڭ ءومىر جولىنان ونەگە العان ۇرپاقتىڭ ۇتىلمايتىندىعى دا انىق.
سەرىك بايباتىروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى.
نۇرعانىم
نامىس ەرلىككە جەتكىزەدى,
ەرلىك ەلدىككە جەتكىزەدى.
باۋىرجان مومىش ۇلى.
قازاقتىڭ باياعىدان ۇران ەتىپ ايتار ءبىر ۇلى قاسيەتى: قىزىن ۇلعا بالاپ, قوناعىنداي قولپاشتاپ, قۇتتى ورنىنا قونعانشا باسىنا ورامال سالماي, ۇكى تاققان بورىك, ورنەكتى تاقيا كيگىزىپ, اسپەتتەۋى دەر ەدىك. ارينە, بۇل ءداستۇردىڭ كەيبىرەۋى قازىر زامانعا قاراي كەلمەسكە كەتتى دەسە دە بولادى. بەتىنەن قاقپاي, اقىل-پاراساتپەن بالاپانداي باۋلىعان بۇل ءداستۇر – ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتتى بولىپ وسۋىنە, التىن اسىقتاي يناباتتى بولىپ بويجەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەنى ايدان انىق. ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساڭ, بۇكىل جۇرتقا مىقتى دىڭگەك, ۇيىتقى بولعان اياۋلى انالار, باتىلدىعى باتىرلىققا ۇلاسقان قاھارمان قىزدار شوعىر-شوعىر بولىپ كوز الدىڭنان وتەدى. وسىدان 65 جىل بۇرىن كۇندەي كۇركىرەگەن, اجال وعى جاڭبىرداي سىركىرەگەن سۇراپىل سوعىستا كورىنگەندى كوزدەن اتاتىن مەرگەندىگىمەن, كوككە سامعاپ كوتەرىلسە, جاۋدىڭ اپشىسىن قۋىراتىن قىران تەكتەس قىراعىلىعىمەن, پارتيزان قۇرامالارىندا ءجۇرىپ نەبىر ەرلىكتەر جاساعان 6 مىڭنان استام قازاق قىزى ءوز تەكتىلىگى مەن تەگەۋرىندىلىگىن كورسەتكەنى ءمالىم.
اسىرەسە, جاسىنداي جارق ەتىپ شىققان شىعىستىڭ قوس جۇلدىزى – ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەرلىگى ۇلتقا ماقتانىش, ۇرپاققا ۇلگى. سونداي اسىل تەكتى قىزداردىڭ قاتارىندا بوكەي ورداسىنان شىققان پارتيزان قىز, جايىقتىڭ نۇر-اپاسى اتانعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆا دا بار. ول 19 جاسىندا ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانىپتى. پارتيزان وتريادىندا راديست بولىپ اسكەري مىندەتىن اتقارعان.
قارعادايىنان بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناعان نۇرعانىم بەكەنقىزىنىڭ زامانداسى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, بايىرعى قالامگەر رافحات گاليمۋللين ول تۋرالى بىلاي دەيدى: – ءبىز سوعىسقا اتتانعاندا اتاق ءۇشىن ەمەس, ەل مەن جەردى قورعاپ, ۇرپاق بولاشاعىنىڭ الاڭسىز بولۋىن ويلادىق. مەن وتكەن ءومىر جولدارىما ويشا كوز جىبەرسەم, كوپ نارسە كوڭىلدىڭ كوكجيەگىندە بۇلدىراپ تۇراتىنى بار. بيىل 65 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ جاتقان ۇلى وتان سوعىسىندا بەلورۋسسيانى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋگە قاتىستىم. بۇل 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايى ەدى. ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەپ قاسارىسقان جاۋدىڭ وسى تۇستا بەلومىرتقاسى وپىرىلىپ تۇسپەسە دە سىنا باستاعان كەز بولاتىن. مەن بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ قۇرامىنداعى 36-شى اتقىشتار كورپۋسى شتابىنىڭ بايلانىس وفيتسەرى بولاتىنمىن. سول مەملەكەتتى ازات ەتۋگە ارنالعان “باگراتيون” وپەراتسياسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بەلورۋسسيا جانە ءبىرىنشى پريبالتيكا مايداندارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى فاشيستەردىڭ تاڭدامالى ارمياسىنىڭ ءوزىن تاس-تالقان ەتتى. 22 ماۋسىمنان 23 ماۋسىمعا قاراعان ءتۇنى ءبىزدىڭ اۆياتسيا نەمىستەردىڭ العى شەبىن جانە جاقىنداعى تىلىن بومبى استىنا الدى. ارتيللەريانىڭ دالدەپ جىبەرگەن سناريادتارى جاۋدىڭ ترانشەيالارىنىڭ ۇيقى-تۇيقىسىن شىعاردى. ءسويتىپ, ولاردىڭ قورعانىس شەبىن بۇزىپ, شىلدەنىڭ باسىندا بەلورۋسسيانىڭ استاناسى مينسك قالاسى جاۋدىڭ باسقىنشىلىعىنان ازات ەتىلدى.
وسى ارادا مەنىڭ ويىما سول ەلدىڭ ءبىر ءىلتيپاتى ءتۇسىپ وتىر. بەلورۋسسيا ازاماتتارى وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ءبىز سياقتى سوعىس ارداگەرلەرىنە قۇتتىقتاۋ حات جولداپ وتىرادى. وعان پرەزيدەنت الەكساندر لۋكاشەنكو قول قوياتىنىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن. سونداي قۇتتىقتاۋدان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەر بولسام: “... مى سكلونياەم گولوۆى پەرەد مۋجەستۆوم, ستويكوستيۋ ي سيلوي دۋحا فرونتوۆيكوۆ, پارتيزان, پودپولششيكوۆ, ترۋجەننيكوۆ تىلا – ليۋدەي رازنىح ناتسيونالنوستەي, كوتورىە سپلوتيليس دليا وتپورا ۆراگا” دەگەن جولداردى وقۋعا بولادى.
ميلليونداعان ۇرپاقتىڭ قانىن سۋشا توككەن سول سوعىستا پارتيزانداردىڭ ەرلىك ءىسى ەرەكشە بولدى. مۇز جاستانعان اۋىر جىلداردى قازىر ەسكە تۇسىرسەڭ, جان دۇنيەڭ تۇرشىگەدى. بەلورۋسسيانى ازات ەتۋدەگى پارتيزانداردىڭ ەرەن ەرلىگى تاريح بەتىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. مەن وسى جەردە بەلورۋسسيانى ازات ەتكەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ پارتيزان قىزى نۇرعانىمنىڭ بولعانىن اركەز ايتىپ جۇرەمىن. ونىڭ جاۋعا قارسى جۇمساعان ەرلىگى مەن ەرەن قيمىلى تالاي جۇرتتى ءتانتى ەتكەن. ءبىزدىڭ نۇرعانىم بەكەنقىزى قاسيەتتى جايىقتىڭ بوكەي ورداسىنىڭ تۇلەگى ەدى. اكە-شەشەدەن ەرتە جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن. سوعىس باستالعاندا ورال قالاسىنداعى №4 قازاق ورتا مەكتەبىن جانە ساز مەكتەبىنىڭ سكريپكا سىنىبىن ءبىتىرىپ ەدى. 18 جاستاعى تالشىبىقتاي نازىك, ايدىنداعى اققۋداي اققۇبا قىز بولاتىن.
