ەل ەكونوميكاسىن وزگەرتكەن جوبا
2010 جىلى رەسپۋبليكادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. باعدارلامانىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ سالاسى ونەركاسىپتەگى ءوسۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالدى. وسىلايشا ون جىلدان اسا ۋاقىت بويى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ دۇرىس ساياساتى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىن باستاۋعا نەگىز بولدى.
باستاۋ بيىگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعان مەملەكەتتىك باعدارلاما تيىمدىلىگىن دالەلدەپ قانا قويماي, بولاشاقتاعى باتىل قادامدارعا جول اشتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سالاسى مەن سەكتورىنىڭ كەلبەتى, قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەردى. وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارى ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرە باستادى. ماسەلەن, مەتاللۋرگيا سالاسىندا بولاتتان جاسالعان دايىن بۇيىمدار ءوندىرىسى پايدا بولدى. قازاقستان رادياتور, سىم, رەلس سەكىلدى دايىن ونىمدەردى ۇسىنا باستادى. ەل ىشىندە باستاپقى ءاليۋمينيدى قايتا وڭدەۋ ۇلعايتىلدى. ءسويتىپ اليۋمينيدەن سىمدار, پروفيلدەر, قورىتپالار, ديسكىلەر شىعارىلا باستادى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ يگىلىگى سول, بۇگىندە الەمدىك تيتان وندىرۋشىلەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ ماڭدايى جارقىراپ تۇر. تيتان قۇيمالارى مەن قورىتپالارىن وندىرەتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان سوڭ ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ءوندىرىس باستالدى.
يندۋستريالاندىرۋ قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىندا جاڭا باعىتتاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, ءىرى تەمىر جول ماشينالارىن (لوكوموتيۆتەر, جولاۋشىلار ۆاگونى), قازىرگى زامانعى مۇناي-گاز ماشينالارىن جاساۋعا (تيەك ارماتۋراسى, سورعىلار), سونداي-اق ەلەكترتەحنيكالىق جابدىقتىڭ (ترانسفورماتورلار, باسقارۋ قالقاندارى, اۆتوماتتى اجىراتقىشتار) باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشتى.
حيميا ونەركاسىبىندە ناتري ءتسيانيدى, امموني سۋلفاتى, ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلى, امموفوس, ازوت-فوسفور تىڭايتقىشتارى سەكىلدى جاڭا كۇردەلى وندىرىستەر پايدا بولدى. قازىر قازاقستاندىق اگرارشىلاردىڭ 80 پايىزى وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنشە, بۇگىندە الەمدەگى 131 مەملەكەت قازاقستاندا وندىرىلگەن ءونىمدى تۇتىنىپ وتىر. قازاقستاندىق ءونىمنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى قاتارىندا قىتاي, ورتالىق ازيا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرى بار. سىرتقى نارىقتارعا شامامەن 49 جاڭا تاۋار ءتۇرى شىعارىلدى.
ەكسپورت ەسەلەپ وسكەن كەزەڭ
يندۋستريالاندىرۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق بايلىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالدى. وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا مەملەكەتتىڭ تاڭداپ العان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناتيجەلەرى راستاپ وتىر. وسىلايشا, ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەردى. ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوستى. كورسەتكىش 2009 جىلى 10,9 پايىزدى قۇراسا, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 12,7 پايىزعا تەڭ بولدى. 2009 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 4,1 ەسە ۇلعايدى. ياعني كورسەتكىش 17 ترلن تەڭگەدەن 70,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن (2020 جىل) ءوستى. 2019 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جالپى قوسىلعان قۇنى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,8 ەسە ارتىپ, 8,9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.
ءQazىndustry قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2020 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2009 جىلمەن (378 ملرد تەڭگە) سالىستىرعاندا 2,8 ەسە ءوسىپ, 1 ترلن 62,7 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بىلتىر ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى اعىنى مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى (362,2 ملرد تەڭگە نەمەسە سەكتورعا تارتىلعان جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 35 پايىزى), حيميا ونەركاسىبى (298,1 ملرد تەڭگە نەمەسە 28,8 پايىزى), تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ (103,9 ملرد تەڭگە نەمەسە 10 پايىز), وزگە دە مەتالل ەمەس مينەرالدىق ونىمدەر ءوندىرۋ (67,5 ملرد تەڭگە نەمەسە 6,5 پايىز), مۇناي وڭدەۋ (59,2 ملرد تەڭگە نەمەسە 5,7 پايىز) كاسىپورىندارىن دامىتۋعا باعىتتالدى.
