تۇڭعىش باسپاحانا

جالپى, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى حاقىندا از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ءحىح عاسىردا جارىق كورگەن «تۇركىستان ۋالايا­تىنىڭ گازەتى» (1870-1882), «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1888-1902) باسىلىمدارى پاتشا وكىمەتىنىڭ رەسمي باسىلىمدارىنا قوسىمشا رەتىندە شىقتى. ۇلتتىڭ ءوز زيالىلارى قولعا العان «سەركە» (1907) مەن «قازاق گازەتىنىڭ» (1907 - ا.بايتۇرسىن ۇلى شىعارعان «قازاق» گازەتىنەن باسقا – ق.ق.) جالعىز-اق سانى جارىق كورىپتى. قازاق تىلىندە تۇڭ­عىش رەت جۇيەلى شىققان, ءۇش جىلعا جۋىق باسىلىپ, بوكەيلىكتەن جەتىسۋ مەن سەمەيگە دەيىن تارالعان ۇنقاعاز – اۋەلى بوكەي­لىكتەگى حان ورداسىندا, كەيىن ورال قالاسىندا شىققان «قازاقستان» (1911-1913) گازەتى ەدى.

«قازاقستان» گازەتى تۋرالى ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋشى قايىرجان بەكقوجين, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, مۇستافا ىس­ماعۇلوۆ, يساتاي كەنجاليەۆ, ماقسات ءتاجىمۇرات, ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەگى ءار كەزەڭدە جارىق كوردى. «قازاقستان» گازە­تىنىڭ بارلىق سانى فاكسيميلەسىمەن 2012 جىلى ورال قالاسىنان كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. بولاشاقتا دا بۇل باسىلىم تۋرالى زەرتتەۋلەر جازىلارى ءسوزسىز.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى – ءوز باسپاحاناسىنىڭ بولۋى ەدى. حح عاسىر باسىندا ونەر-بىلىمنەن, اسىرەسە تەحنيكادان كەنجە قالعان قازاق قوعامىندا بۇل ۇلكەن جاڭالىق بولاتىن. بۇعان دەيىن شىققان قازاق تىلىندەگى العاشقى كىتاپتار مەن تام-تۇم باسىلىمدار قازان مەن ۋفادا, پيتەر مەن ورىنبوردا, استراحان مەن ترويتسكىدە نەگىزىنەن تاتار بايلارىنىڭ ماتبۋعاسىندا باسىلاتىن. ول ءۇشىن دەمەۋشىلەر – قازاق بايلارى, مەتسەناتتار, قاراپايىم قازاقتار قارجى جيىپ, قولداۋ كورسەتەتىن. ياعني وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قولىنداعى باسپاحانالاردىڭ تۇتىنۋشىسى بولاتىن.

«قازاقستاننىڭ» باسپاحاناسى

«قازاقستان» گازەتىنىڭ العاشقى سانى 1911 جىلى 16 حامالدا (ناۋرىز) شىقتى. گازەت رەداكتسياسى حان ورداسىندا دەپ كورسەتىلگەنىمەن, استراحان قالاسىنداعى «اپرەسيانتس جانە وكۋر» باس­پاحاناسىندا باسىلعان ەدى. استراحاندىق زەرتتەۋشى ا.داۆىدوۆا «حح عاسىردىڭ باسىندا استراحان گۋبەرنياسىندا ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ قالىپتاسۋى» اتتى ەڭبەگىندە «قازاقستان» گازەتىنىڭ باسىلۋىنا جەرگىلىكتى تاتار اعارتۋشىسى, 1906 جىلدان تاتار تىلىندە باسىلعان «بۋرگاني تاراككي» گازەتىنىڭ رەداكتورى مۇستافا ليۋفتي يزمايلوۆ كومەكتەسكەنىن جازادى. ال ىشكى بوكەي ورداسىنىڭ جاندارم باستىعى 1912 جىلى 21 اقپاندا: «مەندەگى مالىمەت بويىنشا بوكەيلىك مۇعالىم ەلەۋسىن بۇيرين 1910-1911 جىلدارى «قازاقستان» اتتى گازەت شىعار­عان... رەداكتور بۇيرين گازەتتى باسۋعا كەرەكتى قاراجاتقا مۇقتاجدىقتان تاتار تىلىندەگى «بۋرگاني تاراككي» جانە «حاق» گازەت­تەرىنىڭ دەلدالدىعىمەن كاۆكاز باس­پاگەرلەرى وداعىنا كىرگەن» دەپ جازىپتى (استراحان وما, 286 ق, 2 ت, 297 ءىس, 361 ب.).