ول سوعىس باستالعان كۇننەن باستاپ مايدانعا اتتانۋعا تىلەك بىلدىرگەنىنە مەن ءوز باسىم كۋامىن. بىراق ونىڭ تىلەگى 1942 جىلى مامىر ايىندا ورىندالدى. راديستەر دايارلايتىن كۋرستا ءبىلىم الۋعا جىبەرىلدى. ءبىلىم مەن بىلىك تەڭ تۇسپەگەن جەردە جاۋعا قارسى كۇرەسەمىن دەۋ كۇپىرلىك بولادى. سوندىقتان دا بولار, قايسار قىز تاۋلىگىنە 12 ساعات ءدارىسحانادا وتىرىپ, راديست ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن جان-جاقتى مەڭگەرۋگە ۇمتىلدى. سونىمەن قاتار, ول بۇل كۋرستا جۇرگەندە اسكەري جارلىقپەن دە تانىسىپ, قارۋ-جاراق قولدانۋ تاسىلدەرىن دە ۇيرەندى. سونىڭ ناتيجەسى بولار, نۇرعانىم ۇزدىكتەر قاتارىنان تابىلىپ, پارتيزان قۇرامالارىنىڭ باس شتاب بريگاداسىنا جولداما الدى, – دەيدى قارت مايدانگەر.
ءسويتىپ, ول 1943 جىلدىڭ شىلدەسىندە بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا بەت الادى.
بۇل جەردەگى بىرنەشە قۇراما پارتيزان وتريادىنان تۇراتىن بريگادانىڭ بايلانىس تورابى كەنەتتەن ءۇزىلىپ قالعان ەكەن. سەبەبىن بارلاي كەلگەندە, ءراديسى وققا ۇشىپتى. سونىڭ ورنىنا نۇرعانىمدى جىبەرىپتى. ونىڭ ارقاسىندا پاراشيۋت پەن راتسيا, يىعىندا اۆتومات. ۇشاق ىشىندەگى كومانديردىڭ جەرگە سەكىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن كۇتىپ وتىر. بۇيرىق بەرىلگەن كەزدە ول ورمان ىشىنە قاراي قىرانداي ءشۇيىلدى. سالدەن كەيىن قۇس قاناتىنداي بولىپ پاراشيۋت جازىلىپ, قالىقتاپ كەلە جاتقان. كوز ۇشىنا ءبىر جىلتىراعان ساۋلە ءتۇستى. قارا جەرگە تابانى تيگەندە ول ساۋلەدەن اداسىپ قالدى. كومپاسىن قانشا تۇزەگەنمەن دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي, ءۇش كۇن بويى قالىڭ ورماندى شارلاپ, اقىرى, پارتيزاندار بريگاداسىنا قوسىلدى.
ول بەلورۋسسيانىڭ جوعارىدا ايتقان موگيلەۆ وبلىسىنىڭ رۋبليانسك اۋدانىنىڭ قالىڭ ورمانىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سەرگەي جۋنين باسقاراتىن 15-ءشى پارتيزان وتريادىنىڭ 8-ءشى بريگاداسىنا راديست بولىپ جاۋىنگەرلىك مىندەتىنە كىرىسىپ كەتەدى. ونىڭ العان ءبىلىمدى ءىس ۇستىندە كورسەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋ اسكەرىنىڭ تالاي وشاقتارىنىڭ ويرانى شىعادى. موگيلەۆ, بوريسوۆ, وزگە دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قالالاردان نۇرعانىم العان اقپارلار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, ءبىزدىڭ ۇشاقتار دۇشپاننىڭ ۇرەيىن الىپ قانا قويماي, جۇزدەگەن تەحنيكاسىن ىستەن شىعارىپ, سولداتتارىن جەر جاستاندىرادى. وسى ارادا نەمىستەردىڭ كۇيرەي جەڭىلۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقان, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا جەرىندە قاھارماندىق تانىتقان 374 مىڭ پارتيزاننىڭ قاتارىندا نۇرعانىم بايسەيىتوۆانىڭ بولۋى – قازاق حالقىنىڭ مەرەيىن سول كەزدە دە, ودان كەيىنگى بەيبىت جىلداردا دا وسىرگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
ونىڭ ارتىندا قالدىرعان, رۋحاني مۇرا بولىپ سانالاتىن ەستەلىكتەرىنە ۇڭىلسەڭىز, كوپ جايعا قانىق بولاسىز. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاسىن, ءسال شەگىنىس جاساپ, جۋرناليست اقمارجان تاۋباەۆانىڭ ول تۋرالى جازعان “نۇر-اپاسى جايىقتىڭ” اتتى سىرلاسۋ كىتابىن پاراقتاعاندا, ەرجۇرەك قىزدىڭ بۇكىل جان دۇنيەسىن ۇعاسىڭ. ء“بىز ءبۇتىن ەلدىڭ نامىسى – وتاننىڭ نامىسى دەگەنگە ادال سەنگەن, سوعان قىزمەت ەتكەن ۇرپاقتانبىز عوي. ءوز جەكە نامىسىڭ ءبىر بولەك نارسە. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوزىڭنىڭ ار-نامىسىڭدى ويلاساڭ, ول سەنىڭ قازاق دەگەن حالقىڭدى ويلاعانىڭ ەكەن. قانشا اۋىر بولسا دا ەلىم دەپ شارت بايلاعان سوڭ سول بەينەتكە ءتوزىپ جۇرگەنىمە قۋاندىم. قازاق اتىنا كىر كەلتىرمەسەم, دەپ “جامبىلدىڭ نەمەرەسىمىن” دەگەندى دە ەستەن شىعارماي وتتىك.
سول كەزدەگى نامىس دەگەننىڭ كۇشتىلىگى بولار, بەلورۋسسيانىڭ ورتالىق مۋزەيى 70, 75 جاسىممەن قۇتتىقتاپ, تالاي كەزدەسۋلەرگە دە شاقىرىپ جاتتى. جەڭىل-جەلپى قىز بولسام, بەلورۋسسياعا, ونىڭ مۇراجايىنا قانداي قاجەتىم بار”, – دەيدى دە: “...قىرعىن ورتاسىندا ءجۇرىپ, ناقاق ءولىپ جاتقان سابيلەردى, قارتتاردى كورىپ, “ەگەر مەن ءتىرى قالسام, سۇيگەن ادامىما قوسىلسام, تابيعات ماعان قانشا بالا بەرسە, سونشا وسىرەمىن!”, – دەپ ارماندادىم, وزىمە شارت قويدىم. “قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى” دەگەن, ءتىرى قالدىق”, – دەپ ءبىر قايىرىپ الادى دا ارتىنان ويىن قايتا ساباقتايدى. “مەن توعىز بالا كوتەرىپ, وسىرگەن انامىن. تۇڭعىش ۇلىم ابايمەن, كەلىن بالام ورىنتايمەن بىرگە تۇرامىن. قانيپا, كۇلاش. بايان, سۇلۋ, مارجان دەگەن بالالارىمنىڭ بارىنەن دە نەمەرە ءسۇيدىم.
سول ءبىر وتتى جىلداردا مەن بۇگىنگىدەي نەمەرە سۇيەمىن دەپ ويلادىم با؟
ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ اكەسى ءساتي يمانعاليەۆ تا سوعىستا دەسانتشى بولعان, سوعىستان سوڭ ەسەپ قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس جاساعان, وتە قابىلەتتى ادام ەدى”, – دەيدى.
تۇڭعىشىم دەپ بولە-جارا ايتقان اباي ءساتي ۇلى باتىس قازاقستان وڭىرىنە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا. تالاي جىلدار وبلىستىق دارەجەدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. قازىر اقجايىق اۋدانىنىڭ اكىمى.
ءيا, راديوگراممالىق تولقىنداعى اتى نينا-نۇرعانىم راتسيا ارقىلى بەرىلگەن تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداپ وتىراتىنىنا مىنا ءبىر وقيعا جانە دالەل بولا الادى. 1943 جىلى كۇتپەگەن جەردەن بريگادا بەكىنىسىنە قاۋىپ تونەدى. نۇرعانىم راتسيا ارقىلى مۇنى وزگە وتريادتارعا حابارلاپ قانا قويماي, ءوز راتسياسىن قاعا بەرىس جەرگە تىعىپ ۇلگەرەدى. ءسويتىپ, تونگەن قاۋىپ سەيىلەدى.
