سپورت • 12 ناۋرىز، 2021

جاسۇلان قىدىرباەۆ: ومىردە چەمپيون بولۋدان دا باسقا قۇندىلىقتار بار

140 رەت كورسەتىلدى

سپورت الەمىندە جاسۇلان قىدىرباەۆتىڭ جۇلدىزى 2014 جىلى جارقىراي جاندى. جىلقى جىلى اۋىر اتلەتيكادان الماتىدا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا 22 جاستاعى قازاقتىڭ نار تۇلعالى جىگىتى قارسىلاس شاق كەلتىرمەي، 94 كيلو سالماق دارەجەسىندە باس جۇلدەنى ولجالادى. شىنى كەرەك، بۇعان دەيىن ەرەسەكتەر اراسىنداعى ءدۇبىرلى دودالاردا كوزگە تۇسپەگەن قىدىرباەۆتان تورتكۇل دۇنيەنىڭ مىقتىلارى جينالعان جارىستا ەشكىم ءدال وسىنداي وراسان زور ناتيجە كۇتپەگەن ەدى. ءتىپتى اتاعى الىسقا جايىلعان زىلتەمىرشىلەردىڭ وزدەرى تاڭدانىستارىن جاسىرا الماي، باستارىن شايقاپ، ونىڭ مىقتىلىعىن ەرىكسىز مويىندادى. وسىلايشا، ج.قىدىرباەۆ الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق زىلتەمىرشىسى رەتىندە ءوز ەسىمىن ەلىمىزدىڭ سپورت تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازدى.

جاسۇلان قىدىرباەۆ 1992 جى­لى الماتى وبلىسىنىڭ رايىم­بەك اۋدانىنداعى سارىجاز اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن، ونىڭ بالالىق شاعى تالعار قالا­سىن­دا ءوتتى. كەزىندە اكەسى بال­عا­باي مەن اناسى ايمان جۇمىس بابىمەن الماتىنىڭ ءدال ىرگە­سىندە ورنالاسقان وسى شاعىن عانا شا­ھارعا كوشىپ بارعان. ول كەزدە بو­لاشاق چەمپيون التى جاس­تا ەدى. سول جەردە مەكتەپ تا­بال­دىرىعىن ات­تاپ، بالالىق البىرتتىقپەن سان الۋان سپورت ءتۇرىنىڭ باسىن ءبىر شالدى. ءاۋ باستا جەڭىل اتلەتيكامەن اينالىستى، كوپ ۇزاماي ۆەلوسپورتقا اۋىستى، كەيىننەن باسكەتبولمەن شۇعىلداندى. بۇل ۇيىرمەلەردە جاسۇلان كوپ تۇراقتاعان جوق. ۋاقىت وزا بالۋاندىق ونەرگە اڭ­سارى اۋدى. بىردە ەركىن كۇرەس، ەندى بىردە گرەك-ريم كۇرەسى ۇيىر­مەلەرىن جاعالاپ، ايتەۋىر بىرەۋىنەن ناتيجە شىعارۋعا تىرىستى.

جەتىنشى سىنىپتى اياقتاعاننان كەيىن جاسۇلان الماتىعا كەلىپ، قاركەن احمەتوۆ اتىنداعى سپورت­تاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ين­تەر­ناتقا قۇجاتتارىن تاپسىردى. ونداعى ارمانى – گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ، كەلەشەكتە داۋلەت تۇرلىحانوۆتاي اتاعى جەر جارعان بالۋان بولۋ ەدى. بىراق ونداي باق قىدىرباەۆقا بۇيىرمادى. اتالعان وقۋ ورنىنا تۇسە الماعان ول تاۋى شاعىلىپ، تالعارعا قايتا ورالدى.

«قاي سپورت ءتۇرىنىڭ تىزگىنىن ۇستاسام ەكەن» دەپ جاسۇلاننىڭ ساناسىن سانسىز سۇراق شارلاپ جۇرگەن شاقتا ونىڭ جانىنان جاناشىر اعاسى تابىلدى. سپورتتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتار بەكەن بەكمۇحامبەتوۆتى جاقسى بىلەدى. كەزىندە ول اۋىر اتلەتيكانى سەرىك ەتىپ، سپورت شەبەرى اتاندى. كەيىننەن جاستاردى باپتادى، مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشى قىزمەتىن اتقاردى، وليمپيادالىق دايارلاۋ ورتالىعىن باسقاردى. مىنە، سول بەكەن – ءبىزدىڭ كەيىپكە­رىمىزدىڭ تۋعان جيەنى. ول جاس­ۇلان­نىڭ اۋىر اتلەتيكامەن اي­نالىسقانىن قالادى. اعالىق اقىلىن ايتتى، ءجون سىلتەدى، با­عىت-باعدار بەردى. بەكەننىڭ ۋا­جىنە قۇلاق اسقان بوزبالا كەلەسى جىلى مەكتەپ-ينتەرناتتى تاعى دا جاعالادى. بۇل جولى باعى جانىپ، تالاي دارىندى جاستاردى تاربيەلەپ شىعارعان وقۋ ورنىنا قابىلداندى.