الايدا «اپرەسيانتس جانە وكۋر» باس­پاحاناسىندا «قازاقستان» گازەتىنىڭ ەكى-اق سانى شىققان. 1911 جىلدىڭ سوڭى­نا قاراي گازەت ورال قالاسىنا كوشىپ, ا.ن.ششەلوكوۆانىڭ جەكە باسپاحاناسىنان باسىلا باستايدى. مەكەنجاي باسقا وبلىسقا اۋىسقاندىقتان, گازەت قايتا تىر­كەلىپ, جاڭا كۋالىك الۋعا, شىعۋ سانىن №1-دەن باستاۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل كەزدە گازەتتى شىعارۋشىلار ءوز باسپاحاناسىن اشۋ ءىسىن دە ويلاستىرا باستاعانعا ۇق­سايدى. 1912 جىلعى 2 قاڭتاردا جارىق كورگەن №4 سانىندا مىناداي جارناما بەرىلەدى:

«يعلان»

«قازاقستان» باسماحاناسى ءتۇرلى زاكازلارنى قابىل ەتەدۇر: ۋيزيتنىي كارتوچكالار, كانۋەرتلەر, داعۋاتنامالار ۋا عايري نارسەلەر, بەك ارزان حاق يلان (حاقپەن). «قازاقستاننىڭ» مۇشتاريلارىنەن زاكازشيكلەر بولىنا قالسا, پەرەسىلكا الىنمي. ادريس: ۋرالسك. رەد. گاز. «قازاقستان»

ارينە جەكە باسپاحانا ساتىپ الۋ وڭاي ەمەستىگى بەلگىلى. بۇل ىستە «قازاق­ستان» گازەتىنىڭ باستى دەمەۋشىلەرى كىم ەكەندىگى باقىتجان قاراتاەۆتىڭ مى­نا ماقالاسىنان كورىنەدى: «ايقاپ» جۋرنا­لى­نىڭ شىعۋىنا راسحود شىعارىپ, سەبەپ بولعان ترويتسكى مۇسىلمانى ياۋيشەۆ بولادى, «قازاقستاننىڭ» شىعۋىنا سەبەپ بولعان باكۋ شاحارىنىڭ مۇسىلمانى گەنەرال زەينەلعابيدەن تاعيەۆ ءھام جاھانگير حاننىڭ نەمەرەسى سۇلتان شاڭگەرەي دەگەن مۇسىلمان بولادى. تاعيەۆ مىڭ سوم بەردى, سۇلتان شھانگيرەي بەس ءجۇز سوم بەردى... گەنەرال تاعيەۆتىڭ ءناسىلى ازەربايجان تاتارى بولادى. ياۋيشەۆتىڭ ءناسىلى قازان تاتارى بولادى. سۇلتان شاڭگەرەي قازاق­تىڭ ءوزىنىڭ تورەسى بولادى. ارعى اتاسى ءابىلحايىر حان, انىڭ ۇعلى نۇرالى حان, انىڭ ۇعلى سەيدگيرەي سۇلتان, انىڭ ۇعلى دانىش­مانىمىز سۇلتان شھانگيرەي بولادى» («ازاماتتارعا جانە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز», «قازاقستان» گازەتى, №5, 19 قاڭتار, 1912 جىل).

وسى كەزدەن باستاپ گازەتتە باسپاحا­نانىڭ جارناماسى تۇراقتى شىعىپ تۇرعان. 4 اقپان كۇنگى №6 سانى «قازاقستان» گازەتىنىڭ ءوز باسپاحاسىندا باسىلعان! وسى نومىردە «قازاقستان» ماتبۋعاسىنا ءحارىف جينارعا ۇيرەنۋگە ءبىر جاس بالا كەرەكتىگىن» حابارلاعان. سونىمەن بىرگە باسپاحانانىڭ تۇرعان جەرى – سامار مەن ساقمار كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى حوحلاچەۆ ءۇيى ەكەنىن كورسەتكەن.