تاعى بىردە باسقىنشىلاردىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق كۇشى بولىپ تابىلاتىن تەمىر جول رەلستەرىن ىستەن شىعارۋ ءجونىندە تاپسىرما الادى. ونى دا ول مۇلتىكسىز ورىندايدى. سوعىستىڭ سوڭعى 3 جىلىندا 11 مىڭ جاۋ ەشەلوندارى رەلستەن شىعارىلىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتە المايدى.
ۋكراينا مەن بەلورۋسسيادا جازالاۋشى وتريادتاردىڭ بولعانى ءمالىم. 8-ءشى پارتيزاندار بريگاداسى ولارمەن دە قيان-كەسكى كۇرەس اشىپ, ءوز باعىتتارىنىڭ ءتۇزۋ ەكەنىن دالەلدەپ وتىرعان.
قاشاندا جاۋ تىلىندا جۇمىس جاساۋ كىمگە وڭاي بولعان دەيسىڭ. قارشىعاداي قىز بۇل سىناقتاردان دا سۇرىنبەي وتە ءبىلىپتى.
– راديست نۇرعانىم بايسەيىتوۆا جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى اركەز ۇزدىك ورىنداپ وتىردى. ءبىز كوبىنە باتىر اتاعىن العاندار تۋرالى ايتىپ جاتامىز. سول باتىرلاردىڭ قاسىندا جۇرگەن نۇرعانىم سەكىلدى باتىر قىزداردىڭ ەرلىگىن قالاي ايتساڭ دا جاراسىپ تۇرارى انىق. سان ءتۇرلى تولقىن ارقىلى جۇمباقتاپ, تۇسپالداپ حابار بەرىپ وتىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە نينا-نۇرعانىمنىڭ ءتاسىلى سوعىس كەزىندە تالايدى تامساندىرعانىن بىلەمىز. كەز كەلگەن ازاماتپەن يىقتاسا الاتىن ەرجۇرەك قىزدىڭ سۇراپىل سوعىستاعى ەرلىگى مەن ەڭبەگى “قىزىل جۇلدىز”, ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, وننان اسا مەدالدارمەن اتالىپ وتسە, 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بەلورۋسسيا جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن “بەلورۋسسيا پارتيزانى” دەگەن بەلگى تاپسىرىلىپ, بەيبىت كۇندە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلگەن بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى ەرلىكتى ۇمىتپاعان ەلدىك ءىس ەدى.
سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى بەيبىت ومىردە نۇرعانىم بەكەنقىزى جاس ۇرپاق تاربيەسىنىڭ تورىنەن تابىلدى. ونەگەلى وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولدى. پارتيزان جورىعىنداعى وتكەن جولىن, تىنىشتىقتاعى ءمىنسىز قىزمەتىن جوعارى باعالاعان جايىق ءوڭىرىنىڭ جۇرتشىلىعى جاۋىنگەر انا ومىردەن وتكەن سوڭ ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ءوزى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى.
وسى جەردە ويىما مايدانگەرلەردىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. “مانشۇكپەن مەن تۇيدەي قۇرداسپىن عوي. ول – قازان, مەن ناۋرىز ايىندا ومىرگە كەلگەنبىز. جيىرما جاسىندا قىرشىن كەتكەن ءمانشۇك رۋحىنا اركەز تاعزىم ەتىپ جۇرەمىن!”, – دەيتىن. ورال قالاسىندا باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۇراجايى بار. وسى مۇراجايدىڭ جانىندا ءبىر كەزدەرى جاۋىنگەر قىزدار تۇرعان “فرونتوۆيچكا” اتتى كلۋب جۇمىس ىستەگەن. نۇرعانىم سونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بەلسەنە قاتىسىپ قانا قويماي, ساحنا تورىندە تۇرىپ اۋەلەتىپ ءان دە سالعان. زاتى قىز بولسا دا قان مايداندا ءومىرىنىڭ ءار مينۋتىن قاتەرگە تىگىپ, جاسقانباي ءجۇرىپ جاسىماي قايسارلىق تانىتقان, بەيبىت كۇندە ەلدىك ىسكە ۇيىتقى بولعان نۇرعانىم بەكەنقىزىنىڭ ءار ءساتىن مەن قاھارماندىققا بالايمىن, – دەيدى رافحات گاليمۋللين قازاقتىڭ قايسار قىزى, كەيىن اقىلدى انا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن زامانداسى تۋرالى اعىنان جارىلىپ.
ءبىز وسى ماقالانىڭ باستاۋىنا قازاق قىزىنىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى اڭگىمەنى جەلى ەتىپ تارتقان ەدىك. شىنىندا, ۇلىلىق تا, باتىرلىق تا – تەكتىلىكتەن. قازاقتىڭ قانىنداعى تەكتىلىك قانداي قيلى كەزەڭدە دە, سىن ساعاتتا دا ابىروي بيىگىنەن كورسەتىپ, باسىن تىك ۇستاتىپ, اناۋ-مىناۋدى مىسىمەن ىقتىرىپ كەلەدى. كەشەگى سۇراپىل سوعىستا دا سولاي بولدى. ارىنداعان جاۋدىڭ ارتىنان ويران بولعان ورداسىنا تۋ تىككەن قازاقتىڭ ۇلى راقىمجان قوشقارباەۆ ەكەنى دايەكتەلىپ وتىر.
نارىننان شىققان قارشىعاداي نۇرعانىمنىڭ ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانىڭ نۋ ورماننىڭ ىشىندە ەرلەرمەن قاتار ءجۇرىپ, جاۋدىڭ قادامىن قىسقارتىپ, بەتىن قايتارعان ەرلىگى ۇرپاقتارىنىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالىپ قانا قويماي, وتان قورعاۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ, قالىپتاسارى انىق. “اسقان ەرلىك – ىزگى تاربيەدەن, وزىق ونەگەدەن, ۇلتتىڭ اسىل داستۇرلەرىنەن تۋادى. ەر ازامات سوندا عانا ەلگە قورعان بولا الادى”, – دەپتى سول سۇراپىل سوعىستا دوسىن دا, قاسىن دا سۇيسىندىرگەن قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى.
مىنە, وسىنداي ۇلتتىق تالىمىمەن, ءومىرلىك ونەگەسىمەن ارتىنا مول ۇلاعات قالدىرعان جاۋ تىلىنىڭ جاۋىنگەر قىزى, بەيبىت كۇندەگى ۇلدى ۇياعا, قىزدى قياعا قوندىرعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆا ارقاشان جاس جەتكىنشەكتەرگە ۇلگى بولا بەرەدى. باتىر پارتيزان ءالى دە بولسا ەل تاريحىندا ءوز ورنىن تاۋىپ, لايىقتى باعاسىن الىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
سۇلەيمەن مامەت.
ءۇمىت ۇزىلمەيدى ەكەن...
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەشەگى كەڭەس وداعىنداعى ەلدەردىڭ وتباسىلارىنا قانشاما قايعى-قاسىرەت اكەلگەنى بەلگىلى. انا بالادان, بالا اكەدەن, ارۋ جارىنان ايىرىلعان سول زۇلمات جىلداردىڭ زاردابى وتانىمىز قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. ەلىمىزدەن مايدان دالاسىنا اتتانعان ءبىر ميلليوننان استام ساربازدىڭ ەلگە تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ عانا ورالۋىن ەسكە تۇسىرسەك, قانشا وتباسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, بوزىنگەندەي بوزداعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس. ال حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ وتباسى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتتەرىن ۇزبەي وتىر. نە تىرىسىنەن, نە ولىسىنەن بەيحابار, كوكىرەكتەگى ساعىنىشتارى كۇن وتكەن سايىن سىزداي ءتۇسىپ وتىرعان جاندار ءالى دە جەتەرلىك. ولاردى جىل سايىنعى ۇلى جەڭىس كۇنى جاقىنداعان كەزدەن جىلت ەتكەن ءۇمىت وتى ءبىر دەرەك بولىپ قالار ما ەكەن دەگەن وي جەتەگىنە الىپ كەتەدى. باۋىرىن ىزدەگەن وسىنداي ازاماتتىڭ ءبىرى بالقوجا وسپان ۇلى اقساقال.