– بەلدى بالۋان بولۋ بالا كە­زىمدەگى ارمانىم ەدى، – دەپ باستادى ءوز اڭگىمەسىن جاسۇلان. – الايدا كۇرەس ۇيىرمەسىنە قابىلداماعان سوڭ امالدىڭ جوقتىعىنان اۋىر اتلەتيكاعا بارۋعا ءماجبۇر بولدىم. العاشىندا «وقۋ جىلى اياقتالعانشا جۇرە تۇرايىن، ودان كەيىن بالۋانداردىڭ قاتارىنا قوسىلامىن عوي» دەپ ويلادىم. بىراق ۋاقىت وزا سپورتتىڭ بۇل تۇرىنە دەگەن ەرەكشە ءبىر قى­زى­عۋ­شىلىق پايدا بولدى. اۋىر ات­لە­تيكاعا اڭسارىم اۋدى. ونىڭ ۇستىنە، ناتيجەم دە جىلدان-جىل­عا جاقسارا ءتۇستى. بىرتە-بىرتە جاق­سىلاپ تۇرىپ جاتتىقسام، كەرەمەت كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە الاتىنىمدى سەزىنە باستادىم. سودان اۋىر اتلەتيكادا قالدىم.

اتالعان وقۋ ورنىن اياقتاعان سوڭ ج.قىدىرباەۆ رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەدجىندە وقىدى. سول كەزدەرى ءوز قاتارلاستارى اراسىندا ەلىمىزدىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى اتاندى. جاستار اراسىندا ازيا بىرىنشىلىگىندە باس جۇلدەنى ولجالادى. دارىندى زىلتەمىرشى ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزگەنىنە قارا­ماستان، الماتى قالالىق سپورت باسقارماسى تاراپىنان وعان ەش كومەك كورسەتىلگەن جوق. ءتىپتى ەلە­گەن دە ەشكىم بولمادى. سودان جامبىل وبلىسىنان ۇسىنىس ءتۇس­تى. ول جاقتا وسى سالانىڭ با­سى-قاسىندا جۇرگەن ماناربەك اق­اي­داروۆ، ەرنار يبراگيموۆ، ميراسحان قوجاحمەتوۆ سىندى ازاماتتار بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. ايلىققا قويدى، جاتاقحانا ما­سەلەسىن شەشتى، قاجەتتى كيىم-كەشەك جانە قۇرال-جابدىقتارمەن قام­تاماسىز ەتتى. ءبىر سوزبەن ايت­ساق، ەش الاڭسىز دايارلانۋىنا قو­لايلى جاعدايدىڭ بارلىعى جاسالدى. وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا قىدىرباەۆتىڭ كور­سەتكىشى جاقسارا ءتۇسىپ، 2011 جىلى ول قاتارىنان ەكىنشى مارتە ازيا چەمپيونى اتاندى.

– ەرەسەكتەر دۋىنا قوسىلعاندا مەن ءدال ءبىر قاسقىردىڭ اپانىنا تۇسكەندەي بولدىم. ويتكەنى 94 كيلو سالماق دارەجەسىندە كىلەڭ ىعاي مەن سىعاي جينالعان ەدى. شەت­ەلدىك سپورتشىلاردى ايت­پا­عاندا، قازاقستاننىڭ وزىندە مىقتى باسەكەلەستىك بەلەڭ الىپ تۇردى. يليا يلين، ۆلاديمير سەدوۆ، الماس وتەشوۆ... قاي-قايسىن الساڭىز دا ناعىز «سەن تۇر، مەن اتايىندار». «قىدىرباەۆ كەلدى ەكەن» دەپ ولاردىڭ ەشقايسى وڭايلىقپەن جىلى ورىندارىن بوساتا قويماسى انىق. بىراق مەن قاتتى قوبالجي قويعان جوقپىن. كىممەن بولسا دا، ايانباي ايقاسۋعا دايار بولدىم. ويتكەنى جاتتىعۋ زالىندا كوپ تەر توگىپ، ەرىنبەي ەڭبەكتەندىم. ال ەسىل ەڭبەكتىڭ ەش كەتپەيتىنى بەلگىلى عوي. ەرتە مە، كەش پە، ءبىر قايتارىمى بولۋعا ءتيىس. كۇش-قۋاتىمنىڭ دا ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەدىم. سودان تاۋەكەلگە بەل بۋدىم دا ىسكە كىرىستىم، – دەپ كەيىپكەرىمىز وتكەندى ەسكە الدى.

