سۋرەت: vb.kg
الدىن الا جاسالعان بولجامدىق باعالاۋ بويىنشا 2013 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 6 پايىزدى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. ينفلياتسيا كولەمى 5 پايىز مولشەرىندە بولماق. بۇل جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 5182,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل ناقتى كورسەتكىش بويىنشا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 8,7 پايىزعا ارتىق. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا, ياعني 1991 جىلدان باستاپ 2013 جىلعا دەيىن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 44,7 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ مۇنداي ۇلكەن كورسەتكىشى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. بولجامدى باعالاۋ بويىنشا 2013 جىلى رەسپۋبليكامىزدا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو شامامەن 13 مىڭ اقش دوللارىن قۇراماق.
* * *
2013 جىلى قاڭتار-قاراشاداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى قولدانىستاعى باعالارمەن العاندا 16477,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل ناقتى كورىنىستە 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2,3 پايىزعا ارتىق. وسى مەرزىمدە كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جانە كارەرلەردە ءوندىرىس كولەمى 3,1 پايىز, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 1,5 پايىز, ەلەكتر مەن جابدىقتاۋ, گاز, جىلۋ بەرۋدە 1,1 پايىزعا ارتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى ناقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا 26 پايىزعا ارتتى. وتاندىق ماشينا جاساۋ ونەركاسىبى 3 ەسە ارتتى. 2013 جىلعى قاڭتار-قاراشا ارالىعىندا ەلىمىزدە 75 ديزەلدى لوكوموتيۆ, 32 479 جەڭىل اۆتوموبيلدەر جانە 439 استىق جينايتىن كومبايندار شىعارىلدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جەتىستىك.
* * *
حيميا ونەركاسىبىندە 2013 جىلعى قاڭتار-قاراشادا 18 مىڭ توننا پروپيلەن پوليمەرلەرى, 172,2 مىڭ توننا ازوتتى جانە كاليلى تىڭايتقىشتار, 83,1 مىڭ توننا فوسفور, 1739,7 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلى, 46,1 مىڭ توننا ناتري ءۇشفوسفاتى, 8,4 مىڭ توننا فتوريد سۋتەگى ءوندىرىلدى.
* * *
ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىمىزدىڭ ماڭىزدى سالاسى – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ونىڭ قارقىنىنىڭ تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جىل سايىن باعىتتالاتىن ينۆەستيتسيالار سوڭعى 10 جىلدا 7 ەسە ۇلعايدى. جالپى, قۇرىلىستا جەتىستىك كولەمىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلى 2,3 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. اتقارىلعان قۇرىلىس جۇمىستارى ناقتى يندەكسىنىڭ كولەمى 2012 جىلى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 42,6 پايىزعا جوعارىلادى, ال 2013 جىلدىڭ 11 ايىندا بۇل كورسەتكىش تاعى 2,9 پايىزعا ارتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رەسپۋبليكامىزدا (2013 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ كورسەتكىشتەرىن قوسا ەسەپتەگەندە) 89,7 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 44,2 ميلليون شارشى مەترى جەكە سالۋشىلاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. 2013 جىلدىڭ 11 ايىندا ەلىمىزدە 5,9 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
* * *
2013 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى 337,8 مىڭ بىرلىكتى قۇراپ, وتكەن جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 6 پايىزعا ارتتى. رەسپۋبليكاداعى تىركەلگەن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ سانى 246,8 مىڭ بىرلىكتى قۇراپ, وتكەن جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7,6 پايىزعا ارتتى.
* * *
2013 جىلى قازاندا حالىقتىڭ ورتاشا جان باسىنا شاققانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىستارى 55175 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2012 جىلعى قازانمەن سالىستىرعاندا 5,1 پايىزعا جوعارى. 2013 جىلعى قاراشادا قىزمەتكەرلەرگە ەسەپتەلگەن ورتاشا ايلىق اتاۋلى جالاقى 107317 تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2012 جىلعى قاراشامەن سالىستىرعاندا 6,4 پايىز ارتىق.
* * *
2013 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كولىك سالاسىنداعى ناقتى يندەكس كولەمى 107,5 پايىزدى قۇرادى. 2013 جىلعى قاڭتار-قاراشا ايلارى ارالىعىندا جۇك اينالىمىنىڭ كولەمى 446,3 ميلليارد توننا-شاقىرىمدى (كوممەرتسيالىق جۇك تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ جۇك اينالىمى كولەمىن قوسقاندا) قۇرادى. بۇل 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا ارتىق. بيىلعى جىلدىڭ 11 ايىندا جولاۋشىلار اينالىمىنىڭ كولەمى 212,4 ميلليارد جولاۋشى-شاقىرىمدى قۇرادى. بۇل 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 10,6 پايىزعا ارتىق. 2013 جىلى 11 ايداعى بايلانىس سالاسىنداعى ناقتى يندەكس كولەمى 114,2 پايىزدى قۇراپ وتىر.