بالقوجا وسپان ۇلى رەداكتسياعا اقمولا وبلىسى, جارقايىڭ اۋدانى, تاستى-تالدى اۋىلىنان كەلىپتى. ول ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى يسقاق ۇلى اقكەمەدەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابار بولىپ قالار ما ەكەن دەپ ەلەگىزىپ جۇرەدى ەكەن. 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا اقمولا وبلىسى, ەسىل اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اتتانعان اقكەمە يسقاق ۇلى العاش يۆانوۆ وبلىسى, كوۆروۆ قالاسىندا پولك مەكتەبىنە ءتۇسەدى. وسىندا ءاسكەري جاتتىعۋلاردىڭ قىر-سىرىنا قانىعا باستاعان ول 1940 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا اعاسى زەيدەكەگە ساعىنىشقا تولى حات جازادى. سودان كەيىن سوعىس باستالعان كۇننەن باستاپ ۇرىس دالاسىنا بەت العان مايدانگەر 1942 جىلدان حابارسىز كەتەدى. “اعام وتە ساۋاتتى ادام بولىپتى. ونىڭ اسكەرگە الىنار الدىندا 1938 جىلدىڭ 27 ماۋسىم كۇنى ءوز قولىمەن تولتىرعان جەكە ءىس-پاراعىنان 1933-34 جىلدارى اۋكوم كومسومول بيۋروسىنىڭ مۇشەسى مەن اتالعان كوميتەتتىڭ پيونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندىعىن كوردىم. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى اكىمشىلىك سالالاردا ەكونوميست, ستاتيست بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ءوزى 1916 جىلى ومىرگە كەلگەنىن ەسكەرسەك, بار-جوعى 23 جاسىنا دەيىن وسىنداي قىزمەتتەر اتقارىپ ۇلگەرگەن اعام جايىندا, وكىنىشكە وراي, 1942 جىلدان ونىڭ ءولى, نە ءتىرى ەكەندىگى جايىندا حات-حابار بولمادى. ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي “قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ” باس رەداكتسياسى دايىنداعان “بوزداقتار” كىتابىنىڭ تورعاي وبلىسى سەرياسىندا “يسقاق ۇلى اقكەمە 1915 جىلى تۋعان, قازاق. ەسىل ااق-تان شاقىرىلعان جاۋىنگەر. 10.02.1942 جىلى حابارسىز كەتكەن” دەگەن عانا دەرەك بار. باسقا ەشتەڭە جوق” – دەگەن قاريا ءسوزىن ءۇمىت جەلكەنىنە قاراي ويىستىردى. – باسقانى قايدام, ۇلى جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن مەنىڭ كەۋدەمدى ءۇمىت وتى كەرنەيدى. اعامنان ءبىر حابار كەلىپ قالاتىنداي بولادى دا تۇرادى. اعا باسىلىم “ەگەمەن قازاقستان” ارقىلى اعاممەن قارۋلاس بولعان جاۋىنگەرلەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنەن ءبىر دەرەك بولا ما ەكەن دەپ كەلگەن بەتىم وسى ەدى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ب.وسپان ۇلى. ارتىندا تىكەلەي ۇرپاعى قالماعان جاننىڭ وزىنەن بۇگىنگە دەيىن حابار بولماۋى مەنى قاتتى مۇڭايتادى, – دەپ كۇرسىنىپ تە قويدى.
ءيا, ادامنان ءۇمىت شىركىن ۇزىلگەن بە؟ بالقوجا اقساقالدى سونشا جەردەن رەداكتسياعا سەرگەك كۇيدە الىپ كەلگەن دە وسى ءۇمىت قوي.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
رجەۆ قالاسىندا بولدى
رجەۆ قالاسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ ىقپالىمەن قالا مەرى الەكساندر ششەتينيننىڭ اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر دۋبوۆەنكومەن كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى, دەپ حابارلادى قر-نىڭ رف-داعى ەلشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
سۇحباتتاستار اقتوبەدە جاساقتالعان قازاقستاندىق 100-ءشى جانە 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسى جاۋىنگەرلەرىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ شارالارى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قازاقستاندىقتارعا ەسكەرتكىشتى رجەۆ قالاسىنداعى مەموريالدىق كەشەن اۋماعىنا ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. مونۋمەنتتىڭ ەسكيز-جوباسىن قازاقستاندىق ديزاينەرلەر جاساعان. ونى اشۋ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەگىنە بەلگىلەنگەن.
اقتوبە دەلەگاتسياسىنىڭ ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى مەردىگەر ۇيىممەن قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. مەيماندار سونداي-اق جوسپارلانىپ وتىرعان ەسكەرتكىش ورنىن كورىپ, “رجەۆ ۇرىسى” مۋزەي-ديوراماسىن تاماشالادى.
100-ءشى جانە 101-ءشى بريگادالار رجەۆ ماڭىنداعى سوعىس قيمىلدارىنا بەلسەندى قاتىسقان بولاتىن. 1941 جىلدىڭ كۇزى مەن 1943 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىندا قالا نەمىس-فاشيستەرى اسكەرلەرىنىڭ قول استىندا قالىپ كەلدى. رجەۆ-ۆيازەم قورعانىس شەبىنىڭ جەلىسى دە وسى جەردەن ءوتىپ, بۇل ارادا كەسكىلەسكەن ۇرىستار بولعان-تىن.
ارداگەرلەرگە جاسالعان جاعداي
جىل سايىن جەڭىس كۇنىنە وراي “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە قازاقستان مەن تمد ەلدەرى اۋماعىندا جولاۋشى پويىزدارىندا تەگىن جول ءجۇرۋ مۇمكىندىگىن جاساپ كەلەدى. يگى ءداستۇردى جالعاستىرعان تەمىر جول كومپانياسى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي قارت مايدانگەرلەرگە بيىل ەرەكشە سىي كورسەتۋدى ۇيعارىپتى. “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە 1 مامىر مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا, ياعني بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالاارالىق پويىزداردان باسقا, بارلىق وبلىسارالىق جولاۋشى پويىزدارىنىڭ كۋپە, پلاتسكارت ۆاگوندارىندا ەلىمىز اۋماعىندا تەگىن ءارى ەش شەكتەۋسىز جول جۇرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. اتالمىش شاراعا قاتىستى شىعىنداردى كومپانيا ءوز موينىنا الۋدا. سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قارجىعا ارداگەرلەردىڭ 2010 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنا جانە وزدەرىنىڭ قالاۋى بويىنشا تمد-نىڭ كەز-كەلگەن ەلىنە ءبىر رەت تەگىن بارىپ-قايتۋ مۇمكىندىكتەرى بار.
