قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق ورلەۋ ءداۋىرى

جەر قويناۋىنا مەندەلەەۆ كەستە­سىن­دە كەلتىرىلگەن قازبا بايلىعىنىڭ ءبارىن دەر­لىك جيناعان ۇلى دالانىڭ ءتول يەسى قازاق­ستان ءۇشىن يندۋستريالىق دەرجاۆاعا اينا­لۋدى تاعدىردىڭ ءوزى جازعان سياقتى.  تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭنىڭ وزىندە, ياعني 1997 جىلدىڭ قا­زان ايىندا “بارلىق قازاقستاندىق­تار­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى” اتتى حالىققا جول­داۋىن جاريا­لاپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن اي­قىن­داعان ەدى. سول ءبىر بولاشاعى بولجاۋ­سىز ب ۇلىڭعىر شاقتا باسقانى بىلاي قويعاندا, ەكونوميكانىڭ مايىن ىشكەن مامانداردىڭ ءوزى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان بۇل ستراتەگيالىق جوس­پاردىڭ ورىندا­لۋى­نا كۇماندى بولاتىن. بىراق تاريح تا­نىعان رەفورماتور نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ساۋەگەيلەر ايتقان كۇدىكتى سىرىپ تاستاپ, 2001 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيالىق دامۋ جوسپارىن بەكىتتى. ۋاقىت­تىڭ ءوزى بۇل جوسپاردىڭ “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ال­عاشقى ونجىلدىق تۇعىرى بولعاندىعىن كورسەتتى. ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكا­لىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­دىك­تەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا “1997 جىلى “قازاقستان-2030” ستراتە­گياسىن قا­بىلداپ, ءبىز ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كۇن ءتارتىبىن, باستى ماقساتتار مەن باسىمدىقتارىن قالىپتاستىردىق, كەيىن ولار 2010 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردا قيسىندى تۇردە دامىتىلدى. ءسويتىپ ءبىز قالاي جوسپار­لاساق, سولاي ءومىر سۇردىك” دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇكىل الەم ەكو­نوميكاسىن تۇرالاتقان جا­ھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس­تىڭ قيىندىقتارىنا قاراماستان مەملە­كەت باسشىسى تاعى دا باتىل دا سىندارلى قادام باسىپ, ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىن­گى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ بەردى. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوس­پارى 2010 جىلدان باستاپ 2019 جىلدى قوسا العان­داعى ارا­لىق­تى قامتيتىن “قازاقستان-2030” سترا­تە­گ­ياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى بولماق. ءسويتىپ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ ارا­سىندا ەشقاشان الشاقتىق بولىپ كورمە­گەن ەلباسى سوناۋ 1997 جىلى ايتقان ءسوزى­نىڭ اقي­قاتتىعىن, ەل ەكونوميكاسىن العا دا­مى­تۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى بەلگىلەگەن باعى­تىنىڭ بەرىكتىگىن بارشا الەمگە پاش ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالاماسىز باستامالارىمەن جاھاندىق داعدارىستان وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق شىققان قازاقستان ەل ەكونوميكاسىن جاڭا اسۋلارعا شىعارۋ ماقساتىندا باتىل باستاما  – 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسىن قابىلدادى. بۇل ستراتە­گيالىق باعدارلاما يندۋستريالىق دا­مۋ­دىڭ ەكى بەسجىلدىق جوسپارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق. 19 ناۋرىزدا ەلباسى­ن­ىڭ جار­لىعىمەن 2010-2014 جىلدارداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ءجو­نىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما بەكىتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىنا سايكەس ەل ۇكىمەتى وسى ۇدە­مەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ ء(ۇيد) مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىنداعى شارالار شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ يندۋستريا­لاندىرۋ كارتا­سىن بەكىتتى. بۇل كارتادا الداعى ۋاقىتتا ىسكە قوسىلاتىن يندۋس­تريالىق جوبالار­دىڭ ناقتى كەستەسى بەلگىلەنگەن. بۇل جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ شارالارىنا ەلىمىزدىڭ كاسىپكەر­لەرىن كەڭىنەن قامتۋ ماقساتىندا “بيز­نەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلا­ماسى قابىلداندى. تەك وسى باعدارلا­مانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عانا ۇستىمىزدەگى جىلى 30 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنبەك. “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى” ەكى ءبو­لىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى, وڭىرلىك كار­تالار. وندا وبلىستاردى دامىتۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى نىساندار شوعىر­­لاندى­رىلعان. ەكىنشى رەسپۋبلي­كالىق كارتا. مۇندا ورتالىق اتقارۋشى ور­گاندار مەن مەملەكەتتىك حول­دينگتەر تىكەلەي باقىلاۋعا العان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جوسپارىنىڭ نەگىزگى نىساندارى توپتاستى­رىلعان. “يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسىنا” ەنگىزۋ ءۇشىن الدىن-الا 385 جوبا ۇسىنىل­عان بولاتىن. جان-جاقتى تالقىلاۋلار بارى­سىندا 236 جوبا ىرىكتەلىنىپ, “يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنا” كىرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, جالپى قۇنى 6,8 تريلليون تەڭگە بولاتىن 101 ءىرى جوبا رەسپۋبليكالىق كارتاعا, جالپى قۇنى 580 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 139 جوبا وڭىرلىك كارتالار­عا توپتاستىرىلدى. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىندا “قازاق­مىس” كورپوراتسياسى بوزشا­كول كەن بايىتۋ كومبيناتىن, شى­عىس قازاق­ستان وبلىسىن­دا اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىن سالسا, “سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى” اق قوستاناي وبلى­سىندا مەتالدانعان ءونىم ءوندىرۋ جونىندەگى زاۋىت, وسى وبلىستا “اگروماشحولدينگ” اق اۋىل شارۋا­شىلىعى جول قۇرىلىسى تەحنيكالا­رى مەن اۆتوبۋستار شىعارۋ زاۋىتىن ىسكە قوسپاق. “Kazakhstan ءPetrochemىcal ءىndustrىes ءىnc” جشس اتىراۋ وبلىسىندا ىقپالداستىرىلعان گاز-حيميا كەشەنىن, “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسى” اق “بەينەۋ – شىمكەنت” گاز قۇبىرىن, ناق وسى كومپانيا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارىن اتقارسا, قاراعاندى وبلى­سىندا “سارىارقا” اكك ۇلتتىق كوم­پانياسى” اق يندۋستريالىق پاركتىڭ ين­فرا­قۇ­رى­لىمىن, “قارتسەمەنت” اق قۇرعاق ادىسپەن تسەمەنت وندىرەتىن №5 تەحنولو­گيالىق جەلىنى, “قازبەلاز” بىرلەسكەن كاسىپورنى” جشس “بەلاز” كولىگىن قۇ­راستىرۋ جانە قوسالقى بولشەكتەر شى­عارۋ زاۋىتىن, “Bapy ءMىnىng”  جشس تەمىر كەنىن وڭدەۋ جانە ءوندىرۋ كەشەنىن سالۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرماق. اقمولا وبلىسىندا ء“Tourىsm Borovoe ءCىty” جشس “بۋراباي ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماعىنىڭ شەكا­راسىندا تۋريستىك ويىن-ساۋىق كەشەنىن سالۋ”, “قازاقاتومونەركاسىپ-ققز بىرلەس­كەن كاسىپورىنى” جشس وندىرىستىك قۋاتى 180 مىڭ توننا بولاتىن كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىن, “بايتەرەك-ا” اق ەلەكتروۆوز زاۋىتىن ىسكە قوسپاق. “KEGOC” اق الماتى وبلىسىندا موي­ناق گەس-ءىنىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋىن, “وتەسبيوازيا” جشس ينفراقۇ­رىلىمى دامىعان قازىرگى زامانعى بور­داقى­لاۋ الاڭىن ىسكە قوسادى. “پاريج كوم­مۋ­ناسى ءححى” جشس اقتوبە وبلى­سىندا بەستاماق مال شارۋاشىلىعى كەشە­نىن, “ايس” جشس 1100 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن, “اكتيۋبينسكايا مەدنايا كومپانيا” جشس №2 مىس-مىرىش ءوندىرۋ جونىندەگى كەن بايىتۋ كومبيناتى فاب­ريكاسىن, “يۋبيلەينوە” جشس “يۋبيلەي­نوە” كەن ورنىندا التىنى بار كەندى بايىتۋ فابريكاسىن, “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اق ءۇشىنشى جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىن ىسكە قوساتىن بولادى. شىعىس قازاقستان وبلى­سىندا “قازاقتسەمەنت” جشس قۇرعاق ءتاسىل بويىنشا تسەمەنت زاۋىتىن سالۋ, “قازمى­رىش” اق وسكەمەن مەتاللۋرگيا كەشەنى­نىڭ مىس قورىتۋ جانە ەلەكتروليز زاۋىت­تارىن سالۋ, “وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى” اق “وتمك” اكتسيونەرلىك قو­عامىندا تيتان كەسەكتەرىن جانە قورىت­پالارىن ءوندىرۋ زاۋىتىن, “سەمەي بىل­عارى وڭدەۋ كومبي­ناتى” جشس بىلعارى ءوندىرىسىن قايتا جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋ, “ازيا اۆتو” اق وسكەمەن قالاسىندا تولىق تسيكلدى اۆتوزاۋىت جانە اۆتو­قۇرامدار شىعاراتىن تەحنوپارك سالۋ جۇمىستارىن ءىس جۇزىنە اسىرادى. ال جامبىل وبلىسىندا “قازفوسفات” جشس كەن بايىتۋ فابريكاسىن جانە كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن, “مىڭارال تاس كومپا­نياسى” جشس تسەمەنت زاۋىتىن سالۋ جوبالارىن ىسكە قوسادى. وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا “قازاقستاندىق مينە­رالدى رەسۋرستار” تاۋ-كەن كومپانياسى” جشس ء“ۇشباس” جانە “گەراس” كەن ورىندارى بازا­سىندا مونوامموني جانە ديامموني­فوسفات شىعارۋ, “سامۇرىق-ەنەرگو” اق شاردارا گەس-ءىن جاڭعىرتۋ, “قازاقستان ماقتاسى” اق سۇرىپتى تۇقىم ماتەريالىن ءوندىرۋ زاۋىتىن سالۋ جۇمىس­تارىن ءىس جۇزىنە اسىراتىن بولادى. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق عارىش اگەنتتىگى قى­زىل­وردا وبلىسىندا “بايقوڭىر” عارىش ايلا­عىندا ء“باي­تەرەك” عزك-ءىن قۇرۋ, استانا قالاسىندا عا­رىش اپپارات­تارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كە­شەنىن سالۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جەردى قاشىقتان زوندىلاۋ عارىش جۇيەسىن قۇرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرادى. ينۆەستيتسيا-2020 مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعان 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى. حالىقارالىق كاپيتال رىنوگىن­داعى قار­جى­لىق رەسۋرستاردى الۋعا شەكتەۋ قويىلا باستاعاننان بەرى الەمدە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا دەگەن كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى. وسى رەتتە قازاقستان ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىق كليماتى تۇرعى­سىنان ءوزىنىڭ كوپتەگەن باسەكەلەستەرىنە جول بەرەدى. وعان ەلىمىزدەگى كادرلاردىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىنىڭ تومەندىگى, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمداردىڭ جەتىم­سىز­دىگى, جەمقورلىق پەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر سەبەپ بولىپ وتىر. مىنە, ورىن العان وسىنداي كەمشىلىكتەر ەل ەكونوميكاسىنا ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى. الداعى ۋاقىتتا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تاسقىنىن تولاستاتپاۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ شارالارىنا مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتىلۋى قاجەت. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان ينۆەستي­تسيا تارتۋعا فيسكالدىق, قارجىلىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق كومەك شارالارى ويلاستىرىلۋى كەرەك. باعدارلامانى ءجۇ­زەگە اسىرۋ بارىسىندا “ينۆەستيتسيا تۋرالى” زاڭعا سايكەس قولدانىلىپ كەلگەن ينۆەس­تيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار ساقتالا­دى جانە ودان ءارى كەڭەيتىلەدى. ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا, سول سياقتى جەكەلەگەن ينۆەستيتسيالىق كەلى­سىمدەر بويىنشا سالىق جەڭىلدىكتەرى ساقتا­لادى. جوبالاردى قوسىمشا قارجى­لان­دىرۋ ماسەلەلەرى دامۋ ينستيتۋتتارى­نىڭ شەڭبە­رىندە شەشىم تابادى. قازاق­ستاندىق تاۋار­لارعا باسىمدىق بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا ارقىلى كەيبىر شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تومەنگى دەڭگەيدە كەپىلدىك بەرىلەتىن مەملە­كەتتىك تاپسىرىس جانە ۇلتتىق كومپانيا­لاردىڭ تاپسىرىس­تارى بەرىلەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” شەڭ­بەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ, نەسيەلەرگە ءىشىنارا كەپىلدىك بەرۋ سياقتى وڭىرلىك جەڭىلدىكتەر جاسالاتىن بولادى. ينۆەستورلارعا سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىنىڭ دە ماڭىزدى ەكەندىگى داۋسىز. دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر­عانىنداي, ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىق جاعدايىن قالىپتاستىرۋ مەملەكەت­كە قا­جەتتى ساپالى دا تولىق كولەمىندەگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋعا تولىق جاعداي تۋعىز­بايدى. الەمدىك تاجىريبەدە ينۆەستورلاردى ىزدەۋ جانە تارتۋ ماقساتىندا ينۆەستورلار تارتاتىن ارنايى مامانداندىرىلعان اگەنتتىكتەر قۇرىلادى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 160 مەملەكەتىندە ناق وسىنداي اگەنتتىكتەر جۇمىس ىستەيدى. بۇل اگەنتتىكتەردىڭ باستى ماقساتى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا كورسەتى­لەتىن كەشەندى قىزمەت تۇرلەرىن ء“بىر تەرەزە” قاعيداتىمەن جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە مىنانداي ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ كەرەك: – قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستور­لارعا ء“بىر تەرەزە” قاعيداتىمەن قىزمەت كور­سەتۋ. وسى ماقساتتا “KAZNEX” اق با­زاسىندا “KAZNEX ءىNVEST” ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورتتى جۇرگىزۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرىلاتىن بولادى. بۇل اگەنتتىك كو­رەيانىڭ “KOTRA” اۆستراليانىڭ “AUSTRADE” جانە برازيليانىڭ “APEX” اگەنتتىكتەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگى­زىندە جۇمىس ىستەيدى. اتالمىش اگەنتتىك قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيا ءۇشىن قولاي­لىلىعىن كورسەتۋ جانە ەلىمىزگە ينۆەستي­تسيا تارتۋ ماقساتىندا بيزنەس-فورۋمدار, روۋد-شوۋلار جانە باسقا تۇساۋكەسەر شارالار وتكىزەتىن بولادى. وسى ماقسات اياسىندا شەتەلدىك جانە وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى ءوز ارىپتەستەرىن تاباتىن بىرىڭعاي ينتەرنەت پورتال اشىلادى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى الەمدەگى كوپتەگەن دامى­عان ەلدەردىڭ كورسەتكىشىنەن الدە­قايدا تومەن ەكەندىگى بەلگىلى. مەم­لەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىن­دا “اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەڭ تومەن جانە جىلىنا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3 مىڭ دوللار شاماسىندا كەلەدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز 2014 جىلعا قاراي اگروونەر­كاسىپ كەشەنىندەگى ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ” دەپ اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە ەلباسى ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ماڭىز بەردى. جولداۋدا “ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 40 پايىزعا كوتەرىلۋى ءتيىس” دەلىنگەن. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كەم دەگەندە 50 پايى­زىن بەرەدى. ال يتاليادا بۇل كورسەتكىش 80 پايىزدى قۇرايدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلا­ماسى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كەشەندى دامىتۋعا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر جاسالعان. ەكسپورت-2020 الداعى 10 جىل مەرزىمگە بەلگىلەنگەن ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا ونىمدەرىن ەكس­پورتقا شىعارۋشى وتاندىق ينۆەس­تورلارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلمەك. بۇل ماڭىزدى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلباسى ء“بىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت­تاۋشىلاردى قولداۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتى بولۋعا ءتيىس” دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوڭعى جىلدارى ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن وتاندىق كاسىپورىنداردى قولداۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ەكى جىل ىشىندە كومپا­نيالاردىڭ ەكسپورتتىق قۋاتىن ارتتىرۋ جانە ەكسپورتتىق بازا قالىپتاستىرۋ جونىندە 800-دەن استام كومپانيامەن كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. شيكىزاتتىق ەمەس سالادا ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن 350 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 260 كومپانيا سىرتقى رىنوكقا تۇراقتى تۇردە تاۋار ەكسپورتتاپ كەلەدى. “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن” ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىندا ەكسپورتقا تاۋار شىعاراتىن وتاندىق كاسىپورىندارعا ودان ءارى قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل رەتتە تاۋار ەكسپورتتاۋشى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ 50 پايىزعا دەيىنگى بەلگىلەنگەن شى­­عىن­دارىنا كەپىلدىك بەرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ جوسپارىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى بولىپ تابىلا­دى. بۇل باعدارلاما مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جول­داۋىن جانە قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىن­گى ستراتەگيا­لىق دامۋ جوسپارلارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماقسا­تىندا جاسالىندى. “بيزنەستىڭ جول كار­تاسى-2020” باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ جا­ھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى جاسالعان 2009 جانە 2010 جىلدارداعى “جول كارتاسى­نىڭ” زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇل باعدارلامادا داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ۇردىستەرى, قازىرگى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ جانە تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ مىندەتتەرى كورىنىس تاپقان. سونىمەن بىرگە جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋ ماسەلەسىنە دە جان-جاقتى ماڭىز بەرىلگەن. باعدارلامادا وتاندىق بيزنەس قۇرىلىم­دارىن دامىتۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار قاراستىرىلعان. ولار: - 2015 جىلعا دەيىن جىل سايىن جالپى مولشەرى 400 ملرد. تەڭگەگە دەيىنگى نەسيە­لەردى ارزانداتۋ; - ءىجو قۇرىلىمىندا وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ ۇلەسىن 12,5 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ; - جالپى ەكسپورت كولەمىندەگى شيكىزات­تىق ەمەس ەكسپورت ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ; - وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جالپى ءوندىرىس كولەمىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ ۇلەسىن 43 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ; - وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەڭ كەمىندە 1,5 ەسە ءوسىرۋ. اتالمىش باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جاڭا بيزنەس باستامالارعا قولداۋ كوسرەتۋ, كاسىپكەرلىك سالانى ساۋىقتىرۋ, ەكسپورتقا ءونىم شى­عا­راتىن وندىرىسكە قولداۋ كورسەتۋ سياق­تى نەگىزگى ءۇش ماقساتتا ءجۇر­گىزىلەتىن بولادى. باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ بارىسىندا يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا باعىتتالعان جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن جەكە مەنشىك كاسىپورىندار ءۇشىن قارجى رەسۋرستارىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى ۇلعايتىلادى. ەكونومي­كانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبا­لار­دى ورىنداۋ ءۇشىن جەكە مەنشىك سالا­نىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە بانكتەردىڭ قار­جى­سىن تارتۋ مۇمكىندىگى ارتتىرىلاتىن بولا­دى. جەكە مەنشىك سالانىڭ ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىن­دارىنىڭ قارجى ەكونوميكالىق تۇراق­تىلىعى نىعايادى. باعدارلاما ەكى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭ 2010-2014 جىل­دار­دى قامتيدى, وسى رەتتە 2010 جىل قا­نات­قاقتى مەرزىم بولىپ تابىلادى. ەكىنشى كەزەڭ, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋىنىڭ 2014 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭىن قامتيدى. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “بيز­نەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاما­سى­نىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولىپ سانالاتىن جاڭا بيزنەس باستامالاردى قولداۋعا 11,2 ملرد. تەڭگە, كاسىپكەرلىك سالانى ساۋىق­تىرۋعا 16 ملرد. تەڭگە, ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن ءوندىرىس­تەردى قولداۋعا 2,8 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. بۇدان كەيىنگى جىلداردا باعدارلامانى قارجى­لان­دىرۋ ماسەلەسى سايكەس قارجىلىق جىل­دىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراس­تىرىلىپ وتىراتىن بولادى. جاڭا بيزنەس- باستامالاردى قولداۋ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ەكونوميكا­مىز­دىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالالارىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان كەزدە مەملەكەت­تىك قولداۋ كورسەتۋ شارالارى قاراستى­رىلعان. ءبىرىنشى باعىت بويىنشا مىنانداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى بەلگىلەنگەن: 1) جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بانكتەر بەرگەن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ءوسىمىن سۋبسيديالاۋ; 2) جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقسا­تىندا بانكتەر بەرگەن نەسيەلەر بويىنشا ءىشىنارا كەپىلدىك بەرۋ; 3) وندىرىستىك (يندۋستريالىق) ينفراقۇ­رىلىمداردى دامىتۋ; 4) بيزنەستى جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ; 5) الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە جاستار تاجىريبەسى شەڭبەرىندە كادرلار دايارلاۋ (بۇل شارا 2011 جىلدان باستاپ ىسكە قوسىلادى). بانكتەر بەرەتىن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىندە جاڭا العىشارتتار قاراستى­رىل­عان. اتاپ ايتقان­دا, نەسيەلەردى سۋبسي­ديالاۋ جاڭا ينۆەستي­تسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, سونىمەن بىرگە ءون­دى­رىستى كەڭەيتۋ جانە ءارتاراپ­تاندىرۋ جو­بالارىنا بەرىلەتىن جاڭا نەسيەلەر بوي­ىنشا جۇرگىزىلەدى. پايىزدىق ستاۆكالارى سۋبسيديالاناتىن نەسيە مولشە­رى ءبىر نەسيە الۋشى ءۇشىن 3 ملرد. تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس. سۋبسيديالاۋ مەرزىمى 10 جىلعا دەيىنگى پرولانگاتسيالاۋ مۇمكىندىگى قاراستى­رىلعان 1 جىلدان 3 جىلعا ارنالعان. وسى رەتتە نەسيە الۋشىنىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبا قۇنىنىڭ ەڭ كەمىندە 15 پايىزىن جاباتىنداي مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك. 2010 جىلى بانكتەر بەرگەن نەسيەلەردىڭ 12 پايىز­دىق ستاۆكاسىنىڭ 7 پايىزىن باعدار­لاماعا قاتىسۋشىلار, 5 پايىزىن مەملەكەت وتەيتىن بولادى. 2011 جىلعا ارنالعان سۋبسيديالاۋ مولشەرىن ۇكىمەت بەلگىلەيدى. جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, سونى­مەن بىرگە ءوندىرىستى كەڭەيتۋ جانە ءارتاراپ­تاندىرۋ ماقساتىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەرىل­گەن نە­سيە­لەرگە كەپىل­دىك بەرىلەدى. بۇل ورايدا كەپىلدىك بەرىلەتىن نەسيە مولشەرى ءبىر نەسيە الۋشىعا 3 ملرد. تەڭگە­دەن اسپاۋعا ءتيىس. كەپىلدىك مولشەرى نەسيە سوماسىنىڭ 50 پايىزدىق دەڭگەيىنە دەيىن بەرىلەدى. كەپىلدىك بەرىلەتىن نەسيە­لەردىڭ مەرزىمى 10 جىلدان اسپاۋى كەرەك. بۇل باعدارلاماعا قاتىساتىن نەسيە الۋشىلار­دىڭ جاڭا جوبالاردىڭ جالپى قۇنىنىڭ 15 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى نەگى­زىندە جوبالارعا تارتىلعان بيزنەس قۇرى­لىمدارعا كورسەتىلەتىن تاعى ءبىر كومەك ءتۇرى, وندىرىستىك (يندۋستريالىق) ينفرا­قۇرى­لىمداردى دامىتۋ بولىپ تابى­لادى. وسى ماقساتقا بولىنگەن قارجى, جول, كارىز, جىلۋمەن جابدىقتاۋ, سۋ قۇبىرلارى, تەمىر جول تۇيىقتارىن, بايلانىس جەلىلەرىن, قوسالقى ەلەكتر ستانسالارىن جانە ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ ماقساتىنا عانا جۇمسالادى. بولىنگەن قارجى قۇرىلىستىڭ نەمەسە قايتا جاڭعىرتىلاتىن ءوندىرىستىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە­لەرىن­دە جانە بيزنەس-جوسپارلاردا قاراستىرىلعان ماقساتتارعا تارتىلادى. بيزنەس جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسە­تۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءتيىمدى كومەك شارالارى ويلاستىرىلعان. بۇل رەتتە كاسىپ­كەرلەرگە بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن كومەك كورسە­تۋ, ءونىم جەتكىزۋشى جانە تۇتىنۋشى كا­سىپورىنداردىڭ دەرەكتەرىنىڭ بازاسىن قۇرۋ, كونسالتينگتىك جانە ماركەتينگتىك قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتۋ, ورتالىقتان­دى­رىل­عان بۋحگالتەرلىك قۇقىقتىق جانە اقپاراتتىق كومەك جاساۋ. جاڭا جوبا ءىس جۇزىنە اسىرىلاتىن جەرگىلىكتى جەردىڭ جاع­دايىنا بايلانىستى بۇدان باسقا دا جەكەلەگەن سەرۆيستىك قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلۋى مۇمكىن. باعدارالاما شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ جانە جاستار ءتاجى­ريبەسىن قولدانۋ نەگىزىندە كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى كەڭ كولەمدە جۇزەگە اسىرىلماق. “ين­دۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا” قاراس­تى­­رىل­عان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا قاجەتتى كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى الدىن-الا جاسالعان جوسپار بويىنشا ءجۇر­گىزىلەدى. ول ءۇشىن ءاربىر وڭىردە اتقا­رى­لا­تىن ستراتەگيالىق جوبا­لارعا باي­لا­نىس­تى ءتيىستى قارجى بولىنەتىن بولادى. تەح­نيكالىق ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن جانە شەتەل جۇمىس­شىلارىنىڭ ورنىن قازاق­ستان­دىق ازامات­تار­مەن الماستىرۋ ماقسا­تىن­دا كاسىبي مامان­دار دايارلاۋ ماسەلە­سىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. بۇل ماقساتقا تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى­نىڭ (كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن لي­تسەي­لەر جانە كوللەدجدەر), سونىمەن بىرگە ءىرى كاسىپ­ورىندار جانىنداعى وقۋ ورتا­لىق­تا­رى­نىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭىنەن پاي­دالا­نىلادى. “جاستار تاجىريبەسى” اياسىندا كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلماق. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقسا­تىندا وندىرىستىك قۋاتتاردى ءتيىمدى ورنا­لاستىرۋ كەستەسى جاسالىنعان. بۇل كەستە بويىنشا “يندۋستريالاندىرۋ كار­تا­سىن” ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق جانە رەسۋرستىق بازاسىن دامىتۋ­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارى اي­قىن­دالعان. وسى شارالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا بىرىنشىدەن, مەملەكەتكە بيزنەس قاۋىمداس­تىعىمەن بىرلەسە وتى­رىپ دۇرىس ينۆەستي­تسيا­لىق شەشىمدەر بەل­گىلەۋگە, ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ينفرا­قۇرىلىمدىق جانە رەسۋرس­تىق قۋاتتارىن دامىتۋ نەگىزىندە بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ باعدارلامادا كورسەتىلگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جۇمى­سى رەتكە كەلتىرىلەدى. بولاشاقتا بۇل كەستە ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى وڭىرلىك دامۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تۇعىرلى نەگىزى بولماق. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ساراپتاۋ جانە ولارعا مونيتورينگ جاساۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ۇردىستەردى باسقارۋ جۇيەسىن اقپاراتتاندىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ستانداعى شارالاردا مەملەكەت جانە جەكە مەنشىك سالالاردىڭ اراسىنداعى ءتيىمدى ۇيلەسىمدىك قامتاماسىز ەتىلمەك. اقپارات­تان­دىرۋ جۇيەسى ارقىلى وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستور­لاردىڭ قاتىسۋى تۋ­رالى جان-جاقتى ماع­لۇمات بەرىلەدى. كار­تا جونىندەگى اقپاراتتىق جۇيەگە بيزنەس قاۋىمداس­تىعىنىڭ كەڭىنەن تارتىلۋىنا جاعداي جاسالىنادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لا­­ماسى اياسىندا ەكسپورتقا ءونىم شى­عا­راتىن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت­تىك قولداۋ كورسەتۋ شارالارى جان-جاقتى ويلاستى­رىلعان. بۇل ورايدا بانكتەر بۇرىن بەرگەن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ستاۆ­كالارىنا سۋب­سيديا بەرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كومەك تۇرلەرى قاراستىرىل­عان. بۇل كومەك تۇرلە­رىن وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ 10 پايىزىن ەكس­پورتتايتىن كاسىپكەرلەر الاتىن بولادى. اتالمىش باعىت بويىنشا بەرىلگەن نە­سيەلەردىڭ پايىزدىق ستاۆكاسىن سۋبسيديا­لاۋ ءمول­شە­رى ءبىر تۇلعاعا بەرىلەتىن 3 ملرد. تەڭگە نەسيە كولەمىنەن اسپاۋى ءتيىس. باع­دار­­لاماعا قاتىساتىن ەكسپورت­تاۋ­شى كا­سىپكەرلەر 2010 جىلى 12 پايىزدىق بانك­تەر ستاۆكاسىنىڭ 4 پايىزىن, ال مەم­لە­كەت 8 پايىزىن جاباتىن بولادى. 2011 جىلى ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋشى وتان­دىق ءوندى­رىسشىلەرگە جاسالاتىن مەملە­كەت­تىك قولداۋ العان نەسيەلەرىنىڭ 70 پايى­زىنا سۋبسيديا بەرۋ نەگىزىندە كورسەتىلەتىن بولادى. جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, ۇدە­مە­لى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق ماقسات­تار­دى ورىنداۋدا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنا بارىنشا باسىم­دىق بەرىلگەن. ەلىمىزدىڭ الداعى 10 جىل مەرزىم ىشىندەگى سەرپىندى دامۋ باعدارلا­مالارىن ورىنداۋمەن بىرگە وتاندىق بيزنەستى ورىستەتۋگە جان-جاقتى جاعداي جا­سالىپ وتىر. بۇل زاڭدى دا. مەملەكەت باس­شىسى اتاپ كورسەتكەندەي, تاياۋ بولا­شاقتا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كەشەندى دامىتۋ ماقسا­تىندا شەشۋشى قۇرىلىم بولۋعا ءتيىس. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدار­لاما­سىن بەكىتۋگە ارنالعان ۇكىمەت وتى­رىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ “وسى باع­دار­لا­مانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ شارالارى بويىنشا وتاندىق بيزنەستىڭ بەلسەن­دى­لىك تانىتۋى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. ازىرگە بۇل ماقسات­تاعى مىندەتتەردى نەگىزىنەن مەملە­كەتتىك كومپانيالار نەمەسە ۇلتتىق كومپانيالار جانە ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلار اتقارىپ كەلە­دى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارى­سىنداعى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز تەك يندۋستريالاندىرۋدى دامىتىپ قانا قويماي, ءبىزدىڭ وتاندىق كا­سىپ­ورىن­دار­دىڭ بولاشاقتا قازاقستاندىق يندۋس­تريا­­نىڭ كوشباسشىسى بولۋى ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” ماسەلەسى بۇل – ءبىزدىڭ الداعى ۋاقىتتا دا­مۋ­ىمىزدىڭ شەشۋشى ماسەلەسى بولىپ تا­بىلادى. سون­دىق­تان ءبىز­دىڭ الداعى ۋاقىت­تاعى جۇمىسىمىز نەگىزىنەن وسى كەلەلى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا شوعىرلاندى­رىلۋى ءتيىس” دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋىنىڭ العاشقى بەسجىلدى­عىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما ومىرگە جولداما الدى. 2010 جىل وسى ومىرشەڭ ماقساتتاردى ورىنداۋ جولىنداعى قاناتقاقتى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. ۇكىمەتتىڭ جان-جاقتى ىزدەنىس­تەرى مەن زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە جاسا­لىنعان “يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سىنا” ەنگىزىل­گەن جوبالاردان رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ بىردە-ءبىر ءوڭىرى سىرت قالماعان. كارتاعا كىرگەن جوبالار ءتىزىمىن سارالاعان جان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ سترا­تەگياسى ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قانشالىقتى تىڭ سەرپىن بەرەتىن­دىگىن انىق اڭعارسا كەرەك. اقيقاتىن ايت­ساق, 2020 جىل­عا دەيىنگى ۇدە­مەلى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگيا­سى ەلى­مىز­دىڭ ءححى عا­سىر­داعى قايتا ءور­لەۋ ءداۋى­رى­نىڭ بەرىك تۇ­عى­رى بول­ماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.