* * *
2013 جىلعى قاڭتار-قاراشادا بولشەك ساۋدا كولەمى 4427,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12,6 پايىزعا ءوستى. وسى مەرزىمدە كوتەرمە ساۋدا كولەمى 12203,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12,5 پايىز ارتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەمدىك ەكونوميكاعا تەرەڭ ينتەگراتسيالاندى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز ءىس جۇزىندە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىمەن ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزەدى. بارلىق كونتينەنتتەردەگى 212 مەملەكەت قازاقستاننىڭ ساۋدا-ساتتىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋداداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 1995 جىلعى 9,1 ميلليارد اقش دوللارىنان 2012 جىلى 132,8 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى. 2013 جىلعى قاڭتار-قازان ايلارىنداعى سىرتقى ساۋداداعى تاۋار اينالىمى 108,5 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت 69066 ميلليون دوللار, يمپورت 39453,8 ميلليون دوللاردى قۇرادى.
* * *
ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ورتاشا زەينەتاقىسى 41583 تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە جالپى ەكونوميكاداعى ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ 43,1 پايىزىنا تەڭ. ەگەر تمد ەلدەرىندەگى ورتاشا زەينەتاقىمەن سالىستىرعاندا 2013 جىلى قازاقستاندىق زەينەتكەرلەر 275,37 دوللار نەمەسە قىرعىزستان زەينەتكەرلەرىنەن 3 ەسە, بەلارۋس زەينەتكەرلەرىنەن 1,3 ەسە كوپ زەينەتاقى العان.
* * *
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءۇيد, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ونىمدىلىك-2020», «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. 2013 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا 105 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. 95 مىڭ پروگرامماعا قاتىسۋشىمەن كەلىسىمشارت جاسالدى. ونىڭ ىشىندە 1045 مۇگەدەك ادام, 163 بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى بار. كاسىبي بىلىكتىلىك وقۋمەن 48 مىڭ ادام قامتىلدى. ونىڭ ىشىندە وقۋدى تامامداعان 12 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
* * *
بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن 8,6 مىڭ ادامعا شاعىن نەسيەلەر بەرىلدى. 8,8 مىڭ ادام بيزنەس جۇرگىزۋ الىپپەسىن ۇيرەنۋ كۋرستارىنان ءوتتى. بۇل شارا قوسىمشا 5 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2013 جىلى جۇرگىزىلگەن وسى شارالار ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن بەردى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار قاتارى 2,9 پايىزعا ازايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,2 پايىزدى قۇرادى. شاعىن نەسيە العاندار قاتارىنان 5962 ادام جەكە كاسىپكەرلىگىن اشتى.
* * *
ەلىمىزدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 7667 مەملەكەتتىك مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. وسى ءبىلىم وشاقتارىندا 2 537 مىڭ بالالار ءدارىس الادى. 2013 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە 1 سىنىپتان باستاپ اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ 7 قالاسىندا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى اشىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قازاقستاندا 15 زياتكەرلىك مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. جەلتوقسان ايىندا استانا جانە الماتى قالالارىندا «كاسىپقور» حولدينگىن دامىتۋ اياسىندا الەمدىك دارەجەدەگى 2 كوللەدجدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. 2015-2016 وقۋ جىلدارىندا ەلىمىزدە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندەگى جاڭا وقۋ جوسپارى ءىس جۇزىنە اسىرىلاتىن بولادى. 2016 جىلى كادر دايارلاۋداعى كەمبريدج جۇيەسى بويىنشا 108 مىڭ مۇعالىم قامتىلاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, 135 مىڭ مۇعالىم قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا كاسىبي دەڭگەيىن جەتىلدىرەتىن بولادى.
* * *
ءبىلىم بەرۋ سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىز بويىنشا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ءتالىمدى تاربيە بەرۋ ماقساتىندا 94 بالالار باقشاسى جانە 45 مينيورتالىق اشىلدى. بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 655 مىڭ بۇلدىرشىندەرى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلعان. «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا 3 جانە 6 جاس ارالىعىنداعى بۇلدىرشىندەردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيەمەن قامتۋ دەڭگەيى 72 پايىزدى قۇرادى.
* * *
ەلىمىزدە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەشەندى شارالار ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. بۇل رەتتە «انا مەن بالا» اتتى الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبانى اتاپ ءوتۋ كەرەك. «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازاقستاندىقتارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى ارتتىرىلۋدا. سوڭعى 5 جىل ىشىندە انالار ءولىمى 3 ەسە ازايىپ, بالا تۋ 1,5 ەسە كوبەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جوعارىلادى. ماسەلەن, 1992-2013 جىلدارداعى حالىقتىڭ كۇتىلەتىن ءومىر ۇزاقتىعى 67,4 جاستان 70,3 جاسقا دەيىن ارتتى. 2013 جىلى ەلىمىزدە ادامداردىڭ ءومىر ۇزاقتىعى 70,3 جاستى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە ەرلەر 65,6 جاس, ايەلدەر 74,8 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى. سوڭعى جىلدارى جۇرەك, قانت اۋرۋلارى سياقتى سىرقاتتاردىڭ اۋىر تۇرلەرىمەن اۋىراتىن ادامداردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەلەدى.
* * *
ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتارعا جان-جاقتى مەملەكەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. اعىمداعى جىلى ەلىمىزدىڭ 58,8 مىڭ ازاماتتارى الەۋمەتتىك كومەك السا, 554,8 مىڭ تۇرعىندارعا بالالاردىڭ جاردەماقىسى تولەنگەن. 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بالا كۇتىمىندە وتىرعان ايەلدەرگە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنا سۋبسيديالاۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلەدى.