2015-2019 جىلدارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قۇرىلىس يندۋسترياسىندا, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋدە, مەتاللۋرگيادا, ماشينا جاساۋ سالاسىندا, حيميا ونەركاسىبىندە جانە فارماتسەۆتيكادا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن GLOBAL-2000 ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار تىزىمىنە ەنگەن 28 ينۆەستور تارتىلدى. ولار ءبىزدىڭ ەلگە 6 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ قاتىسۋىمەن 625 ملن دوللارعا 7 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە 985 جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانعان.
2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,6 ەسەگە ۇلعايدى. ياعني ادام باسىنا شاققانداعى كورسەتكىش 23,1 مىڭ دوللاردان 36,7 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇگىندە كولەمى 1 ملن دوللاردى قۇرايتىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءونىمى الەمنىڭ 79 ەلىنە جەتكىزىلەدى. 13 مەملەكەتتىڭ ەكسپورتى 100 مىڭ دوللاردان (40 ملن تەڭگەدەن) باستالىپ, 1 ملن دوللارعا دەيىن جەتەدى. ال 39 ەلدىڭ ەكسپورتى 100 مىڭ دوللاردان كەم.
بىلتىر قازاقستان العاش رەت ماشينا جاساۋ جانە مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن (جالپى سوماسى 5,3 ملرد دوللارعا تەڭ) باگام ارالدارىنا, گايانا جانە كايمان ارالدارىنا ەكسپورتتاي باستادى. سونداي-اق 29,7 مىڭ دوللار كولەمىندەگى سوماعا رەسەي فەدەراتسياسىنا تسيفرلى باعدارلامالىق باسقارۋى بار بۇرعىلاۋ جانە فرەزەرلىك ستانوكتاردى, مەكسيكاعا باسقا توپتامالارعا ەنگىزىلمەگەن ارنايى ماقساتتاعى مەحانيكالىق ماشينالار مەن قۇرىلعىلاردى ەكسپورتقا شىعارا باستادى. بۇدان بولەك, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى, حيميا, فارماتسەۆتيكا, جەڭىل جانە جيھاز ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ 507 ءتۇرى بويىنشا جاڭا وتكىزۋ نارىقتارى اشىلدى.
وڭدەۋ ونەركاسىبى وركەن جايدى
2009 جىلمەن (2,9 ترلن تەڭگە) سالىستىرعاندا بىلتىر وڭدەۋ ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 4,4 ەسە ءوسىپ, 13 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 84,4 ترلن تەڭگەدەن استى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ 10 جىلىندا (2010-2019 جىلدارى) شامامەن 8,4 ترلن تەڭگەگە 1 326 جوبا ىسكە اسىرىلدى. 201,4 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا (2015-2019 جىلدارى) شامامەن 50 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنان تۇسەتىن سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ كولەمى 2019 جىلى 2009 جىلمەن (450 ملرد تەڭگە) سالىستىرعاندا 3 ەسە ءوسىپ, 1 ترلن 497 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2009 جىلدان 2019 جىلعا دەيىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنەن 9 ترلن 651 ملرد تەڭگە كولەمىندە سالىق جينالدى. بۇگىندە وڭدەۋشى ونەركاسىپتەن تۇسەتىن سالىقتار يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا جۇمسالعان شىعىنداردان 6,5 ەسە ارتىپ وتىر. وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنان تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە ساۋدا سالالارىنىڭ كورسەتكىشىنەن الدەقايدا جوعارى.
وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءبىر قىزمەتكەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 2019 جىلى 209,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. كورسەتكىش 2009 جىلمەن (69 مىڭ تەڭگە) سالىستىرعاندا 3 ەسە ارتقان. 2015 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارى, ونىڭ ىشىندە تاماق ونىمدەرى, كوكس جانە مۇناي وڭدەۋ ونىمدەرى, حيميا جانە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى, مەتاللۋرگيا وندىرىسىندە, اۆتوموبيلدەر, ەلەكتروندى جانە وپتيكالىق جابدىقتار وندىرىسىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ تابىس دەڭگەيى ورتا ەسەپپەن 50 پايىزعا ءوستى.
ءۇشىنشى بەسجىلدىق – ۇتىمدى مۇمكىندىك
قازاقستان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بەسجىلدىعىن ويداعىداي اياقتاپ, ءۇشىنشى بەسجىلدىققا ۇلكەن ۇمىتپەن اياق باسقانى بەلگىلى. ءۇشىنشى بەسجىلدىق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتقا باعدارلانعان باعىتىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنىڭ ماقساتى – وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىرقاتار مىندەت جۇكتەلدى. اتاپ ايتقاندا, يندۋستريالىق كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ارقىلى يندۋستريالاندىرۋدى تەرەڭدەتۋ, ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاردا سۇرانىسقا يە وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ ءارى نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ, بازالىق وندىرىستەردى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ جانە ستراتەگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ونەركاسىپتىك قۋاتتى ۇلعايتۋ, سونداي-اق وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالالارىن تەحنولوگيالىق دامىتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ مىندەتى العا قويىلدى.
بۇل رەتتە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان كەزەڭىندە نەگىزگى ماقساتقا قول جەتكىزۋ 5 نىسانالى ينديكاتورمەن ولشەنەتىن بولادى. ياعني وسى ارالىقتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2018 جىلعى دەڭگەيدەن 1,6 ەسە, ەكسپورت كولەمى 1,9 ەسە, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 1,6 ەسە ءوسۋى كەرەك. سونداي-اق 2018 جىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 1 مىڭ ادامىنا شاققاندا وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارىنىڭ سانىن 1,5 ەسە ۇلعايتۋ قاجەت. بەسىنشى ينديكاتور – ەكونوميكالىق كۇردەلىلىك يندەكسىندە 78-ورىننان 55-ورىنعا كوتەرىلۋ (-0,31 بالدان 0,14 بالعا دەيىن).
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان ماقسات-مىندەتتەرىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋدىڭ جۇيەلى شارالارى قۇرىلعان. ول يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارى مەن ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىن تۇراقتى دامىتۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق ىشكى نارىقتى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى قامتاماسىز ەتۋگە باعدارلانعان ورتاشا جانە جوعارى بولىنىستەگى 4 مىڭنان استام تاۋار ىرىكتەلىپ الىندى. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تاۋارلاردىڭ اتالعان تۇرلەرىن وندىرەتىن كاسىپورىندارعا ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇل شەكتەۋلى قارجى رەسۋرستارىن جوعارى الەۋەتتى جوبالارعا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
يندۋستريالىق ساياساتتى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى شەڭبەرىندە باسىم جوبالارعا جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءىس شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق كارانتين سالدارىنان زارداپ شەككەن وتاندىق كاسىپورىنداردى ەكونوميكالىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار ىسكە اسىرىلۋدا. جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋدى جانە قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2020 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى قۇرىلدى. 2020 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپتىك ساياساتى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ول قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ماجىلىسىندە قاراستىرىلۋدا.
ءتۇيىن: قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, يندۋستريالىق دامۋ – ەلدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى. ال قازاقستاننىڭ تابىستى يندۋستريالىق دەرجاۆا اتانۋعا مۇمكىندىگى زور. ويتكەنى يندۋستريالاندىرۋ بۇگىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. ونىڭ ناتيجەلەرى مۇناي باعاسى كۇرت تومەندەگەن كەزەڭدەردە نەگىزگى تۇراقتاندىرۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولعانىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگى بار قايتا وڭدەۋ سەكتورىنا دەگەن باعدار ەلدى دە, ەكونوميكانى دا جۇرىسىنەن جاڭىلدىرماسى انىق.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