“قازاقستان تەمىر جولى” اق ارقىلى تەگىن بيلەت الۋ ءۇشىن ارداگەرلەر مەن سوعىس مۇگەدەكتەرى نەمەسە ولاردىڭ ارنايى وكىلدەرى تەمىر جول ۆوكزالدارىنداعى “جولاۋشىلار تاسىمالى” اق قۇزىرىنداعى كاسسالارعا كەلىپ جەكە باسىنىڭ ءجانە سوعىس ارداگەرى كۋالىكتەرىن كورسەتسە جەتكىلىكتى. ارداگەرلەر ءۇشىن تەگىن جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىن رەسىمدەۋ ادەتتەگىدەي كەزەكسىز وتەدى. اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 3-ءى مەن 12-ءسى ارالىعىندا جولاۋشى پويىزدارىمەن تەگىن ءجۇرۋ بيلەتىمەن ساپارعا شىققان ارداگەرلەرگە ارنايى ۆاگون-مەيرامحانالاردا اقىسىز تاماقتانۋعا مۇمكىندىك جاسالعان.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
قازاقتىڭ باياعىدان ۇران ەتىپ ايتار ءبىر ۇلى قاسيەتى: قىزىن ۇلعا بالاپ, قوناعىنداي قولپاشتاپ, قۇتتى ورنىنا قونعانشا باسىنا ورامال سالماي, ۇكى تاققان بورىك, ورنەكتى تاقيا كيگىزىپ, اسپەتتەۋى دەر ەدىك. ارينە, بۇل ءداستۇردىڭ كەيبىرەۋى قازىر زامانعا قاراي كەلمەسكە كەتتى دەسە دە بولادى. بەتىنەن قاقپاي, اقىل-پاراساتپەن بالاپانداي باۋلىعان بۇل ءداستۇر – ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتتى بولىپ وسۋىنە, التىن اسىقتاي يناباتتى بولىپ بويجەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەنى ايدان انىق. ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساڭ, بۇكىل جۇرتقا مىقتى دىڭگەك, ۇيىتقى بولعان اياۋلى انالار, باتىلدىعى باتىرلىققا ۇلاسقان قاھارمان قىزدار شوعىر-شوعىر بولىپ كوز الدىڭنان وتەدى. وسىدان 65 جىل بۇرىن كۇندەي كۇركىرەگەن, اجال وعى جاڭبىرداي سىركىرەگەن سۇراپىل سوعىستا كورىنگەندى كوزدەن اتاتىن مەرگەندىگىمەن, كوككە سامعاپ كوتەرىلسە, جاۋدىڭ اپشىسىن قۋىراتىن قىران تەكتەس قىراعىلىعىمەن, پارتيزان قۇرامالارىندا ءجۇرىپ نەبىر ەرلىكتەر جاساعان 6 مىڭنان استام قازاق قىزى ءوز تەكتىلىگى مەن تەگەۋرىندىلىگىن كورسەتكەنى ءمالىم.
اسىرەسە, جاسىنداي جارق ەتىپ شىققان شىعىستىڭ قوس جۇلدىزى – ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەرلىگى ۇلتقا ماقتانىش, ۇرپاققا ۇلگى. سونداي اسىل تەكتى قىزداردىڭ قاتارىندا بوكەي ورداسىنان شىققان پارتيزان قىز, جايىقتىڭ نۇر-اپاسى اتانعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆا دا بار. ول 19 جاسىندا ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانىپتى. پارتيزان وتريادىندا راديست بولىپ اسكەري مىندەتىن اتقارعان.
قارعادايىنان بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناعان نۇرعانىم بەكەنقىزىنىڭ زامانداسى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, بايىرعى قالامگەر رافحات گاليمۋللين ول تۋرالى بىلاي دەيدى: – ءبىز سوعىسقا اتتانعاندا اتاق ءۇشىن ەمەس, ەل مەن جەردى قورعاپ, ۇرپاق بولاشاعىنىڭ الاڭسىز بولۋىن ويلادىق. مەن وتكەن ءومىر جولدارىما ويشا كوز جىبەرسەم, كوپ نارسە كوڭىلدىڭ كوكجيەگىندە بۇلدىراپ تۇراتىنى بار. بيىل 65 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ جاتقان ۇلى وتان سوعىسىندا بەلورۋسسيانى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋگە قاتىستىم. بۇل 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايى ەدى. ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەپ قاسارىسقان جاۋدىڭ وسى تۇستا بەلومىرتقاسى وپىرىلىپ تۇسپەسە دە سىنا باستاعان كەز بولاتىن. مەن بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ قۇرامىنداعى 36-شى اتقىشتار كورپۋسى شتابىنىڭ بايلانىس وفيتسەرى بولاتىنمىن. سول مەملەكەتتى ازات ەتۋگە ارنالعان “باگراتيون” وپەراتسياسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بەلورۋسسيا جانە ءبىرىنشى پريبالتيكا مايداندارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى فاشيستەردىڭ تاڭدامالى ارمياسىنىڭ ءوزىن تاس-تالقان ەتتى. 22 ماۋسىمنان 23 ماۋسىمعا قاراعان ءتۇنى ءبىزدىڭ اۆياتسيا نەمىستەردىڭ العى شەبىن جانە جاقىنداعى تىلىن بومبى استىنا الدى. ارتيللەريانىڭ دالدەپ جىبەرگەن سناريادتارى جاۋدىڭ ترانشەيالارىنىڭ ۇيقى-تۇيقىسىن شىعاردى. ءسويتىپ, ولاردىڭ قورعانىس شەبىن بۇزىپ, شىلدەنىڭ باسىندا بەلورۋسسيانىڭ استاناسى مينسك قالاسى جاۋدىڭ باسقىنشىلىعىنان ازات ەتىلدى.
وسى ارادا مەنىڭ ويىما سول ەلدىڭ ءبىر ءىلتيپاتى ءتۇسىپ وتىر. بەلورۋسسيا ازاماتتارى وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ءبىز سياقتى سوعىس ارداگەرلەرىنە قۇتتىقتاۋ حات جولداپ وتىرادى. وعان پرەزيدەنت الەكساندر لۋكاشەنكو قول قوياتىنىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن. سونداي قۇتتىقتاۋدان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەر بولسام: “... مى سكلونياەم گولوۆى پەرەد مۋجەستۆوم, ستويكوستيۋ ي سيلوي دۋحا فرونتوۆيكوۆ, پارتيزان, پودپولششيكوۆ, ترۋجەننيكوۆ تىلا – ليۋدەي رازنىح ناتسيونالنوستەي, كوتورىە سپلوتيليس دليا وتپورا ۆراگا” دەگەن جولداردى وقۋعا بولادى.
ميلليونداعان ۇرپاقتىڭ قانىن سۋشا توككەن سول سوعىستا پارتيزانداردىڭ ەرلىك ءىسى ەرەكشە بولدى. مۇز جاستانعان اۋىر جىلداردى قازىر ەسكە تۇسىرسەڭ, جان دۇنيەڭ تۇرشىگەدى. بەلورۋسسيانى ازات ەتۋدەگى پارتيزانداردىڭ ەرەن ەرلىگى تاريح بەتىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. مەن وسى جەردە بەلورۋسسيانى ازات ەتكەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ پارتيزان قىزى نۇرعانىمنىڭ بولعانىن اركەز ايتىپ جۇرەمىن. ونىڭ جاۋعا قارسى جۇمساعان ەرلىگى مەن ەرەن قيمىلى تالاي جۇرتتى ءتانتى ەتكەن. ءبىزدىڭ نۇرعانىم بەكەنقىزى قاسيەتتى جايىقتىڭ بوكەي ورداسىنىڭ تۇلەگى ەدى. اكە-شەشەدەن ەرتە جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن. سوعىس باستالعاندا ورال قالاسىنداعى №4 قازاق ورتا مەكتەبىن جانە ساز مەكتەبىنىڭ سكريپكا سىنىبىن ءبىتىرىپ ەدى. 18 جاستاعى تالشىبىقتاي نازىك, ايدىنداعى اققۋداي اققۇبا قىز بولاتىن.
ول سوعىس باستالعان كۇننەن باستاپ مايدانعا اتتانۋعا تىلەك بىلدىرگەنىنە مەن ءوز باسىم كۋامىن. بىراق ونىڭ تىلەگى 1942 جىلى مامىر ايىندا ورىندالدى. راديستەر دايارلايتىن كۋرستا ءبىلىم الۋعا جىبەرىلدى. ءبىلىم مەن بىلىك تەڭ تۇسپەگەن جەردە جاۋعا قارسى كۇرەسەمىن دەۋ كۇپىرلىك بولادى. سوندىقتان دا بولار, قايسار قىز تاۋلىگىنە 12 ساعات ءدارىسحانادا وتىرىپ, راديست ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن جان-جاقتى مەڭگەرۋگە ۇمتىلدى. سونىمەن قاتار, ول بۇل كۋرستا جۇرگەندە اسكەري جارلىقپەن دە تانىسىپ, قارۋ-جاراق قولدانۋ تاسىلدەرىن دە ۇيرەندى. سونىڭ ناتيجەسى بولار, نۇرعانىم ۇزدىكتەر قاتارىنان تابىلىپ, پارتيزان قۇرامالارىنىڭ باس شتاب بريگاداسىنا جولداما الدى, – دەيدى قارت مايدانگەر.
