2013 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارى, اۋىلدىق وكرۋگتەرى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەرى مەن اۋىلدارى اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكەن بولاتىن. قازاقستاندىق قوعام بۇل سايلاۋدى ءوتىپ بارا جاتقان جىلداعى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى دەپ قابىلدادى. وسىعان بايلانىستى ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ل.ج.سۇلەيمەنمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
2013 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارى, اۋىلدىق وكرۋگتەرى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەرى مەن اۋىلدارى اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكەن بولاتىن. قازاقستاندىق قوعام بۇل سايلاۋدى ءوتىپ بارا جاتقان جىلداعى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى دەپ قابىلدادى. وسىعان بايلانىستى ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ل.ج.سۇلەيمەنمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءلاززات جاڭىلىسقىزى, كوپشىلىك وقىرماندى اكىمدەر سايلاۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قىزىقتىراتىن سەكىلدى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اكىمدەر سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوزىنىڭ ۇندەۋىندە بارلىق اكىمدەردى لاۋازىمعا سايلانۋىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ: «سىزدەر – ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا تۇڭعىش سايلانعان اكىمدەرسىزدەر. الدا سىزدەردى بارلىق قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, سەلولار مەن سەلولىق وكرۋگتەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ءبىزدىڭ بۇكىل حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاۋاپتى جۇمىستاردىڭ 4 جىلى كۇتىپ تۇر. سىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىڭىزگە تەك سىزدەردىڭ جەرلەستەرىڭىزدىڭ عانا ءال-اۋقاتى بايلانىستى ەمەس. بۇدان كەيىن سايلاناتىن بارلىق اكىمدەر جۇمىسىنىڭ جاڭا ساپاسىنا جوعارى ولشەمدەر بەلگىلەۋ دە سىزدەردىڭ كۇش-جىگەرلەرىڭىزگە بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن سىزدەردەن ءدال وسىنى كۇتەمىن! سىزدەردەن ءبىزدىڭ بۇكىل حالقىمىز وسىنى كۇتەدى!», دەگەن ەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلانبالىلىعىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. ويتكەنى, حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن اكىمدەردىڭ سايلانبالىلىعىن ەنگىزۋدىڭ باستى ماقساتى – اۋىلداعى احۋالدى جاقسارتۋ جانە جەرگىلىكتى جەردە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ورىندالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ.
ءيا, اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلانبالىلىعىن ەنگىزۋ – قازاقستاندىق قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان تاعى ءبىر ناقتى قادام. ەگەر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 1999-2006 جىلدارى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردى سايلاۋدى ەكسپەريمەنت تۇرىندە وتكىزىپ, تاجىريبە جيناقتاعان بولسا, 2013 جىلدان باستاپ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تولىققاندى ەنگىزىلدى. ياعني, بۇدان بۇرىن اۋىل اكىمدەرىن اۋدان اكىمدەرى ءوز قالاۋىنشا تاعايىنداعان بولسا, ەندى ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە اكىمدەر جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە سايلاندى. بۇل جەردە حالىقتىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلدى, اۋدان اكىمدەرى ۇمىتكەرلەردى جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتارمەن كەلىسە وتىرىپ ۇسىندى. مىسالعا ايتا كەتسەك, اۋدان اكىمدەرى اۋىل اكىمدەرىنە كانديداتتاردى ۇسىنۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى جەرلەردە حالىقپەن 2500-گە تارتا كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل كەزدەسۋلەردە اۋىل ازاماتتارى اكىمدىككە ۇمىتكەرلەر تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الدى.
ال سايلاۋدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنە كەلەتىن بولساق, ەڭ الدىمەن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمىنە قويىلاتىن ناقتى تالاپتاردىڭ العاش رەت ايقىندالۋىن ايتار ەدىم. بۇل تالاپتار اۋىل اكىمىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر نەگىز بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتاتىن بولساق, ۇمىتكەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولۋى, جاسى 25-كە تولۋى, بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولۋى, جوعارى ءبىلىمىنىڭ بولۋى, ءتيىستى اۋماقتا تۇرۋى, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى», «سايلاۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ تالاپتارىنا ساي بولۋى. وسىلايشا, اكىمدەرگە جوعارى تالاپتار قويىلدى, ول دۇرىس تا بولدى. ماسەلەن, سايلاۋعا دەيىن ەلىمىزدەگى 100-دەن استام اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءبىلىمى ورتاشا بولعانى انىقتالدى.
– جاقسى. سايلاۋ ويداعىداي ءوتتى. ەندى الداعى ۋاقىتتا حالىق سايلاعان اكىمدەر ەل سەنىمىنەن قالاي شىعادى دەگەن ساۋال بار.
– ەل بويىنشا بارلىعى 2457 اكىم سايلانادى. ولاردىڭ 47-ءسى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى, 2101-ءى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمدەرى, 119-ى كەنتتەر اكىمدەرى جانە 190-ى اۋىل اكىمدەرى, بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا بارلىق اكىمدەردىڭ جالپى سانىنىڭ 91,5%-ىن قۇرايدى. سايلانعان اكىمدەردىڭ ەل سەنىمىنەن قالاي شىعادى, دەگەن ساۋالىڭىزعا وراي, بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ويتكەنى, ەڭ الدىمەن وعان ۋاقىت تورەشى بولماق. سايلانعان ازاماتتارعا ءوز الەۋەتىن كورسەتىپ, لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن تابىستى شەشە الاتىندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن 4 جىل وكىلەتتىك مەرزىم بەرىلىپ وتىر.