الايدا 1912 جىلدىڭ جازىندا «قازاق­ستان» گازەتىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىل­گەن. مۇنى زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ ءساۋىر-جاۋزا, ياعني كوكەك-مامىر ايلارىندا جارىق كورگەن «لەنادا بولعان وقيعا» جانە «لەنادا بولعان وقيعانىڭ زاردابى» ماقا­لالارىنا بايلانىستى دەپ جازادى. ياعني پاتشا بيلىگى, تسەنزۋرا ورىندارى بۇل ماقا­لالاردان وكىمەتكە قارسىلىق, زاڭعا قايشىلىق بايقاپ, گازەتتى ايىپپۇلعا تارتقان سياقتى. ويتكەنى گازەتتىڭ №12 سانى 1912 جىلدىڭ 31 مامىرىندا شىق­سا, كەلەسى ءنومىرى 1913 جىلدىڭ 27 قاڭ­تا­رىن­دا عانا جارىق كورگەن. گازەت رەداك­تورى ەلەۋسىن بۇيرين «حۇرمەت يەسى وقۋ­شى­لارىمىزعا!» اتتى ۇندەۋىندە بىلاي دەيدى:

«قازاقستان» گازەتاسى مۇقتاجدىقتان ءولىپ, قايتا تىرىلگەندەي بولدى. جازدايعى كورگەن كۇنى بەك جامان بولدى. جازداي گازەت باساتىن ماشينامىز ءوزىنىڭ بورىشى ءۇشىن جازىلىپ-سىزىلىپ تۇردى. اللا دەپ بورىشتان جاڭا ءبىر ارىلىپ, ازىراق سوما ءتۇسىرىپ الىپ, تاۋەكەل ەتىپ قايتا باستادىق...». 

گازەت ماقالالارىنا قاراعاندا بۇدان كەيىن گازەتتىڭ جاعدايى قايتا تۇزەلە باستاعانداي. 16 اقپان كۇنگى سانىندا «قازاقستان» باسپاحاناسىندا «ىزىڭ» اتتى جاڭا كىتاپ باسىلىپ شىققانىن ايتىپ, وقىرماننان ءسۇيىنشى سۇرايدى. «قازاقستان ماتبۋعاسىنا ءحارىف جيارعا ۇيرەنۋگە ءبىر جاس بالا كەرەك» دەگەن حابارلاندىرۋ قايتا بەرىلگەن.

وسى ارادا ءبىر اقتاڭداق بار: «قازاق­ستان» گازەتى 16 اقپانداعى سانىنان كەيىن كىلت توقتاعان. باسپاحانانىڭ دا ودان ارعى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز.

ايتپاقشى, 1930 جىلى ەلەۋسىن بۇي­رين «توڭكەرىسكە دەيىن باسپاحانا قو­جايىنى بولىپ, حالىقتى قاناعانى ءۇشىن» ايىپ­تالعاندا, سەيىتقالي مەڭ­دەشەۆ اراشا تۇسەدى.

«1911-1913 جىلدارى ەلەۋسىن بۇيرين باسقارعان شاعىن باسپاحانا ونىڭ جەكە- مەنشىگى ەمەس, حالىقتىڭ استىرتىن جي­عان قارجىسىنا الىنعان بولاتىن. بۇي­رين ەشقاشان باسپاحانا ارقىلى كىسى ەڭبەگىن قاناعان ەمەس. «قازاقستان» گازەتى مادەني-اعارتۋشىلىق سيپاتىندا بولدى. وسى گازەت ءۇشىن بۇيرين پاتشا وكى­مەتىنەن تالاي قۋعىن كوردى. بۇيرين گا­زەت شىعارعانى, باس­پاحانا ۇستاعانى ءۇشىن ايىپتالىپ, قىزىنىڭ جو­عارى مەكتەپكە تۇسۋىنە كەدەرگى جاسال­سا, بۇل ماسقارا ادىلەتسىزدىك بولار ەدى. ونىڭ زامانداسى, باسپاحانا ءۇشىن قار­جى جيناۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى ايتىلعانداردىڭ راس ەكە­­نىن كۋالاندىرامىن». س.مەڭدەشەۆ. 18.09.1930 ج. الماتى».