ءسويتىپ, ول 1943 جىلدىڭ شىلدەسىندە بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا بەت الادى.
بۇل جەردەگى بىرنەشە قۇراما پارتيزان وتريادىنان تۇراتىن بريگادانىڭ بايلانىس تورابى كەنەتتەن ءۇزىلىپ قالعان ەكەن. سەبەبىن بارلاي كەلگەندە, ءراديسى وققا ۇشىپتى. سونىڭ ورنىنا نۇرعانىمدى جىبەرىپتى. ونىڭ ارقاسىندا پاراشيۋت پەن راتسيا, يىعىندا اۆتومات. ۇشاق ىشىندەگى كومانديردىڭ جەرگە سەكىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن كۇتىپ وتىر. بۇيرىق بەرىلگەن كەزدە ول ورمان ىشىنە قاراي قىرانداي ءشۇيىلدى. سالدەن كەيىن قۇس قاناتىنداي بولىپ پاراشيۋت جازىلىپ, قالىقتاپ كەلە جاتقان. كوز ۇشىنا ءبىر جىلتىراعان ساۋلە ءتۇستى. قارا جەرگە تابانى تيگەندە ول ساۋلەدەن اداسىپ قالدى. كومپاسىن قانشا تۇزەگەنمەن دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي, ءۇش كۇن بويى قالىڭ ورماندى شارلاپ, اقىرى, پارتيزاندار بريگاداسىنا قوسىلدى.
ول بەلورۋسسيانىڭ جوعارىدا ايتقان موگيلەۆ وبلىسىنىڭ رۋبليانسك اۋدانىنىڭ قالىڭ ورمانىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سەرگەي جۋنين باسقاراتىن 15-ءشى پارتيزان وتريادىنىڭ 8-ءشى بريگاداسىنا راديست بولىپ جاۋىنگەرلىك مىندەتىنە كىرىسىپ كەتەدى. ونىڭ العان ءبىلىمدى ءىس ۇستىندە كورسەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋ اسكەرىنىڭ تالاي وشاقتارىنىڭ ويرانى شىعادى. موگيلەۆ, بوريسوۆ, وزگە دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قالالاردان نۇرعانىم العان اقپارلار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, ءبىزدىڭ ۇشاقتار دۇشپاننىڭ ۇرەيىن الىپ قانا قويماي, جۇزدەگەن تەحنيكاسىن ىستەن شىعارىپ, سولداتتارىن جەر جاستاندىرادى. وسى ارادا نەمىستەردىڭ كۇيرەي جەڭىلۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقان, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا جەرىندە قاھارماندىق تانىتقان 374 مىڭ پارتيزاننىڭ قاتارىندا نۇرعانىم بايسەيىتوۆانىڭ بولۋى – قازاق حالقىنىڭ مەرەيىن سول كەزدە دە, ودان كەيىنگى بەيبىت جىلداردا دا وسىرگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
ونىڭ ارتىندا قالدىرعان, رۋحاني مۇرا بولىپ سانالاتىن ەستەلىكتەرىنە ۇڭىلسەڭىز, كوپ جايعا قانىق بولاسىز. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاسىن, ءسال شەگىنىس جاساپ, جۋرناليست اقمارجان تاۋباەۆانىڭ ول تۋرالى جازعان “نۇر-اپاسى جايىقتىڭ” اتتى سىرلاسۋ كىتابىن پاراقتاعاندا, ەرجۇرەك قىزدىڭ بۇكىل جان دۇنيەسىن ۇعاسىڭ. ء“بىز ءبۇتىن ەلدىڭ نامىسى – وتاننىڭ نامىسى دەگەنگە ادال سەنگەن, سوعان قىزمەت ەتكەن ۇرپاقتانبىز عوي. ءوز جەكە نامىسىڭ ءبىر بولەك نارسە. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوزىڭنىڭ ار-نامىسىڭدى ويلاساڭ, ول سەنىڭ قازاق دەگەن حالقىڭدى ويلاعانىڭ ەكەن. قانشا اۋىر بولسا دا ەلىم دەپ شارت بايلاعان سوڭ سول بەينەتكە ءتوزىپ جۇرگەنىمە قۋاندىم. قازاق اتىنا كىر كەلتىرمەسەم, دەپ “جامبىلدىڭ نەمەرەسىمىن” دەگەندى دە ەستەن شىعارماي وتتىك.
سول كەزدەگى نامىس دەگەننىڭ كۇشتىلىگى بولار, بەلورۋسسيانىڭ ورتالىق مۋزەيى 70, 75 جاسىممەن قۇتتىقتاپ, تالاي كەزدەسۋلەرگە دە شاقىرىپ جاتتى. جەڭىل-جەلپى قىز بولسام, بەلورۋسسياعا, ونىڭ مۇراجايىنا قانداي قاجەتىم بار”, – دەيدى دە: “...قىرعىن ورتاسىندا ءجۇرىپ, ناقاق ءولىپ جاتقان سابيلەردى, قارتتاردى كورىپ, “ەگەر مەن ءتىرى قالسام, سۇيگەن ادامىما قوسىلسام, تابيعات ماعان قانشا بالا بەرسە, سونشا وسىرەمىن!”, – دەپ ارماندادىم, وزىمە شارت قويدىم. “قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى” دەگەن, ءتىرى قالدىق”, – دەپ ءبىر قايىرىپ الادى دا ارتىنان ويىن قايتا ساباقتايدى. “مەن توعىز بالا كوتەرىپ, وسىرگەن انامىن. تۇڭعىش ۇلىم ابايمەن, كەلىن بالام ورىنتايمەن بىرگە تۇرامىن. قانيپا, كۇلاش. بايان, سۇلۋ, مارجان دەگەن بالالارىمنىڭ بارىنەن دە نەمەرە ءسۇيدىم.
سول ءبىر وتتى جىلداردا مەن بۇگىنگىدەي نەمەرە سۇيەمىن دەپ ويلادىم با؟
ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ اكەسى ءساتي يمانعاليەۆ تا سوعىستا دەسانتشى بولعان, سوعىستان سوڭ ەسەپ قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس جاساعان, وتە قابىلەتتى ادام ەدى”, – دەيدى.
تۇڭعىشىم دەپ بولە-جارا ايتقان اباي ءساتي ۇلى باتىس قازاقستان وڭىرىنە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا. تالاي جىلدار وبلىستىق دارەجەدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. قازىر اقجايىق اۋدانىنىڭ اكىمى.
ءيا, راديوگراممالىق تولقىنداعى اتى نينا-نۇرعانىم راتسيا ارقىلى بەرىلگەن تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداپ وتىراتىنىنا مىنا ءبىر وقيعا جانە دالەل بولا الادى. 1943 جىلى كۇتپەگەن جەردەن بريگادا بەكىنىسىنە قاۋىپ تونەدى. نۇرعانىم راتسيا ارقىلى مۇنى وزگە وتريادتارعا حابارلاپ قانا قويماي, ءوز راتسياسىن قاعا بەرىس جەرگە تىعىپ ۇلگەرەدى. ءسويتىپ, تونگەن قاۋىپ سەيىلەدى.
