الماتىلىقتارعا بەرىلەتىن سۋدىڭ 30 پايىزى − تاۋ وزەندەرىنەن, ال قالعان 70 پايىزى تەرەڭدىگى 150 مەتردەن 500 مەترگە دەيىنگى ۇڭعىمالاردان الىنادى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, تاۋ سۋى تۇندىرىلىپ, ناتري گيپوحلوريتىمەن, ياعني قاراپايىم تۇزبەن زارارسىزداندىرىلادى. اتتەستاتتاۋدان وتكەن وندىرىستىك زەرتحانا سۋ ساپاسىنا تاۋلىك بويى باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇگىندە شامامەن 110 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى جوندەۋدى قاجەت ەتسە, الدىڭعى جىلدارى ونىڭ تەك 4 شاقىرىمى جوندەلدى.
الماتى تۇرعىندارى كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 800 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇتىنادى, ال مەگاپوليسكە 130 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جەتپەيدى. بىلتىر الماتىلىقتاردىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگى 272 ملن تەكشە مەتردى قۇراپتى.
شاھارداعى «تسيفرلى سۋ ارناسى» جۇيەسى سالاداعى بىرقاتار قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ وتىر. «الماتى سۋ» مەكەمەسى بىرەر جىل بۇرىن قالا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ جيىنتىق بالانس جۇيەسى», «سورعى ستانسالارىنىڭ تەحنولوگيالىق پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە ديسپەتچەرلەۋ», «سۋ ەسەپتەيتىن جالپىۇيلىك اقىلدى اسپاپتاردى ورناتۋ» سەكىلدى ءۇش بىردەي جوبانى قولدانىسقا ەنگىزگەن. ناتيجەسىندە جوبا سۋ شىعىنى مەن اپاتتى جاعدايلاردىڭ سانىن ازايتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزگەنىن كورسەتكەن. جوبا اۆتورلارى بۇل جۇمىستار قۇبىرلاردىڭ توزۋ دەڭگەيىن انىقتاۋعا دا كومەگىن تيگىزگەنىن ايتادى. ناتيجەسىندە الماتىنى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وسى جوبا شەڭبەرىندە جۇرگىزىلدى.
سوڭعى ون جىل ىشىندە وڭتۇستىك استانانىڭ اۋماعى ەكى ەسەگە كوبەيدى. الماتىدا 60-جىلدارى سالىنىپ, توزىعى ابدەن جەتكەن سۋ قۇبىرلارى تۇگەلدەي جاڭارتىلادى. شويىن سۋ قۇبىرىنىڭ ورنىنا پلاستيكتەن جاسالعانى سالىنادى. مۇنداي قۇبىرلاردىڭ ەرەكشەلىگى, ءشىرىپ كەتپەيدى, ۇزاق جىلدارعا جارامدى بولادى.
«جاڭا الماتى» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋداندار جاقىندا قالاعا قوسىلعانى بەلگىلى. بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنا قاراعان, 2015 جىلى قالاعا قوسىلعان كولساي شاعىن اۋدانى ۇزاق جىلدان بەرى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن كورىپ كەلگەن بولاتىن. قازىر الماتى قالاسىنىڭ بيلىگى مۇندا جالپى ۇزىندىعى 14 شاقىرىم بولاتىن سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋدىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىن ورناتىپ جاتىر.
سوڭعى جىلدارى قالالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 400 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى سالىندى. «قالقامان», «دوستىق», «التى الاش» سەكىلدى شاعىن اۋدانداردا سۋىق سۋ ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىلىپ كەلەدى. بۇدان بولەك «شەتسىز قالا» باعدارلاماسى اياسىندا 9 شاعىن اۋدانعا اۋىز سۋ تارتىلۋى كەرەك. بيىل سونىڭ 5-ەۋىن, اتاپ ايتقاندا, «قۇرامىس», «قارعالى», «جايلاۋ», «تاۋجولى», «تاستىبۇلاق» سياقتى شاعىن اۋدانداردى ساپالى سۋمەن قامتۋدى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانعان.
بيىل «ايگەرىم», «اقبۇلاق», «قۇرىلىسشى» سياقتى ءبىرشاما شاعىن اۋدان تۇرعىندارى دا ساپالى سۋىق سۋعا قول جەتكىزبەك. مەدەۋ, جەتىسۋ, تۇركسىب اۋداندارىندا دا ينجەنەرلىك جەلىلەر جۇرگىزىلۋدە.
سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى − ناۋرىزباي اۋدانىنداعى ەڭ وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى تۇرعىندار قالا اكىمىمەن وتكەن كەزدەسۋلەردە ءجيى ايتىپ ءجۇر. اۋدانداعى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ ۇلەسى تەك 30 پايىزدى قۇرايدى. قالعانى جەكە قۇدىقتار جانە قارعالى مەن اقساي وزەندەرىنەن كەلەتىن اشىق سۋ كوزدەرى. ال ونىڭ ساپاسى كۇمان تۋعىزادى. الايدا ناۋرىزباي تۇرعىندارىن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قارعالى» سۋ قابىلداعىشى مەن سۇزگى ستانساسى سالىنىپ جاتىر. بيىل ستانسانى ءتورت شاعىن اۋدانمەن بايلانىستىراتىن ماگيسترالدىق جەلىلەردىڭ قۇرىلىسى باستالماق.
ناۋرىزبايداعى «تاۋجولى» شاعىن اۋدانىندا نەگىزىنەن جەر ۇيلەر ورنالاسقان. جەكە سەكتوردىڭ بارلىعى ساياجاي ساناتىنا جاتادى. سوڭعى 20-30 جىل ىشىندە قاراساي اۋدانىندا كوپتەگەن قۇرىلىس ءجۇردى. بىراق جەر ۋچاسكەلەرى شاعىن بولعاندىقتان, قۇبىرلارى دا جىڭىشكە جانە ونىڭ 80 پايىزى توزعان. سوندىقتان دا اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ كولەمى جەتكىلىكسىز.
– مۇنداي ماسەلە «تاۋ جولىندا» دا بار. ەسكى سۋ قابىلداعىشتان كەلەتىن قۇبىر ناۋرىزباي اۋدانىن عانا ەمەس, قاراساي اۋدانىنىڭ ءبىر بولىگىن, قىرعاۋىلدى, جاڭاتۇرمىس اۋىلدارىن دا سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىندار سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ كەلدى» دەپ ءتۇسىندىردى ناۋرىزباي اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ وكىلى وركەن قوداروۆ.
ماماندار تىرشىلىك ءنارىن ۇنەمدەۋ, كەلەشەكتە سۋ تاپشىلىعىن تارتپاس ءۇشىن ونى وندىرۋدەن باستاپ, حالىققا تاراتۋعا دەيىنگى كەزەڭدەردى اۆتوماتتى جۇيەگە اۋىستىرۋ كەرەگىن العا تارتادى. قالا اكىمدىگى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلگەننەن كەيىن وسى جۇيەگە تولىق كوشەتىنىن ءبىلدىردى.
الماتى
