ورىنبور باسقارماسى تورعايعا – ىبىراي ءالتىنساريندى, ىرعىزعا – شاحمۇرات ق ۇلىبەكوۆتى, ترويتسكىگە – نۇرىم مۇڭسىزباەۆتى, №1 فورتقا, ياعني ارال تەڭىزى ماڭىنداعى رايىم بەكىنىسىنە – جولمۇحاممەد بايجانوۆتى, پەروۆسكىگە حاليلۋلا قۇنانوۆتى جىبەرەدى. ال م.باحتياروۆ ورىنبورداعى مەكتەپتە قالادى.
1861 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ترويتسكى قالاسىندا تۇڭعىش ورىس-قازاق مەكتەبى اشىلادى. ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە ۆ.گريگورەۆتىڭ ءوزى ارنايى بارىپ قاتىسادى جانە مەكتەپ تۋرالى ماقالا دا جازادى. دالالىق ولكەدەگى ورىس-قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاريحى وسىلايشا باستالدى.
كورنەكتى قايراتكەر-اعارتۋشى ى.التىنسارين 1850 جىلى اشىلعان وقۋ مەرزىمى 7 جىل, قۇرىلىمى 4 كلاستان تۇراتىن ورىنبور مەكتەبىندە وقىعانى بەلگىلى. ول – اتالعان مەكتەپتىڭ 20 وقۋشىدان تۇراتىن العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. ولار مەكتەپتەن كەيىن رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ دالالىق ولكەنى باسقارۋ جۇيەسىندەگى قىزمەتتەرگە تارتىلدى.
ورىنبور قالاسىندا قازاق بالالارىنا ارنايى اشىلعان ورىس مەكتەبىنىڭ جالپى ءتارتىبى 1844 جىلى قابىلدانعان «ورىنبور قازاقتارىن باسقارۋ ەرەجەسىندە» بەكىتىلەدى. اشىلۋ تاريحى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ورىنبور مەكتەبى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنداعى بوگدە جۇرتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ جولىنداعى ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاندى. ءحىح عاسىرداعى باسىلىمدار مەكتەپتىڭ ماڭىزىن وسىلاي باعالادى.
1852 جىلى ورىنبوردىڭ تۋماسى, سۋرەتشى ا.ف.چەرنىشەۆ مەكتەپتە بولىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, 1853 جىلى ورتالىق گازەتتەردىڭ بىرىندە «شكولا دليا كيرگيزسكيح دەتەي ۆ ورەنبۋرگە» دەگەن اتپەن ماقالا جاريالايدى. اۆتور ورىنبور مەكتەبىنىڭ ورنالاسقان مەكەنجايىن, ونىڭ العاشقى اشىلۋ تاريحىن, كۇن ءتارتىبىن, وقۋشىلاردىڭ حال-جاعدايىن باياندايدى, وقۋ ورنىنىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىنا تاڭدانىس ءبىلدىرىپ, ونى ريزا كوڭىلمەن سيپاتتايدى جانە مەكتەپتىڭ ىشكى كورىنىسى مەن وقۋشىلارىن قىلقالام بوياۋىنا ارقاۋ ەتەدى.
سونىمەن قاتار سۋرەتشى ورىنبورداعى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن وقۋشىلاردىڭ مەرەكەلىك, جازدىق, جازدىق-كوشپەلى, قىستىق, قىستىق-سىنىپتىق كيىمدەرىن كورسەتۋ ماقساتىندا بەس بالانى سۋرەتكە سالادى. اۆتور ولار تۋرالى بىلاي دەيدى: «وزدەرى ءبىر عاجاپ بالالار: ۇقىپتى, سۇيكىمدى, بايسالدى, ولار وزگە ازياتتىقتار سياقتى سالماقتى قوزعالادى, قۇددى بۇكىل ادامزاتقا ءتان دانىشپاندىقتى بويلارىنا ءسىڭىرىپ العان سياقتى; كەيىن بۇلاردان قانداي جەمىس كۇتۋگە بولادى؟ سىزدەر مەنىڭ بالالارعا قاراپ وتىرىپ ءوز قولىممەن سالىنعان سۋرەتتە بەس دانىشپاندى كورىپ وتىرسىزدار».