تاعى بىردە باسقىنشىلاردىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق كۇشى بولىپ تابىلاتىن تەمىر جول رەلستەرىن ىستەن شىعارۋ ءجونىندە تاپسىرما الادى. ونى دا ول مۇلتىكسىز ورىندايدى. سوعىستىڭ سوڭعى 3 جىلىندا 11 مىڭ جاۋ ەشەلوندارى رەلستەن شىعارىلىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتە المايدى.
ۋكراينا مەن بەلورۋسسيادا جازالاۋشى وتريادتاردىڭ بولعانى ءمالىم. 8-ءشى پارتيزاندار بريگاداسى ولارمەن دە قيان-كەسكى كۇرەس اشىپ, ءوز باعىتتارىنىڭ ءتۇزۋ ەكەنىن دالەلدەپ وتىرعان.
قاشاندا جاۋ تىلىندا جۇمىس جاساۋ كىمگە وڭاي بولعان دەيسىڭ. قارشىعاداي قىز بۇل سىناقتاردان دا سۇرىنبەي وتە ءبىلىپتى.
– راديست نۇرعانىم بايسەيىتوۆا جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى اركەز ۇزدىك ورىنداپ وتىردى. ءبىز كوبىنە باتىر اتاعىن العاندار تۋرالى ايتىپ جاتامىز. سول باتىرلاردىڭ قاسىندا جۇرگەن نۇرعانىم سەكىلدى باتىر قىزداردىڭ ەرلىگىن قالاي ايتساڭ دا جاراسىپ تۇرارى انىق. سان ءتۇرلى تولقىن ارقىلى جۇمباقتاپ, تۇسپالداپ حابار بەرىپ وتىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە نينا-نۇرعانىمنىڭ ءتاسىلى سوعىس كەزىندە تالايدى تامساندىرعانىن بىلەمىز. كەز كەلگەن ازاماتپەن يىقتاسا الاتىن ەرجۇرەك قىزدىڭ سۇراپىل سوعىستاعى ەرلىگى مەن ەڭبەگى “قىزىل جۇلدىز”, ءىى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, وننان اسا مەدالدارمەن اتالىپ وتسە, 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بەلورۋسسيا جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن “بەلورۋسسيا پارتيزانى” دەگەن بەلگى تاپسىرىلىپ, بەيبىت كۇندە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلگەن بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى ەرلىكتى ۇمىتپاعان ەلدىك ءىس ەدى.
سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى بەيبىت ومىردە نۇرعانىم بەكەنقىزى جاس ۇرپاق تاربيەسىنىڭ تورىنەن تابىلدى. ونەگەلى وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولدى. پارتيزان جورىعىنداعى وتكەن جولىن, تىنىشتىقتاعى ءمىنسىز قىزمەتىن جوعارى باعالاعان جايىق ءوڭىرىنىڭ جۇرتشىلىعى جاۋىنگەر انا ومىردەن وتكەن سوڭ ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ءوزى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى.
وسى جەردە ويىما مايدانگەرلەردىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. “مانشۇكپەن مەن تۇيدەي قۇرداسپىن عوي. ول – قازان, مەن ناۋرىز ايىندا ومىرگە كەلگەنبىز. جيىرما جاسىندا قىرشىن كەتكەن ءمانشۇك رۋحىنا اركەز تاعزىم ەتىپ جۇرەمىن!”, – دەيتىن. ورال قالاسىندا باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۇراجايى بار. وسى مۇراجايدىڭ جانىندا ءبىر كەزدەرى جاۋىنگەر قىزدار تۇرعان “فرونتوۆيچكا” اتتى كلۋب جۇمىس ىستەگەن. نۇرعانىم سونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بەلسەنە قاتىسىپ قانا قويماي, ساحنا تورىندە تۇرىپ اۋەلەتىپ ءان دە سالعان. زاتى قىز بولسا دا قان مايداندا ءومىرىنىڭ ءار مينۋتىن قاتەرگە تىگىپ, جاسقانباي ءجۇرىپ جاسىماي قايسارلىق تانىتقان, بەيبىت كۇندە ەلدىك ىسكە ۇيىتقى بولعان نۇرعانىم بەكەنقىزىنىڭ ءار ءساتىن مەن قاھارماندىققا بالايمىن, – دەيدى رافحات گاليمۋللين قازاقتىڭ قايسار قىزى, كەيىن اقىلدى انا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن زامانداسى تۋرالى اعىنان جارىلىپ.
ءبىز وسى ماقالانىڭ باستاۋىنا قازاق قىزىنىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى اڭگىمەنى جەلى ەتىپ تارتقان ەدىك. شىنىندا, ۇلىلىق تا, باتىرلىق تا – تەكتىلىكتەن. قازاقتىڭ قانىنداعى تەكتىلىك قانداي قيلى كەزەڭدە دە, سىن ساعاتتا دا ابىروي بيىگىنەن كورسەتىپ, باسىن تىك ۇستاتىپ, اناۋ-مىناۋدى مىسىمەن ىقتىرىپ كەلەدى. كەشەگى سۇراپىل سوعىستا دا سولاي بولدى. ارىنداعان جاۋدىڭ ارتىنان ويران بولعان ورداسىنا تۋ تىككەن قازاقتىڭ ۇلى راقىمجان قوشقارباەۆ ەكەنى دايەكتەلىپ وتىر.
نارىننان شىققان قارشىعاداي نۇرعانىمنىڭ ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانىڭ نۋ ورماننىڭ ىشىندە ەرلەرمەن قاتار ءجۇرىپ, جاۋدىڭ قادامىن قىسقارتىپ, بەتىن قايتارعان ەرلىگى ۇرپاقتارىنىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالىپ قانا قويماي, وتان قورعاۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ, قالىپتاسارى انىق. “اسقان ەرلىك – ىزگى تاربيەدەن, وزىق ونەگەدەن, ۇلتتىڭ اسىل داستۇرلەرىنەن تۋادى. ەر ازامات سوندا عانا ەلگە قورعان بولا الادى”, – دەپتى سول سۇراپىل سوعىستا دوسىن دا, قاسىن دا سۇيسىندىرگەن قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى.
مىنە, وسىنداي ۇلتتىق تالىمىمەن, ءومىرلىك ونەگەسىمەن ارتىنا مول ۇلاعات قالدىرعان جاۋ تىلىنىڭ جاۋىنگەر قىزى, بەيبىت كۇندەگى ۇلدى ۇياعا, قىزدى قياعا قوندىرعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆا ارقاشان جاس جەتكىنشەكتەرگە ۇلگى بولا بەرەدى. باتىر پارتيزان ءالى دە بولسا ەل تاريحىندا ءوز ورنىن تاۋىپ, لايىقتى باعاسىن الىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
سۇلەيمەن مامەت.
ءۇمىت ۇزىلمەيدى ەكەن...
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەشەگى كەڭەس وداعىنداعى ەلدەردىڭ وتباسىلارىنا قانشاما قايعى-قاسىرەت اكەلگەنى بەلگىلى. انا بالادان, بالا اكەدەن, ارۋ جارىنان ايىرىلعان سول زۇلمات جىلداردىڭ زاردابى وتانىمىز قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. ەلىمىزدەن مايدان دالاسىنا اتتانعان ءبىر ميلليوننان استام ساربازدىڭ ەلگە تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ عانا ورالۋىن ەسكە تۇسىرسەك, قانشا وتباسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, بوزىنگەندەي بوزداعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس. ال حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ وتباسى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتتەرىن ۇزبەي وتىر. نە تىرىسىنەن, نە ولىسىنەن بەيحابار, كوكىرەكتەگى ساعىنىشتارى كۇن وتكەن سايىن سىزداي ءتۇسىپ وتىرعان جاندار ءالى دە جەتەرلىك. ولاردى جىل سايىنعى ۇلى جەڭىس كۇنى جاقىنداعان كەزدەن جىلت ەتكەن ءۇمىت وتى ءبىر دەرەك بولىپ قالار ما ەكەن دەگەن وي جەتەگىنە الىپ كەتەدى. باۋىرىن ىزدەگەن وسىنداي ازاماتتىڭ ءبىرى بالقوجا وسپان ۇلى اقساقال.
