رەسپۋبليكا بويىنشا 760 مىڭنان استام سالىمشىنىڭ شەكتى مولشەردەن اسقان سوماسى − 2,5 ترلن تەڭگە. ال سالىمشىلار سالىمىنا قوسىلعان ينۆەستيتسيالىق كىرىس سوڭعى جيىرما جىلدا 43%-دان اسقان. قاراپايىم تىلمەن جەتكىزسەك, سالىمشىنىڭ جيناعى ورتا ەسەپپەن 2 ملن 600 مىڭ بولسا, بۇل سومانىڭ ۇستىنە ينۆەستيتسيالىق كىرىس قوسىلىپ, 4 ملن 850 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان.
ساراپشى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ بجزق قۇرىلعانعا دەيىن ينۆەستيتسيالىق كىرىس ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن بولعانىن ايتادى. سودان كەيىنگى مەرزىمدە ينۆەستيتسيالىق تابىس ينفلياتسياعا قاراعاندا ءاردايىم جوعارى بولدى. ارادا 20 جىل وتكەندە ينۆەستيتسيالىق كىرىس ۇلكەن ءوسىم بەرىپ, 43%-عا جەتكەن. زەينەتاقى قورىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ مولشەرى ءارتۇرلى جانە ونىڭ مولشەرى كوپتەگەن فاكتورعا, سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىمداعى نارىقتىق قۇنى مەن ۆاليۋتا باعامدارىنا بايلانىستى. دەمەك, سوڭعى جيىرما جىلداعى كىرىس دەڭگەيى قازىرگى مۇمكىندىگىمىزگە ساي كەلىپ تۇر.
ۇلتتىق بانكتىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ا.ادامباەۆانىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالاۋ ينۆەستيتسيا دەكلاراتسياسى شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن تالاپتار مەن شەكتەۋلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
وسىعان دەيىن ساراپشىلار ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ اۋىسۋى قازاقستاندىقتاردىڭ جيناق قارجىسىنا كەرى اسەر ەتكەنىن, تەڭگەدە وسسە دە, دوللاردا مۇلدە ءوسىم كورسەتپەگەنىن ايتىپ كەلدى. سودان بەرى بجزق سالىمدارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىن قانداي فاكتورلارعا قاراپ باعالاۋعا بولاتىنى جونىندەگى ماسەلە رەفورما باستالعالى وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانك وكىلى ىشكى ەكونوميكاداعى اقشا قۇنىنىڭ نەگىزگى ولشەمى – ايىرباس باعامى ەمەس, ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى ەكەنىن ايتتى. دەمەك, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋدىڭ باستى ماقساتى – ۇزاق مەرزىمگە ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن جوعارى كىرىس الۋ, ياعني زەينەتاقى اكتيۆتەرى سالىمشىلارعا ينۆەستيتسيالىق تابىس اكەلە وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا پايدا تۇسىرەدى. سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ شامامەن 30%-ى شەتەل ۆاليۋتاسىندا ساقتالعانىن دا ەسكەرگەن ءجون. وسىلايشا ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ زەينەتاقى جيناعىنداعى تازا ينۆەستيتسيالىق تابىسى تۇراقتى ءوسىپ جاتىر. ا.ادامباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى ەسەپتەلگەن ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ مولشەرى 1,3 ترلن تەڭگە بولعان. بۇل تابىس مولشەرى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ سوماسىنان اسىپ ءتۇسىپ, ونىڭ كولەمى – 1,1 ترلن تەڭگەگە كوبەيگەن. «2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ينفلياتسيا 7,5% بولعان كەزدە بزجق سالىمشىلارىنىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىسى 10,9% بولدى. ءسويتىپ بزجق سالىمشىلارىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنا 3,4% كولەمىندە ناقتى كىرىس كىردى», دەيدى ول.
2020 جىلى سالىمشىلاردىڭ 7%-نىڭ زەينەتاقى قورىنداعى جيناعى جەتكىلىكتى مولشەردەن اسقان. الايدا ساراپشىلار كەيبىر جۇمىس ورىندارىنداعى قوسارلانعان بۋحگالتەريا بجزق-نىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كەرى اسەر ەتكەنىن ايتادى. ەكونوميست و.قۇدايبەرگەنوۆ كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىن قوسارلانعان بۋحگالتەريا زەينەتاقى قورىنىڭ كىرىسىنە اۋىر سوققى بولعانىن العا تارتتى. «قوسارلانعان بۋحگالتەريا تەك كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىنىن ءاربىر قازاقستاندىق ءتۇسىنۋى ءتيىس. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. ەكونوميكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تەرەڭدەگەن سايىن ونداعى كەم-كەتىكتەر دە ايقىندالا تۇسەدى. سوندىقتان تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزە وتىرىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستى كۇشەيتۋ كەرەك», دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.