2014 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتىدا الەم چەمپيوناتىنىڭ جالاۋى جەلبىرەدى. تورتكۇل دۇنيە­نىڭ ءار قيىرىنان تاۋ كوتەرگەن تولاعايلار الاتاۋ باۋرايىندا باس قوستى. 94 كيلو سالماق دارە­جەسىندە قازاقستاننىڭ نامىسىن ەكى سپورتشى قورعادى. ولار – الەم چەمپيونى ۆلاديمير سەدوۆ پەن ەرەسەكتەر دۋىنا ەندى عانا قوسىلعان جاسۇلان قىدىرباەۆ. ولاردان بولەك، شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ءبىر شوعىر جۇلدىزدار تاعى بار. ءبارىنىڭ دە اتاعى الىسقا جا­يىلعان، ءبارىنىڭ دە داڭقى توسكە ورلەگەن. مىنە، جاس­تار اراسىندا ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى دەگەن ەلەۋسىز عانا اتاعى بار قازاقتىڭ ۇلىنا وسىنداي مىقتىلارمەن تىرەسۋگە تۋرا كەلدى.

جۇلقا كوتەرۋ جاتتىعۋىندا ۆلاديمير سەدوۆقا تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى. جەرلەسىمىز 188 كيلولىق زىلتەمىردى ەركىن ەڭسەرىپ، وليمپيا ويىندارىنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى گرەكيالىق اكاكيوس كاكياشۆيليستىڭ تالاي جىلدار بويى مۇرتى بۇزىلماي تۇرعان الەمدىك رەكوردىن جاڭارتتى. ليت­ۆانىڭ ماقتانىشى اۋريماس ديدزباليس ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ونىڭ كورسەتكىشى – 185 كيلو. ال جاسۇلان قىدىرباەۆ 179 كيلولىق ناتيجەمەن ءۇشىنشى ساتىعا تابان تىرەدى.

– بىردە رەسەيلىك باسىلىمداردان يرينا رودنينانىڭ سۇحباتىن وقىدىم، – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن جاسۇلان. – مانەرلەپ سىرعاناۋدىڭ جۇپتىق سايىسىندا وليمپيا ويىندارىنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى دەگەن اتاعى بار ايگىلى سپورتشىنىڭ «جاتتىعۋ كەزىندە نەمەسە جارىس بارىسىندا بولسىن ءوزىڭدى ەركىن سەزىن. ەش قوبالجىما، اسىقپا، اپتىقپا. «بۇگىن مەنى ەشكىم توقتاتا المايدى» دەپ ءوز-ءوزىڭدى ىشتەي قايرا. وزىڭە تىم سەنىمدى ەكەنىڭدى قارسىلاستارىڭ دا سەزىنسىن. سوندا ولاردىڭ جۇيكەسى سىر بەرىپ، سەنەن قايمىعا باستايدى. ال قوبالجىپ تۇرعان ادامنىڭ مىندەتتى تۇردە قاتەلىككە ۇرىناتىنى انىق. مۇنى «پسيحولوگيالىق شابۋىل» دەيدى. وسىنداي قيتۇرقى ارەكەتتەر كوپ جاعدايدا ءوز جەمىسىن بەرەدى»، دەپ ايتقانى بار. الماتىدا مەن ءدال وسى تاكتيكانى ۇستاندىم. جاتتىعۋدىڭ ەكىنشى تۇرىندە وزگەلەر باتپان تە­مىردى الما-كەزەك كوتەرىپ جاتقاندا مەن بىرازعا دەيىن ءالىپتىڭ ارتىن باقتىم. ورتا­عا شى­عۋعا اسىقپادىم. سپورت­شى­لاردىڭ تەڭ جارتىسى جارىستى اياق­تاعاننان كەيىن بارىپ قانا ال­عاشقى سالماققا تاپسىرىس بەردىم.