مەن جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ايەلدەر ىستەرى, وتباسى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ شاقىرۋىمەن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وبلىسىندا تامىزدا سايلانعان ايەل اكىمدەرمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەرىن ەستۋگە مۇمكىندىك الدىم. ايتا كەتۋ كەرەك, رەسپۋبليكا بويىنشا 280 ايەل اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى لاۋازىمىنا سايلانعان بولاتىن. بۇل كەزدەسۋلەردە ايەل اكىمدەردىڭ ەلباسىنىڭ ساياساتىن جاقسى تۇسىنەتىندىكتەرىن, اۋىل پروبلەمالارىن شەشۋگە بەلسەنىپ كىرىسكەندەرىن, ءبىر-بىرىمەن تاجىريبە الماسىپ, جاقسى ىستەرگە باستاماشى بولۋعا تالپىنىستارىن كوردىم. سايلانعان اكىمدەردىڭ ەڭ الدىمەن ەل سەنىمىنەن شىعۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان دا قوماقتى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر.
– جەرگىلىكتى اكىمدەردى سايلاۋ ەرەجەسىن دايىنداعاندا حالىقارالىق تاجىريبە ەسكە الىندى ما؟
– قازاقستاندىق ساراپشىلار ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا, سونىڭ ىشىندە اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گفر سياقتى «ەسكى دەموكراتيالى» 37 ەلدە جەرگىلىكتى باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى مەن تاجىريبەسىن تالداعان بولاتىن. وسى تالداۋدىڭ جالپى قورىتىندىلارى مىناداي بولىپ شىقتى. جەرگىلىكتى اكىمشىلىك باسشىلارىن تاعايىنداۋ 11 ەلدە: بەلگيادا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينادا, ۇلىبريتانيادا, يرلانديادا, نيدەرلاندتا, رەسەيدىڭ ءبىرشاما سۋبەكتىلەرىندە, اقش شتاتتارىنىڭ كوپشىلىگىندە, شۆەيتساريا مەن فينليانديا كانتوندارىنىڭ بىرقاتارىندا قولدانىلادى.
توتە سايلاۋ 18 ەلدە: اۆستريانىڭ كەيبىر جەرلەرىندە, البانيادا, بولگاريادا, ۆەنگريادا, گرەكيادا, يسپانيادا, يتاليادا, كانادانىڭ بىرقاتار پروۆينتسيالارىندا, ماكەدونيادا, مولدوۆادا, پولشادا, رۋمىنيادا, اقش-تىڭ كەيبىر شتاتتارىندا, ۋكراينادا, گفر-ءدىڭ كەيبىر جەرلەرىندە, شۆەيتساريانىڭ بىرقاتار كانتوندارىندا قولدانىلادى.
جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ باسشىلارى مەن مەرلەردى جەرگىلىكتى كەڭەستەر جانە مۋنيتسيپاليتەتتەردىڭ جاناما سايلاۋى 19 ەلدە: اۆستريانىڭ كەيبىر جەرلەرىندە, دانيادا, كانادانىڭ كەيبىر پروۆينتسيالارىندا, يسپانيادا, لاتۆيادا, ليتۆادا, مالتادا, نورۆەگيادا, پورتۋگاليادا, سەربيادا, اقش-تىڭ بىرقاتار شتاتتارىندا, گفر-ءدىڭ بىرقاتار جەرلەرىندە, فرانتسيادا, حورۆاتيادا, چەحيادا, ەستونيادا قولدانىلادى. بۇل رەتتە سايلاۋدى جەرگىلىكتى (ولاردا «مۋنيتسيپالدىق» دەپ اتالادى) كەڭەستەر ارقىلى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قاتىسۋىنسىز اشىق نەمەسە جاسىرىن داۋىس بەرۋ نەمەسە كەلىسىپ بەكىتۋ جولىمەن وتكىزەدى.
وسىعان بايلانىستى, دەموكراتيالىق دامىعان مەملەكەتتەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارى لاۋازىمىنا ورنالاستىرۋ ءتاسىلىن ايقىنداۋعا دەگەن كوزقاراس ارقيلى, نەگىزىنەن پراكتيكالىق سيپاتقا يە دەگەن قورىتىندى جاسالدى.
اتالعان ەلدەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىن سايلاۋ – وسى لاۋازىمعا كاسىبي مەنەدجەرلەردى ورنالاستىرۋ قۇرالى. مەنەدجەرلەردىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى – جەكەلەگەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق نەمەسە جەرگىلىكتى ەلدى مەكەندە حالىقتىڭ تاراپىنان قوعامدىق باقىلاۋ ارقىلى ساپالى باسقارۋ. اكىم (مەنەدجەر) ساپالى باسقارا السا, قىزمەتىن جالعاستىرادى, باسقارا الماسا, باسقا ادام سايلانادى. ءبىزدىڭ ەلدەگى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ءتارتىبى دە وسى ماقساتتارعا نەگىزدەلگەن.
– ءلاززات جاڭىلىسقىزى, ەل ءتاۋەلسىزدىگى مەرەكەسى قارساڭىندا ءسىزدىڭ «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانعانىڭىزدى ەستىدىك. بۇدان بۇلايعى ەڭبەگىڭىزگە دە تولايىم تابىستار تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