بالقوجا وسپان ۇلى رەداكتسياعا اقمولا وبلىسى, جارقايىڭ اۋدانى, تاستى-تالدى اۋىلىنان كەلىپتى. ول ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى يسقاق ۇلى اقكەمەدەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابار بولىپ قالار ما ەكەن دەپ ەلەگىزىپ جۇرەدى ەكەن. 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا اقمولا وبلىسى, ەسىل اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اتتانعان اقكەمە يسقاق ۇلى العاش يۆانوۆ وبلىسى, كوۆروۆ قالاسىندا پولك مەكتەبىنە ءتۇسەدى. وسىندا ءاسكەري جاتتىعۋلاردىڭ قىر-سىرىنا قانىعا باستاعان ول 1940 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا اعاسى زەيدەكەگە ساعىنىشقا تولى حات جازادى. سودان كەيىن سوعىس باستالعان كۇننەن باستاپ ۇرىس دالاسىنا بەت العان مايدانگەر 1942 جىلدان حابارسىز كەتەدى. “اعام وتە ساۋاتتى ادام بولىپتى. ونىڭ اسكەرگە الىنار الدىندا 1938 جىلدىڭ 27 ماۋسىم كۇنى ءوز قولىمەن تولتىرعان جەكە ءىس-پاراعىنان 1933-34 جىلدارى اۋكوم كومسومول بيۋروسىنىڭ مۇشەسى مەن اتالعان كوميتەتتىڭ پيونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندىعىن كوردىم. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى اكىمشىلىك سالالاردا ەكونوميست, ستاتيست بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ءوزى 1916 جىلى ومىرگە كەلگەنىن ەسكەرسەك, بار-جوعى 23 جاسىنا دەيىن وسىنداي قىزمەتتەر اتقارىپ ۇلگەرگەن اعام جايىندا, وكىنىشكە وراي, 1942 جىلدان ونىڭ ءولى, نە ءتىرى ەكەندىگى جايىندا حات-حابار بولمادى. ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي “قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ” باس رەداكتسياسى دايىنداعان “بوزداقتار” كىتابىنىڭ تورعاي وبلىسى سەرياسىندا “يسقاق ۇلى اقكەمە 1915 جىلى تۋعان, قازاق. ەسىل ااق-تان شاقىرىلعان جاۋىنگەر. 10.02.1942 جىلى حابارسىز كەتكەن” دەگەن عانا دەرەك بار. باسقا ەشتەڭە جوق” – دەگەن قاريا ءسوزىن ءۇمىت جەلكەنىنە قاراي ويىستىردى. – باسقانى قايدام, ۇلى جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن مەنىڭ كەۋدەمدى ءۇمىت وتى كەرنەيدى. اعامنان ءبىر حابار كەلىپ قالاتىنداي بولادى دا تۇرادى. اعا باسىلىم “ەگەمەن قازاقستان” ارقىلى اعاممەن قارۋلاس بولعان جاۋىنگەرلەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنەن ءبىر دەرەك بولا ما ەكەن دەپ كەلگەن بەتىم وسى ەدى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ب.وسپان ۇلى. ارتىندا تىكەلەي ۇرپاعى قالماعان جاننىڭ وزىنەن بۇگىنگە دەيىن حابار بولماۋى مەنى قاتتى مۇڭايتادى, – دەپ كۇرسىنىپ تە قويدى.
ءيا, ادامنان ءۇمىت شىركىن ۇزىلگەن بە؟ بالقوجا اقساقالدى سونشا جەردەن رەداكتسياعا سەرگەك كۇيدە الىپ كەلگەن دە وسى ءۇمىت قوي.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
رجەۆ قالاسىندا بولدى
رجەۆ قالاسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ ىقپالىمەن قالا مەرى الەكساندر ششەتينيننىڭ اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر دۋبوۆەنكومەن كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى, دەپ حابارلادى قر-نىڭ رف-داعى ەلشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
سۇحباتتاستار اقتوبەدە جاساقتالعان قازاقستاندىق 100-ءشى جانە 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسى جاۋىنگەرلەرىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ شارالارى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قازاقستاندىقتارعا ەسكەرتكىشتى رجەۆ قالاسىنداعى مەموريالدىق كەشەن اۋماعىنا ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. مونۋمەنتتىڭ ەسكيز-جوباسىن قازاقستاندىق ديزاينەرلەر جاساعان. ونى اشۋ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەگىنە بەلگىلەنگەن.
اقتوبە دەلەگاتسياسىنىڭ ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى مەردىگەر ۇيىممەن قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. مەيماندار سونداي-اق جوسپارلانىپ وتىرعان ەسكەرتكىش ورنىن كورىپ, “رجەۆ ۇرىسى” مۋزەي-ديوراماسىن تاماشالادى.
100-ءشى جانە 101-ءشى بريگادالار رجەۆ ماڭىنداعى سوعىس قيمىلدارىنا بەلسەندى قاتىسقان بولاتىن. 1941 جىلدىڭ كۇزى مەن 1943 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىندا قالا نەمىس-فاشيستەرى اسكەرلەرىنىڭ قول استىندا قالىپ كەلدى. رجەۆ-ۆيازەم قورعانىس شەبىنىڭ جەلىسى دە وسى جەردەن ءوتىپ, بۇل ارادا كەسكىلەسكەن ۇرىستار بولعان-تىن.
ارداگەرلەرگە جاسالعان جاعداي
جىل سايىن جەڭىس كۇنىنە وراي “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە قازاقستان مەن تمد ەلدەرى اۋماعىندا جولاۋشى پويىزدارىندا تەگىن جول ءجۇرۋ مۇمكىندىگىن جاساپ كەلەدى. يگى ءداستۇردى جالعاستىرعان تەمىر جول كومپانياسى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي قارت مايدانگەرلەرگە بيىل ەرەكشە سىي كورسەتۋدى ۇيعارىپتى. “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە 1 مامىر مەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا, ياعني بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالاارالىق پويىزداردان باسقا, بارلىق وبلىسارالىق جولاۋشى پويىزدارىنىڭ كۋپە, پلاتسكارت ۆاگوندارىندا ەلىمىز اۋماعىندا تەگىن ءارى ەش شەكتەۋسىز جول جۇرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. اتالمىش شاراعا قاتىستى شىعىنداردى كومپانيا ءوز موينىنا الۋدا. سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قارجىعا ارداگەرلەردىڭ 2010 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنا جانە وزدەرىنىڭ قالاۋى بويىنشا تمد-نىڭ كەز-كەلگەن ەلىنە ءبىر رەت تەگىن بارىپ-قايتۋ مۇمكىندىكتەرى بار.
“قازاقستان تەمىر جولى” اق ارقىلى تەگىن بيلەت الۋ ءۇشىن ارداگەرلەر مەن سوعىس مۇگەدەكتەرى نەمەسە ولاردىڭ ارنايى وكىلدەرى تەمىر جول ۆوكزالدارىنداعى “جولاۋشىلار تاسىمالى” اق قۇزىرىنداعى كاسسالارعا كەلىپ جەكە باسىنىڭ ءجانە سوعىس ارداگەرى كۋالىكتەرىن كورسەتسە جەتكىلىكتى. ارداگەرلەر ءۇشىن تەگىن جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىن رەسىمدەۋ ادەتتەگىدەي كەزەكسىز وتەدى. اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 3-ءى مەن 12-ءسى ارالىعىندا جولاۋشى پويىزدارىمەن تەگىن ءجۇرۋ بيلەتىمەن ساپارعا شىققان ارداگەرلەرگە ارنايى ۆاگون-مەيرامحانالاردا اقىسىز تاماقتانۋعا مۇمكىندىك جاسالعان.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
