قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى وسىدان ون جىلداي بۇرىن ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ەكى جولداۋىن قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەت ىلىك تاقىرىبىنا ارنادى.
ەلدەر اراسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشىن ايقىنداۋ رەيتينگىنىڭ ەسەپتەلە باستاعانىنا دا 30 جىلداي بولدى. بۇل باستابىندا ءارى تالدامالىق, ءارى ساياسي قۇرال رەتىندە پايدا بولعان ەدى. تالدامالىق بولاتىنى, بۇل كورسەتكىش ارقىلى ءاربىر ەلدىڭ جاعدايى مەن بولاشاقتاعى الار ورنى ايقىندالا تۇسەتىندىگى, ال ساياسي دەيتىنىمىز – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ءوسۋى ءبىر مەزگىلدە قوعامنىڭ دەموكراتيالىق دامۋىن جانە ءومىردىڭ جوعارى ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى وسىدان ون جىلداي بۇرىن ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ەكى جولداۋىن قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەت ىلىك تاقىرىبىنا ارنادى.
ەلدەر اراسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشىن ايقىنداۋ رەيتينگىنىڭ ەسەپتەلە باستاعانىنا دا 30 جىلداي بولدى. بۇل باستابىندا ءارى تالدامالىق, ءارى ساياسي قۇرال رەتىندە پايدا بولعان ەدى. تالدامالىق بولاتىنى, بۇل كورسەتكىش ارقىلى ءاربىر ەلدىڭ جاعدايى مەن بولاشاقتاعى الار ورنى ايقىندالا تۇسەتىندىگى, ال ساياسي دەيتىنىمىز – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ءوسۋى ءبىر مەزگىلدە قوعامنىڭ دەموكراتيالىق دامۋىن جانە ءومىردىڭ جوعارى ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتەدى.
1985 جىلى الدىمەن اقش-تا باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, ءسال كەيىنىرەك باسەكەگە قابىلەتتىلىك جونىندەگى كەڭەس بولىپ قايتا قۇرىلعان بۇل ۇيىمدا باسىندا 60 شاقتى ەل تىركەلىپ, وندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى ەكى باعىتتا, ياعني ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ىسكەرلىك ورتانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى بويىنشا ەسەپتەلدى. بىرتە-بىرتە بۇل ەكى يندەكستىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالدى.
عاسىر باسىنان بەرى باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشتەرىن داۆوستاعى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمى, لوزانناداعى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى مەن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى زەرتتەۋ ورتالىقتارى ەسەپتەپ كەلەدى. قازاقستان 1997 جىلدان بەرى داۆوس فورۋمىنىڭ يندەكسىنە قاتىسۋشى. ونىڭ كورسەتكىشتەرىن 104 ەلدىڭ 8700 مامانى ايقىندايدى.
ەلىمىز الدىمەن ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسىنە قاتىستى, ءسويتىپ 2000-2005 جىلدارى 73-80-ءشى ورىنداردى يەلەندى.
داۆوس فورۋمىنىڭ تولىق ولشەۋ كورسەتكىشىنە ءبىز 2005 جىلدان باستاپ كىردىك جانە سول جىلى 61-ورىندى يەلەندىك. سودان 2011 جىلعا دەيىن جىل سايىن 60-72-ورىندار اراسىندا بولدىق.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى. بۇل كورسەتكىش جوعارىلاعان سايىن ەلدىڭ بايىعاندىعى, ونداعى ادام ءومىرىنىڭ ساپاسى جاقسارا تۇسكەندىگى كورىنەدى. بۇل جونىندە ءبىزدىڭ كورسەتكىشىمىز 2012 جىلى – 11000, 2013 جىلى – 12000 دوللاردى قۇرادى.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باسقا سۋبيندەكستەرىنە كەلسەك, ولار – بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, بيزنەس جۇرگىزۋ ەركىندىگى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى, ەلدەردىڭ ەركىندىگى (ەكونوميكا مەن سالىق جۇيەسىنىڭ ەركىندىگىنە قوسا تۇرعىنداردىڭ جەكە ەركىندىگى). بۇلارعا قوسا حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى, ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى, يننوۆاتسيالىق دامۋ, ءىستى ورىنداۋ ساپاسى, ادامداردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن ۇلتتىق كەلىسىم فاكتورلارى دا ەسەپكە الىناتىندىعىن ايتا كەتپەكپىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىنىڭ وزىندە-اق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ بۇكىل جۇيەسى رەفورمالانباي, ياعني ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىندا رەفورما جۇرگىزىلمەي جەكەلەنگەن سالالىق باعدارلامالارمەن العا جىلجۋ قيىن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى دە, الدىمەن اكىمشىلىك جۇيەسىنەن باستاپ ءتۇرلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. باستاپقى ماقسات – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا جەتۋ بولدى. ول ەكونوميكادا نارىقتىق تەتىكتەردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا, ەلگە سىرتقى ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ كەلۋىنە, قارجى جانە اقشا-نەسيە جۇيەسىنىڭ تۇراقتانۋىنا جول اشتى.
سونىڭ ناتيجەسىندە, 1994 جىلى ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جان باسىنا شاققاندا 700 دوللاردى قۇراسا, قازىر ول 17 ەسە ءوستى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 22 جىلى ىشىندە ەل ەكونوميكاسىنا 120 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ىشكى ينۆەستيتسيا كولەمى بۇدان دا ارتىپ ءتۇستى.
ەلىمىز الداعى ۋاقىتتا دا ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىنداعى بايلانىستارىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى. 2010 جىلى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ كەدەندىك وداعى ىسكە قوسىلدى. وسى ارقىلى 170 ميلليون ادامدى قامتيتىن ءىرى نارىققا جول اشىلدى. بۇل ارقىلى ەلىمىز رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەڭىلدىكتى جاعدايدا پايدالانۋعا قول جەتكىزۋدە. ءىس جۇزىندە باتىستا – ەۋرووداق شەكارالارىنا, شىعىستا – جاپونيا مەن ازيا-تىنىق مۇحيت ەلدەرىنىڭ رىنوكتارىنا شىعۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. ال, ارىپتەستەرىمىز ءبىز ارقىلى قىتايدىڭ ۇلكەن رىنوگىنا شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
جالپى ىشكى ءونىم ءوسىمى سوڭعى جىلدارى جىلىنا 7 پايىزدىق, ونەركاسىپ ءوندىرىسىمىزدىڭ ءوسىمى – 10 پايىزدىق, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ قارقىنى 19 پايىزدىق كورسەتكىشتەردى قۇراپ وتىر.
ورتاشا ايلىق جالاقى 2007 جىلعى 53 مىڭنان قازىرگى 110 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ, ەكى ەسەدەن استام كوبەيدى. زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 4 ەسە ارتتى.
تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 2000 جىلعى 31,8 پايىزدان 2010 جىلعى 11,4 پايىزعا دەيىن قىسقاردى.
2007 جىلى بىزدە ادامداردىڭ ورتاشا جاسى – 66 جاس, ونىڭ ىشىندە ەرلەردىڭ ورتا جاسى – 60, ايەلدەردىكى – 71 جاس بولسا, بيىل ەرلەردىكى – 70 جاس, ايەلدەردىكى – 74 جاس دەپ بەلگىلەندى.
ساۋاتتىلىق جونىندە الساق, بىزدە جاپپاي ساۋاتتىلىققا ءبىلىم الۋ جاسىنداعىلاردىڭ 99,5 پايىزى جەتكەن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 500-دەي جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى.
بىلىمگە بولىنەتىن قاراجات 10 ەسەگە كوبەيدى.
2010 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاريالانعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا العاشقى تابىستارعا جەتتىك. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا تەك 2010-2011 جىلداردىڭ وزىندە عانا ەلىمىزدە 350-دەن استام ءتۇرلى وندىرىستەر پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ادامدار بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم كوپ اقشا تاباتىن 200 مىڭ بىلىكتى يندۋستريالىق جۇمىس ورنى قۇرىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارلىعى 800-دەي جاڭا كاسىپورىندار ىسكە قوسىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە قىزمەت ەتۋدە.
بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا 2 ميلليوننان استام ادام ەڭبەك ەتۋدە. سونىمەن قاتار, ەلىمىز الەمنىڭ 126 ەلىنە 200-دەن استام ءونىم ءتۇرىن شىعارۋدا. ۇلتتىق داۋلەتىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن قۇرالۋدا. سوڭعى ون جىلدا ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىنىڭ وندىرگەن ءونىم كولەمى 20 ەسە ءوسىپ, شامامەن 7 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى.
ەگەر 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى بار-جوعى 0,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, 2012 جىلى ول 12 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ كەتتى.
1990 جىلى قازاقستان باسقا ەلدەرگە ەشتەڭە ەكسپورتتاماعان بولسا, بۇگىندە قازاقستان ەكسپورتى 75 ميلليارد دوللاردان اسادى.
ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى ورنالاسقان ەلىمىز ۇلكەن ترانزيت الەۋەتىنە يە. قازىر بىرەگەي «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك ءدالىزىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. تراسسالار قۇرىلىستارىندا 50 مىڭ ادام ەڭبەكتەنۋدە. ءۇش جىل ىشىندە 2700 شاقىرىم ساپالى اۆتوموبيل جولى ىسكە قوسىلدى.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قازان ايىنداعى وتىرىسىندا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى «ەلىمىز جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا پولشا, ۆەنگريا, برازيليا, تۇركيا, مالايزيا ەلدەرىمەن تەڭەستى, بيىلعى 9 ايدىڭ ىشىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 5,7 پايىزعا جەتتى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى ۇلتتىق قورداعى 66,6 ميلليارد دوللار قارجىنى قوسا ەسەپتەگەندە 90,8 ميلليارد دوللاردى قۇرادى» دەپ مالىمدەدى.
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, 2013 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە ەكونوميكانى نەسيەلەۋدىڭ كولەمى 14,8 پايىزعا ارتىپ, 10,8 تريلليون تەڭگەنى قۇراعان. دەپوزيتتەر 10,2 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ, 14,4 پايىزعا ارتقان. سوڭعى 3,5 جىل ىشىندە ەكونوميكامىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى اياسىندا قۇنى 2,1 تريلليون تەڭگە بولاتىن 563 جاڭا جوبا ىسكە قوسىلىپ, سونىڭ ەسەبىنەن 61,7 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان جانە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 61,8 مىڭ دوللارعا جەتكەن. ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوندىرىس سالاسىنداعى 15 مىڭ دوللارمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە ارتىق كورسەتكىش.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى 12000 دوللارلىق كورسەتكىشىنە ءبىز 2015 جىلى جەتۋدى جوسپارلاعان ەدىك. سول بيىكتى ەكى جىل بۇرىن يەلەندىك.
وسى جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز 2012 جىلى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر تىزىمىندە – 51-ءشى, 2013 جىلى – 50-ءشى ورىندى يەلەندىك. ءسويتىپ ءبىز ەكونوميكانى ءتيىمدى جۇرگىزۋدى مەڭگەردىك.
ال ەندى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ جاريالانۋى ەلىمىز الدىنداعى شەشىلۋگە ءتيىستى مىندەتتەر پاراديگماسى, ساپالىق تۇرعىدان وزگەرگەنىن كورسەتەدى. بۇل ستراتەگيانىڭ باستى ماقساتتىق ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – 2050 جىلعا دەيىن الەمدەگى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ.
باسەكەگە قابىلەتتىلىك جولىندا قويىلار تالاپ كوپ. الدىمەن, قازاقستان حالقىنىڭ دەنى ساۋ, ءبىلىمدى, بىلىكتى, كاسىبيلىككە بەيىم, جاڭالىقتاردى قابىلداۋ قابىلەتى جوعارى بولۋى قاجەت.
الەۋمەتتىك كاپيتال – ازاماتتىق قوعامنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىنىڭ كورسەتكىشى. ەگەر جاي عانا تۇرمىستىق جايتتاردىڭ ءوزى پرەزيدەنتكە نەمەسە وبلىس اكىمىنە ارىزدانۋ ارقىلى شەشىلسە, وندا الەۋمەتتىك كاپيتالدىڭ وتە تومەن بولعانى.
ەكونوميكالىق كاپيتال – بيزنەستىڭ دامۋىمەن ولشەنەدى.
ادامي كاپيتال – ءبىلىم مەن بىلىككە, مادەنيەتكە بايلانىستى.
وسى ۇشەۋىنىڭ بىردەي دارەجەدە ءوسۋى عانا مەملەكەتتى, ونىڭ ازاماتتارىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ, جەتىلدىرە الادى.
قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن 22 جاسقا تولتىرىپ ءوتىپ بارا جاتقان 2013 جىل – ءبىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قۇرامىنا كىرۋىمىزدىڭ باستاپقى جىلى. بۇل جىل الدىمەن وسى جەڭىسىمەن قىمبات.
جاڭا جىل ەلىمىزدى, ونىڭ ءار وتباسىن ءارى قاراي جارىلقاي تۇسكەي!
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