ا.چەرنىشەۆ «بەس دانىشپان» دەگەن 5 شاكىرت مەكتەپكە العاش قابىلدانعان 30 بالا اراسىنان تاڭدالىپ الىنعانى انىق. ءبىزدى مازالايتىن ساۋالدىڭ ءبىرى – سۋرەتتەگى بەس ۇلدىڭ بىرەۋى ى.التىنسارين بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگى. ويتكەنى ول مەكتەپكە قابىلدانعان كۇننەن-اق پىسىقتىعىمەن, ەلگەزەكتىگىمەن كوزگە تۇسەدى, وقۋدى ۇزدىكتەر قاتارىندا ءتامامدايدى. ءوزىن اۋىلدان قالاعا وقۋعا الىپ كەلگەن جەتىباي وتەمىسوۆتى ورىنبوردا قالدىرۋعا شەكارالىق كوميسسيا توراعاسىنا ءوتىنىش ايتىپ, ونى مەكتەپ جانىندا قالدىرادى. ج.وتەمىسوۆ 7 جىل مەكتەپتە بالالاردىڭ تاربيەسىن قاداعالاۋعا كومەكتەسەدى. سۋرەتتە كەسكىندەلگەن بالالاردىڭ ىشىندە قايسىسى ى.التىنسارينگە ۇقسايتىنىن نەمەسە ونىڭ جوقتىعىن كاسىبي سۋرەتشىلەر انىقتاي الادى دەپ سەنەمىز. سەبەبى ى.ءالتىنساريننىڭ كەسكىنى بىزدەرگە فوتوسۋرەت ارقىلى ساقتالىپ جەتتى.
ا.چەرنىشەۆتىڭ «بەس دانىشپانى» قاتارىندا, بالكىم, ى.التىنسارينمەن بىرگە مەكتەپتە وقىعان, كەيىن ءتۇرلى قىزمەت اتقارعان ش.ق ۇلىبەكوۆ, ن.مۇڭسىزباەۆ, م.باحتياروۆ, ش.كوشەرباەۆتار بار شىعار؟ كىم بىلگەن؟
1857 جىلى شەكارالىق كوميسسيا اكىمشىلىكتە اۋدارماشىلىق جۇمىسقا ماشىقتانۋدى يگەرۋگە جانە مەكتەپكە قابىلدانۋشىلاردىڭ وقۋىنا كومەكتەسۋى ءۇشىن مەكتەپتىڭ ءۇش تۇلەگىن – ش.ق ۇلىبەكوۆ, ش.كوشەرباەۆ, م.باحتياروۆتى ورىنبوردا قالدىرادى. 1858-1860 جىلدارى ولار اكىمشىلىك تاپسىرماسىمەن شەكارالىق كوميسسياعا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت جاساعان ن.يلمينسكيگە ورىس تىلىندەگى ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا, مەكتەپتىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋعا, قازاق فولكلورى ۇلگىلەرى مەن قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق سوزدىك قورىن جازىپ الۋعا كومەكتەسەدى.
ن. يلمينسكي اكىمشىلىك جانىندا كومەكشىلىككە قالعان تۇلەكتەردىڭ ءبىرى – مەرعالي باحتياروۆ تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «مەن بۇل بوزبالالاردىڭ كومەگىمەن قازاق مەكتەبىمەن تانىستىم. مەكتەپكە ءوزىنىڭ كەزەكشىلىگىندە باقتياروۆ الىپ كەلدى. ول وتە سىمباتتى, پىسىق, شاشى قاپ-قارا, قازاقى ءپىشىندى جاپ-جاس جىگىت ەدى. گيمناستيكانى جاقسى جاسايدى ءارى شەبەر ءبيشى, سكريپكادا دا كەرەمەت وينايدى – وسىنىڭ ءبارىن ول ءوز بەتىنشە ۇيرەنگەن».
ن.يلمينسكي 1859 جىلدىڭ قىس ايلارىندا ماراباي اقىندى ورىنبورعا الدىرتىپ, شاحمۇرات ق ۇلىبەكوۆتىڭ كومەگىمەن «ەر تارعىن» جىرىن جازىپ الادى. كەيىن ول جىر باسپا بەتىندە جاريالانىپ, قازاق دالاسىنىڭ ءبىر تۇپكىرىندە اشىلعان مەكتەپتەردىڭ وقۋ ۇردىسىنە قوسىمشا كىتاپ رەتىندە پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار ن.يلمينسكي ورىنبور كەزەڭىندەگى جيناعان ماتەريالدارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق ءتىلى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىسىن جازادى.
تۇيىندەي كەلگەندە, دالالىق ولكەگە ۇستازدىق ەتۋگە سۋرەتتەگى «بەس دانىشپان» اتتاندى ما, الدە جوق پا, ول ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى – ونىڭ بۇگىنگى تاريحي تانىمداعى رامىزدىك سيپاتقا يە بولعان مازمۇنىندا دەپ ويلايمىز.
الماسبەك ابسادىق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