العاشقى سايىستا باستى قار­سىلاستارىنان كوپ قالىپ قويعان قانداسىمىز سەرپە كوتەرۋدە بارىن سالدى. باستاپقىدا 215 كيلولىق زىلتەمىردى كوتەرسە، ەكىنشى رەت 221 كيلونى ەڭسەردى. قىتايلىق ليۋ حاونىڭ دا ناتيجەسى ءدال سونداي ەدى. الايدا ول جۇلقا كو­تەرۋدە قانداسىمىزدان ءبىراز قالىپ قويعان. ۆلاديمير سەدوۆ 219 جانە بەلورۋسسيالىق ۆاديم سترەلتسوۆ 216 كيلولىق مەجەگە كەلىپ توقتادى. ليتۆالىق اۋريماس ديدزباليس 214 كيلومەن شەكتەلدى. سونىمەن، قىدىرباەۆتىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى قالدى. ەگەر ول تاعى ەكى-ءۇش كيلو سالماقتى ەڭسەرسە، كۇمىس مەدالعا قول سوزاتىن ەدى. بىراق «نە بەل كەتەدى، نە بەلبەۋ ۇزىلەدى» دەگەن قاعيدانى قاپەرىنە تۇيگەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى تاۋەكەلگە بەل بۋدى. ول سەدوۆتان سەگىز كيلو ارتىق سالماققا تاپسىرىس بەردى. جاسىراتىنى جوق، ول كەزدە قازاقستاندىق سپورتشىنىڭ ءزىل باتپان تەمىردى كوتەرە الاتىنىنا ەشكىم سەنبەدى. ءتىپتى تەلەارنالاردىڭ بىرىنەن تى­كەلەي رەپورتاج جۇرگىزىپ وتىرعان ورىس كوممەنتاتورىنىڭ «ەتو يز وبلاستي فانتاستيكي!» دەپ كەلەمەجدەپ سويلەگەنى دە ەسىمىزدە. ونىسى بەكەر ەكەن. ماڭ-ماڭ باسىپ ورتاعا شىققان جاسۇلان 229 كيلولىق زىلتەمىردى اسپانعا ءبىر-اق اتتى. سول كەزدە بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىنا جينالعان سان مىڭ ادامنىڭ ايعايى زالدى ءدۇر سىلكىندىردى. قۋانىشتارىن جاسىرا الماعان جانكۇيەرلەر ءبىر-ءبىرىن قۇشاعىنا قىستى. ال كوگىلدىر ەكرانعا كوز تىككەن ميلليونداعان كورەرمەننىڭ قانداي كۇي كەشكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن... ناتيجەسىندە، قانداسىمىز قوسسايىستىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا 408 كيلولىق كورسەتكىشپەن باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. وسىلايشا، جاسۇلان قى­دىرباەۆتىڭ ەسىمى قازاق اۋىر اتلەت­تەرى اراسىنان شىققان تۇڭ­عىش الەم چەمپيونى رەتىندە تاريحتا قالدى.

الەم چەمپيونى اتانعاننان كەيىن جاسۇلاننىڭ بەدەلى كۇرت ارتتى. جامبىل وبلىسىنىڭ اتقا­مىنەر ازاماتتارى «تەمىر تۇلپار» سىيلادى. ەل-ەلدە، جەر-جەردە بارىنشا سىي-قۇرمەت كورسەتىلدى. اقساقالدار مەن اق جاۋلىقتى انالار اق با­تاسىن بەرسە، اعا-ىنىلەرى العىسىن جاۋدىردى. ەڭ باستىسى، الاش جۇرتى الاقانىنا سالىپ ايالاپ، زور قوشەمەت كورسەتسە دە، جاسۇلان داڭدايسىپ كەتكەن جوق. يمانى بەرىك ازامات سابىرلى قالپىنان ەش اينىمادى. بالعابايدىڭ ۇلى قازاقتىڭ قاراپايىم بالاسى بولىپ قالا بەردى.

2015 جىلعى الەم چەمپيوناتى اقش-تىڭ حيۋستون قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جارىستا 94 كيلو سالماق دارەجەسىندە الماس وتەشوۆ پەن جاسۇلان قىدىرباەۆ سىندى قازاقتىڭ قوس قىرانى ونەر كورسەتتى. تەحاس شتاتىندا ورنالاسقان اتالعان شاھارعا ءبىراز قازاق قونىستانعان ەكەن. جارىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن سول ازاماتتار سپورتشىلارىمىزعا بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. ءزاۋلىم سپورت كەشەنىنىڭ ءار بۇرىشىندا قازاقتىڭ كوك بايراعىنىڭ جەل­بىرەگەنى ءبىزدىڭ جىگىتتەردى جەل­پىندىرە، جىگەرلەندىرە ءتۇستى. جا­رىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان قوس بىردەي ساڭلاعىمىز دا جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ تۇردى. الىستاعى امەريكادا الماس كۇ­مىسپەن كۇپتەلسە، جاسۇلان قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. ال باس جۇلدە بەلورۋسسيالىق ۆاديم سترەلتسوۆتىڭ ەنشىسىندە كەتتى.