بۇل قۇجاتتى بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى, ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ ارداگەرى تىلەك­قا­بىل بورانعالي ۇلى جاريالاعان بولاتىن.

«ۇراننىڭ» باسپاحاناسى

بوكەي تاريحىنىڭ بىلگىرى مۇستافا ىسماعۇلوۆ جوعارىداعى باسپاحانا بو­كەي ورداسىندا جاسىرىن ۇيىمداسقان كاسىپشىلەر وداعى جيناعان قارجىعا الىن­عان دەپ جازادى. بۇل وداقتىڭ قۇرا­مىندا زاڭگەرلەر, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, مال دارى­گەرلەرى بولعان.

ءبىر قىزىعى, 1917 جىلى اقپان توڭكەرى­سىنەن كەيىن ىلە-شالا بوكەيلىكتە ءبىر توپ قازاق زيالىسى «ۇران» اتتى جاڭا گازەت اشىپ ۇلگەرەدى. ونىڭ رەداكتورى عاب­دولعازيز مۇساعاليەۆ – كەزىندە «قازاق­ستان» گازەتىن شىعارۋعا بەلسەنە ارالاسقان, جەتىسۋداعى سەيىتباتتال قاجى, يشانقۇل قاجى مامانوۆتار مەن قۇدايبەرگەن, ايتمۇحامەد تۇرىسبەكوۆتەردى گازەتتى قولداۋعا جۇمىلدىرعان ادام ەدى. «قازاق­ستاننىڭ» قوسالقى رەداكتورى بولعان عۇمار قاراش تا «ۇراننىڭ» تىلەۋلەسى بولعان. 

ساكەن سەيفۋللين ءوزىنىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى كىتابىندا سول كەزەڭ­دەگى قازاق ءباسپاسوزى تۋرالى مىناداي قۇندى دەرەك كەلتىرەدى:

«...ءار جەردە-اق گازەت شىعارا باس­تادى. سەمەيدە – «سارىارقا» گازەتi, تاشكەنتتە – «الاش» گازەتi, سوڭىنان «بiرلiك تۋى». بوكەيلiكتە, استراحان قالا­سىندا – «ۇران» گازەتi. اقمولادا – «تiرشiلiك» گازەتi, ورىنبوردا – بۇرىنعى بەلگiلi «قازاق» گازەتi.

...بوكەي ورداسىنىڭ ءبىراز وقى­عان­دارى, اقىن, مولدا قاراش ۇلى باس بولىپ, «ۇران» دەگەن گازەت شىعارىپ, «الاشوردانى» ۇران قىلىپ تۇردى... قاراش ۇلى ومار «الاش» ۇرانىن جىر قىلىپ, كىتاپشا جازىپ شىعاردى. ۇمىت­پاسام, كىتاپشاسىنىڭ اتى «تەرمە» (دۇرىسى «تۇرىمتاي» – ق.ق.) ەدى. كىتاپ­شاسىندا الەكەڭدى ماقتايدى».

ءبىر قىزىعى, وسى «ۇران» گازەتى دە حان ورداسىندا ءوز باسپاحاناسىندا باسىل­عان. بۇل وسىدان ءتورت جىل بۇرىن «قازاقستان» گازەتى باسىلىپ تۇرعان باس­پاحانا ما, الدە باسقا ما, بىزگە بەلگىسىز. پاتشا تاقتان قۇلاپ, ەل الاساپىران بولىپ جاتقان تۇستا بوكەيلىك زيالىلاردىڭ تەز قيمىلداۋى, شۋلى قالا, ءوندىرىستى ورتالىقتان الىس نارىن قۇمىنىڭ ورتاسىندا گازەت شىعارۋىنا قاراپ, ولاردىڭ دايىندىعى (ياعني دايىن باسپاحاناسى) بولعان-اۋ دەپ ويلايمىز.

« ۇلى رەۆوليۋتسيانىڭ قارساڭىندا وردادا «ۇران» گازەتى شىعا باستادى. بۇل كەزدەگى العاشقى گازەتتىڭ ءوز الدىنا ەرەك­شەلىگى بولدى. بۇل رەداكتسيا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلمايتىن ەدى, رەداكتوردىڭ ءوزى كوپشىلىك اراسىندا گازەت تاراتىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى رەداكتسيا مەن تيپوگرافيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك اقىسىنا تولەپ وتىراتىنى ءالى ەسىمدە. «ۇران» گازەتى 1918 جىلعا دەيىن شىعىپ تۇردى. 1918 جىلى استراحاننان ءبىر تيپوگرافيا مەن 15 ءارىپ تەرۋشى كەلۋىنە بايلانىستى, بۇرىنعى «ۇران» گازەتىنىڭ ورنىنا قازاق تىلىندە «حابار», «دۇرىستىق جولى» گازەتتەرى جانە ايىنا ءبىر رەت «مۇعالىم» جۋرنالى شىعارىلىپ تۇردى». – بۇل ەستەلىكتىڭ اۆتورى يبراگيم مۋلياكاەۆ – «ۇران» گازەتىنىڭ باسپاحاناسىندا ءارىپ تەرۋشى بولىپ قىزمەت ەتكەن ەكەن. بۇل جازبا جانىبەك اۋداندىق «كوممۋنيست» گازەتىنىڭ 1957 جىلعى 16 تامىز كۇنگى №65 سانىندا جاريالانعان. ايتپاقشى, حان ورداسى اۋىلىندا «ۇران» گازەتىنىڭ باسپاحاناسى بولعان ءۇي ءالى بار, وندا رافاەل دەڭگىزباەۆتىڭ وتباسى تۇرىپ جاتىر. ءبىر قىزىعى, رافاەلدىڭ اتاسى ابدوللا دەڭگىزباەۆ تا ءدال وسى «ۇران» گازەتىنىڭ باسپاحاسىندا قىزمەت ەتكەن ەكەن.

«دۇرىستىق جولىنىڭ» باسپاحاناسى

جوعارىدا ايتىلعانداي, وردادا بولشەۆيكتەر بيلىگى ورناعان سوڭ «ۇران» گازەتىنىڭ باسپاحاناسى قىزىلداردىڭ قولىنا وتەدى. استراحاننان ورىس ارىپتەرى اكەلىنىپ, 1918 جىلدىڭ 17 قاراشاسىنان باستاپ «حابار» – «يزۆەستيا» گازەتى ەكى تىلدە شىعا باستايدى. 1919 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ گازەت «قازاق دۇ­رىستىعى» – «كيرگيزسكايا پراۆدا» اتالادى. بۇل گازەتتىڭ سوڭعى, №24 سانى 1919 جىل­دىڭ 7 اقپانىندا باسىلعان.

بۇل كەزدە حان ورداسىندا 1919 جىل­دىڭ 20 اقپانىنان باستاپ تازا قازاق تىلىندە «دۇرىستىق جولى» گازەتى شىعا باس­تاعان بولاتىن. عۇمار قاراشتىڭ ولەڭى­مەن, ء«باسپاسوز» اتتى ماقالاسىمەن اشىلعان باسىلىمنىڭ شىعارۋشىلار القاسىندا مۇستافا كوكەباەۆ, عۇمار قاراش, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ جانە تاميمدار سافيەۆ بار ەدى.

بۇل كەزەڭدە ورداداعى باسپاحانا جاڭا قۇرالدارمەن تولىعىپ, ۇلكەن ءوندىرىس ورنىنا اينالعان بولاتىن. ۆ.لەنين, ك.ماركس ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىن­ە اۋداراتىن «جازۋشىلار قۇراماسى» قۇرىلعان. عۇمار قاراشتىڭ تىكەلەي رەداكتورلىعىمەن «مۇعالىم» جۋرنالى شىعا باستاعان. شاعىن عانا وردا اۋىلىنان بۇكىل قازاقستانعا كەڭەس بيلىگىنىڭ نيزامدارى تاراي باستاعان. الايدا 1919 جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاق ولكە­سىنىڭ استاناسى بولۋىنا بايلانىستى وردا­داعى ورتالىق باسپاحانا ورىنبورعا كوشى­رىلەدى.

P.S. بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرامىندا ارنايى باسپاحانا مۋزەيى اشىلعان. ورال قالاسىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيىنىڭ ءبىر بولمەسى دە قازاق ۇلتتىق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەدى.

باتىس قازاقستان وبلىسى