سونىمەن بۇگىندە جالپى حالىقتىڭ 4 پايىزعا جۋىعى زەينەتاقى قورىنداعى اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانا الادى. مۇنداي ەرەجە ەنگىزىلە سالۋى مۇڭ ەكەن, جۇرتشىلىق جاپپاي زەينەتاقى قورىنداعى اقشاسىن الۋعا ۇمتىلدى جانە باسىم كوپشىلىگى ارتىلعان قارجىسىنا ءۇي الۋعا, ونىڭ العاشقى جارناسىن تولەۋگە كىرىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسپانا باعاسىنا دا اسەر ەتتى. پاتەر باعاسى قاڭتار ايىندا 2,7 پايىزعا, ال 2020 جىلى 10,1 پايىزعا وسكەن. بىراق كەيبىر ساراپشىلار بۇل – ۋاقىتشا قۇبىلىس, الداعى جارتى جىلدىقتا باعا قالىپقا تۇسەتىنىن ايتسا, ەندى ءبىرى تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى قىمباتتاي بەرەدى دەيدى. بىراق ءبىزدى الاڭداتىپ وتىرعانى باسقا ماسەلە. ايتپاعىمىز, سالىمشىلاردىڭ ءبىر بولىگى زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى الىپ قويسا, وعان سالىناتىن ينۆەستيتسيالىق تابىس تا كۇرت ازايادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زەينەتاقى جيناعىنداعى اقشانىڭ ازايعانى وعان قوسىلاتىن كىرىستىڭ دە تومەندەيتىنىن بىلدىرەدى. ساراپشىلار زەينەتاقى قورىنداعى 2,5 ترلن تەڭگەنىڭ كەتۋى 93% سالىمشىنىڭ اكتيۆىنە كەرى اسەر ەتەدى دەگەن پىكىردە. سەبەبى سالىمشىلارعا بولىنەتىن 2,5 ترلن تەڭگە − بجزق-دا جيناقتالعان اكتيۆتىڭ بەستەن ءبىر بولىگى. دەمەك, سالىمشىلاردىڭ الۋعا قۇقى بار ترلن-داعان تەڭگەنىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز دەگەن ماسەلە كىمدى بولسا دا تولعاندىراتىنى انىق. ساراپشىلاردىڭ دا بۇعان جاۋابى دايىن: «قور ءبىرىنشى كەزەكتە اكتيۆتەردى ساتا باستايدى. ال اكتيۆتەر قورجىنى ۇنەمى سىن تەزىندە جۇرەتىن ماسەلە. سەبەبى ىشكى نارىقتا اسا تانىلا قويماعان كاسىپورىنداردىڭ اكتسياسى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋ وتاندىق ەكونوميكانى قولداۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. بىراق بجزق اكتيۆتەرى وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتتى دەگەن تاقىرىپتى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى تاراپىنان جان-جاقتى زەردەلەۋ كەرەك».
ساراپشى ا.چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, بجزق-نىڭ ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياسىن وزگەرتۋ جانە قور اكتيۆتەرىنە زاماناۋي كوزقاراس قاجەت. بۇل پروتسەستەردى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ ۋاقىت كەرەك ەمەس. سەبەبى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اكتسيالارى مەن باعالى قاعازدارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسى قانداي بولاتىنى بەلگىلى. «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستەرىنە دەگەن وزگەرىستەردى ءدال قازىردەن باستاۋىمىز كەرەك. سەبەبى تەڭگە دەپوزيتىنىڭ جوعارى پايىزى شەتەلدىكتەرگە تارتىمدى. ولار مۇنداي جوعارى كورسەتكىش ءۇشىن تاۋەكەلگە بارا الادى» , دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
ساراپشى قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي نارىعىنان وزگە پايدالى ينۆەستيتسيالىق كىرىس كوزى جوق دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ قالعانىن ايتادى. بۇل قوعامنىڭ قارجىلىق ساۋاتىنا دا بايلانىستى. ال باعالى قاعازدار نارىعى سالىمشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالدى. وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا قور نارىعىندا تۆيتتەر, فەيسبۋك ءتارىزدى اتاقتى كومپانيالاردىڭ اكتسياسى قۇلدىراپ, بىرەسە ءوسىپ, ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى ساتتەر بولعانىن بىلەمىز. «سول سەبەپتى سالىمشىلاردىڭ قورىنداعى قارجىنى تەك تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قاراي باعىتتاۋ دۇرىس ەمەس. بۇل بجزق رەفورماسىنا جاۋاپتى تۇلعالاردى ويلاندىرۋى ءتيىس», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
بجزق رەفورماسى باستالعالى بەرى سالىمشىلاردىڭ ارنايى شوتتارىنا كەلىپ تۇسكەن اقشانى ءارتۇرلى سالاعا سالۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ جاتىر. «بۇل اقشانى نەگە ءبىلىم سالاسىنا پايدالانباسقا؟ اتا-انا بالاسىنىڭ وقۋىن نەگە تولەمەسكە نەمەسە بالاسىنا ارناپ دەپوزيت اشىپ, سوندا ساقتاۋعا پايدالانۋعا بولادى عوي؟ سوندىقتان بۇل ماقساتتى تا تىزىمگە قوسۋ كەرەك. ينۆەستيتسيانى ەڭ ءبىرىنشى بىلىمگە قۇيۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى ماقسات حالىق.
Astana Motors باسشىسى نۇرلان سماعۇلوۆ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى اۆتوكولىك ساتىپ الۋعا پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن شىققانىن, باستاما ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەنىن ايتتى. «بجزق-نىڭ اقشاسى تەك پاتەر ساتىپ الۋعا عانا ەمەس, وتاندىق اۆتوكولىكتى ساتىپ الۋعا دا جۇمسالعانى ءجون. ماشينا جاساۋشىلار مەن اۆتووندىرۋشىلەر دە بۇل يدەياعا ىنتالى», دەيدى ن.سماعۇلوۆ.
زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ − ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس. بجزق-داعى سالىمنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسى قازىر شامامەن جىلىنا 4,5 %-بەن ءوسىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بۇل رەفورمادا سالىمشى ءوزىن ينۆەستور رەتىندە تولىق سەزىندى. مۇنىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنى ۋاقىت ەنشىسىندە.
الماتى