الەم چەمپيونى، دۇنيەجۇزىلىك دودانىڭ قولا جۇلدەگەرى دەگەن دارداي اتاعى بار جاسۇلاننىڭ ەندىگى ماقساتى 2016 جىلى برازيليانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا الاۋى تۇتاناتىن وليمپيا ويىندارىندا ونەر كورسەتۋ ەدى. ول عالامدىق دودادا قازاق ەلىنىڭ ءانۇرانىن شىرقاتىپ، كوك تۋىن كوكتە جەل­بىرەتۋدى اڭسادى. بىراق ونداي باق قىدىرباەۆقا بۇيىرمادى. ءدال سول تۇستا قازاقستاننىڭ ءبىر توپ اۋىر اتلەتىنە «دوپينگ قولداندى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، ولار ءتۇرلى مەرزىمگە ۇلكەن سپورتتان شەتتەتىلدى. سولار­دىڭ اراسىندا جاسۇلان دا بار بولاتىن. ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىنەن سەگىز جىلعا الىستاتىلدى.

– بۇل جايسىز جاڭالىق بىزگە اسپاننان جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى، – دەپ الەم چەمپيونى ءبىر كۇرسىندى دە اڭگىمەسىن ودان ءارى ساباقتاي ءتۇستى. – رۇقسات ەتىلمەگەن ءدارى-دارمەكتى ەشقايسىمىز دا قولدانعان ەمەسپىز. ءوزىمىزدىڭ تازا ەكەنىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن حالىقارالىق سوتتىڭ دا كومەگىنە جۇگىندىك. وكىنىشكە قا­راي، بۇل ارەكەتىمىزدەن ەش نا­تيجە شىقپادى. وسىلايشا، وليم­پيادادا اتوي سالساق دەگەن اسقاق ارمانىمىزبەن قوش ايتىسۋعا تۋرا كەلدى. ارينە، العاشىندا مەن دە قاتتى قينالدىم. تالاي جىلعى ەڭبەگىمنىڭ ەش كەتكەنىنە كۇيىندىم. بىراق «ۋاقىت بارىنە ەمشى» دەگەن اتالى ءسوز بەكەر ايتىلماعان عوي. جىلدار جىلجىعان سايىن وكى­نىش ۇمىتىلىپ، ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىز وزگەردى. بۇل جالعاندا چەمپيون بولۋدان باس­قا دا قۇندىلىقتار بار عوي. اللاعا شۇكىر، دەنىم ساۋ، ون ەكى مۇشەم ءدىن-امان. وتباسىم بار، بالا-شاعام ءوسىپ كەلەدى. تۋعان-تۋىستارىم، ەتجاقىندارىم جانىمدا. ءوزىم جاسپىن، كۇش-قۋاتىم بويىمدا. جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الدىق، ومىردە كورگەنىمىز، بىلگەن-تۇيگەنىمىز بار. وسىنىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، باسقا سالادا دا ەڭبەك ەتىپ، ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەسىمدى قوسۋعا بەكىندىم. وسىلايشا، زايىبىم مەرۋەرت ەكەۋمىز جاڭا ومىرگە قادام باستىق.

اۋىر اتلەتيكامەن قوش اي­تىسقاننان كەيىن جاسۇلان تالاي كاسىپتىڭ تۇتقاسىن ۇستادى. العاشىندا زايىبى ەكەۋى ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ، وتباسىلىق شاعىن كاسىپتەرىن ورگە دومالاتتى. كەزىندە ءوزى ءبىلىم العان قاركەن اح­مەتوۆ اتىنداعى سپورتتاعى دا­رىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولدى. باسقا سالالاردا دا باعىن سىناپ كوردى. اقىرى اينالىپ كەلىپ، ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە قايتا ورالدى. بۇل كۇندەرى الەم چەمپيو­نى جاسۇلان قىدىرباەۆ الماتى قالاسىنداعى سپورت كلۋبتارىنىڭ بىرىندە جاتتىقتىرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار