رۋحانيات • 05 ناۋرىز، 2021

ءاليحان جانە الاش اڭسارى

108 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا مەملەكەتشىلدىك ۇرانى وياندى. وسى باياندى ءىستىڭ باسىندا قازاق زيالىلارى تۇردى. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ولار كەيبىر نورمالىق قاعيداتتاردىڭ تولىمسىزدىعىنا قاراماي جەكە مەملەكەت قۇرۋدىڭ، اۆتونوميالى رەسپۋبليكا ورناتۋدىڭ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. وسى جولدا قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا قاجىماي ەڭبەك ەتتى. مۇنداي مۇمكىندىك عاسىردا ءبىر تۋاتىنىن باعامداي الدى. ءسويتىپ، بۇلار قازاق حالقىنىڭ اۋزىن اققا جەتكىزىپ، باسىنا بۇعاۋلانعان بوداندىق نوقتاسىن سىپىرىپ تاستاۋ وزدەرىنە بەرىلگەن مىندەت دەپ ۇعىندى. وسى توپتىڭ باسىندا ءاليحان بوكەيحان تۇردى ءھام الەكەڭ بۇل ءىستى ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتى دەپ ءبىلدى.

ساياسي كورەگەن ءاليحان بوكەيحان سول كەزدىڭ وزىندە-اق «مەملەكەتتىگى جوق حالىق – جەتىم حالىق» دەگەن بەرىك ۇستانىمدا بولا وتىرىپ، بولاشاعىنان ءۇمىتى بار كەز كەلگەن حالىق ءۇشىن نەگىزگى قۇندىلىعى تاۋەلسىزدىك ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ ءوز ەڭبەگىندە بوكەيحان باستاعان الاش ارىستارىنىڭ مۇراتى تۋرالى: «...ولار قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن، سالت-ءداستۇرىن رەۆوليۋتسيا­لىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس، قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن، باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. ەڭ نەگىزگىسى، بۇل جول قازاق ەلىنە ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە، ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعامدىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە، ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جول ەدى» دەپ جازسا، زەرتتەۋشى-الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي، ء«ا.بوكەيحان باستاعان الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى ۇسىنعان ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇستىنى رەتىندە:

  1. تاپتىق ءبولىنۋدى (باي، كەدەي، ورتاشا) قول­دامادى;.
  2. جەردى ساتۋعا قارسى بولدى;
  3. جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق قازاقتىڭ ءتول مەنشىگى دەپ ءبىلدى;
  4. ءبىر توقتىنىڭ جۇنىنەن ءبىر جاپىراق بۇل توقىلاتىن بولسا، ول الدىمەن قازاقتىڭ ۇستىنەن تابىلۋىن كوكسەدى;
  5. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن;
  6. مەملەكەت قۇرۋدا ۇلتتىق سالت-ءداستۇر­دى ساقتاي وتىرىپ دامىعان جاپونيا ەلىنىڭ تاجى­ريبەسى قولدانىلسىن»، – دەگەن تۇجىرىم­داردى ۇستاندى دەيدى.

 

* * *

جوعارىدا ايتىلعان ساياسي مۇراتتى ماقسات تۇتىپ، ازاتتىق جولىندا كۇش بىرىكتىرگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ اقىلشىسى دا، باعىت سىلتەر باعدارى دا ءاليحان بوكەيحان بولدى. ول قايمانا قازاقتى ىرگەسى بەرىك، ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشاتىن ۇلىس ەتۋ جولىندا ايانباي تەر توكتى.

پاتشا تاقتان قۇلاپ، دۇنيە بۇگىلگەن بۇلعاق جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ەڭسە كوتەرىپ كەتەرىنە سەنگەن ءاليحان بوكەيحان: «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى. كۇنى كەشە قۇل ەدىك، ەندى بۇل كۇن تەڭەلدىك. قام كوڭىلدە قاياۋداي ارمان قالعان جوق. نەشە عاسىرلاردان بەرى جۇرتتىڭ ءبارىن قورلىقتا، قۇلدىقتا ۇستاعان جاۋىز ۇكىمەت، وزگەگە قازعان ورى وزىنە شاعىن كور بولىپ، قايتپاس قارا ساپارعا كەتتى. ەندى بۇگىن تەڭەلىپ، تۇسىمىزدە كورمەگەن جاقسىلىقتى وڭىمىزدە كورىپ، توبەمىز كوككە جەتىپ وتىر. بۇل كۇنگە جەتكىزگەن قۇدايعا مىڭ شۇكىرلىك!» دەپ تولعاندى. بۇل ءسوزدى ءوز مۇراتىنىڭ شامشىراعى ەتتى. بىراق بۇل ارمان ارادا 70 جىل وتكەننەن كەيىن ورىندالدى. شۇكىر!

سول سياقتى ءاليحان بوكەيحاننىڭ: ء«ار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس، ايتپەگەندە بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. كەيىنگى ۇرپاق نە العىس، نە قارعىس بەرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار» دەگەنىن كورەگەندىك دەمەي نە دەيمىز.

بوكەيحان – ساياسي قايراتكەر عانا ەمەس، ۇلت رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى بولعان تۇلعا. راسىن ايتقاندا، ۇلى ابايدى قازاققا العاش تانىستىرعان وسى – الەكەڭ. ابايتانۋشى توكەن يبراگيموۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «ابايدىڭ شىعارماسىن قولجازبا كۇيىندە وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرىپ حالىققا ناسيحاتتاعان دا – ءا.بوكەيحانوۆ. مىسالى، پاۆلوداردان 100 شاقىرىم جەردە «تۇز قالا» دەيتىن كەنت بار. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وسى جەردە ءاليحاندى پاتشا شەنەۋنىكتەرى تۇتقىنداعان. تۇتقىنعا الىنعان ادامدى تۇرمەگە جاپپاي تۇرىپ، الىپ جۇرگەن دۇنيە-مۇلكىن تەكسەرىپ حاتتاما جاسايتىن ءتارتىپ بولعان. ول قازىر دە بار. سونداعى ءاليحاندى تۇتقىنداۋ بارىسىندا تولتىرىلعان حاتتامادا: «ابايدىڭ ولەڭدەر جيناعى – 1، باعاسى –100 تەڭگە» دەپ جازىپتى» دەسە، ءدال وسى وقيعا جايلى الاش اردا­گەرى ء(ا.بوكەيحان) ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1906 جىلدىڭ يانۆار (قاڭتار) ايىندا كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي شىققان مەنى «ۇستايدى» دەگەن حابار سەمەيگە كەلەدى. وماربەك پەن كاكىتاي مەنى قاشىرتپاق بولىپ ءۇش اتپەن ءبىر ادام جىبەرىپتى. تۇز قالاعا ءبىر كوش جەتپەي ۇستالعانىمدى ەستىپ كەيىن قايتتى. بىراق مەن انا ادامدارعا جولىقسام دا قاشپاق ەمەسپىن. مەن قاشسام، ىزدەپ وترياد شىعىپ قىرداعى قازاقتى قور قىلماي ما. اباقتى دا ءبىر كىسى جاتقانى جۇرت قور بولعاننان ىڭعايلى ەمەس پە» دەيدى. قاراڭىز، «حالقى ءۇشىن جان قيۋ» دەگەن وسى ەمەس پە؟! «تۇرمەدەن قاشىپ، قىرداعى مومىن جۇرتتى قىرعىزعانشا، قارا باسىم ساداعا!» دەيدى قايران ارىس.

ەندى مىنانى قاراڭىز، اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ 1918 جىلى جازىلعان «تانىستىرۋ» اتتى پوەماسىندا:

«دۋلاتوۆ، بايتۇرسىنوۆ، بوكەيحانوۆ

بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن.

كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى

ءبىرى كۇن، ءبىرى شولپان، ءبىرى ايىم.

سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى،

قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن»، دەيدى. نە دەگەن كەرەمەت باعا، نە دەگەن كەرەمەت تەڭەۋ.

سول سياقتى ء«اليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» («سارىارقا»، 1917. 30 قازان، 13 قاراشا) اتتى ماقالاسىندا سۇلتانماحمۇت ەل «ەڭبەگى سىڭگەن ەرىن» كۇتىپ العانىن سۋرەتتەي كەلىپ: «ول ەرى – ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن، بيت، بۇرگە، قاندالاعا قانىن بەرگەن، كوردەي ساسىق اۋا، تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت كورگەن، باسقان اياق كەر كەتكەن زاماندا جاسىماي الاشىنا قىزمەت ەتكەن، بولسا دا قالىڭ تۇمان، قاراڭعى ءتۇن، تۋاتىن باق جۇلدىزىنا كوزى جەتكەن، تۇيمەگە جارقىلداعان الدانباعان، باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان، قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى» دەپ جازادى. وسى سوزدەردەن ءاليحاننىڭ كىم بولعانى تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلىپ تۇرعان جوق پا؟!

الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى زامانداسى ءاليحان جايلى: «ۇكىمەتتىڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرىندە، ايداۋىنا دا، اباقتىسىنا دا شىداپ، ەل ءۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلىندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان. باسقا جۇرتتاردىڭ باسشىلارى تىم-تىراقاي بولىپ شەت پاتشالىقتارعا شىعىپ كەتكەندە، ءاليحاننىڭ قونىس اۋدارماي قالۋى دا – ەلىن سۇيگەندىككە دالەل» دەپ جازادى. راسىندا، تەڭىز شايقالىپ، ورمان ورتەنگەن، اققا قارا جاعىلعان جىلدارى ءاليحان باستاعان قازاق قايراتكەرلەرى قىل مويىندارىنا قىلىش تىرەلىپ تۇرسا دا، قايمانا قازاعىن تاستاپ كەتپەدى. بۇدان ارتىق مۇرات بولۋى مۇمكىن بە؟!

ءاليحان باستاعان الاش ارىستارى اڭساعان ازاتتىقتىڭ دا مىنە بيىل وردالى  30 جىلدىق تويىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. بۇل – ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا بۇيىرعان باعا جەتپەس ۇلى باقىت. ەندەشە سول باقىتىمىز باياندى، تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولۋى جولىندا بارشامىز قىزمەت ەتە بەرەيىك.  

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار