رۋحانيات • 25 اقپان، 2021

«كەرىم-اۋ، ايداي»

30 رەت كورسەتىلدى

1993 جىلدىڭ اقپان ايىن شىڭجاندا وتكىزدىم. شىڭجاندا «كەرىم-اۋ، ايداي» ءانىنىڭ ءمان-جايىن ەشكىم بىلمەدى. قاريا سوزىنە جەتىك جاندار بۇل ءاندى ءبىر بىلسە التاي جاعىنداعى ەسكىلىكتى كىسىلەر، بولماسا بايان-ولگەيدەگى كەرەيلەر بىلەدى دەدى. شىڭجاندا ول ءان كەز كەلگەن قارا ولەڭ شۋماعىمەن ايتىلىپ ءجۇر. ال مەنىڭ قولىمدا «موڭعول قازاقتارىنىڭ (1965، 1983) حالىق اندەرى»، دەگەن ەكى جيناق بار ەدى. ەكى جيناقتىڭ ەكەۋىندە دە «كەرىم-اۋ، ايداي» ءانى كىرگەن. «اندەبايدىڭ بالاسى اتىم تۇرىم» (تورىم، دەپ تە ايتادى. – ي.ج.) دەپ باستالاتىن ءاندى تۇرىم شىعارعان، اكەسى اندەباي، سۇيگەن قىزى – كەرىم!

سول جىلى ماۋسىم ايىندا فولك­لور­لىق ساپارىمەن (بۇل ساپاردى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باستاپ بارعان ەدى. – ي.ج.) بايان-ولگەيگە باردىق. «كەرىم-اۋ، ايداي» ءانى ءجيى شىرقالدى. ول جايىندا از ءسوز ايتىلعان جوق. سول قىرۋار اڭگىمەنىڭ ەڭ ءتۇيىندىسى، مايەگى، ناعىز تاريحى ساقساي سۇمىنىندا بىزگە نوعايباي ءانشى جونىندە تاڭعاجايىپ دەرەكتى اڭگىمەلەر ايتقان قارامەس اقسا­قال­دى تىڭداعان وتىرىستا تولىق ايان بولدى. تۇرىم مەن كەرىم وقيعاسىن قوزعا­عان قاريا ءسوزدى تاعى ءبىر ءيمانجۇزدى سەزىم­حان دەگەن كىسى بىلاي دەپ شەرتتى: اباق كەرەيدە بالاشىق ەسىمدى اعىل-ت­ەگىل باي بولعان. ونىڭ مالىن باعىپ، وتى­مەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىققان اندەباي دەي­تىن جالشىسى بار ەكەن. بالاشىق باي­دىڭ كوزى كۇندەي كۇلگەن اي ديدارلى سۇلۋ قىزى كەرىممەن ەسىگىندەگى جالشىسى اندەبايدىڭ ءانشى ۇلى تۇرىم كوڭىل قوسادى. بالاشىق باي قىزىنىڭ مىنا ىسىنە تاس-تالقان بوپ: «قۇلدىڭ تەڭى قۇيقا!» دەپ اندەبايدى ء«سىڭىرى شىققان توباناياق، مەنىڭ تەڭىم بوپ پا؟» دەپ اۋىلدان قۋىپ شىعادى. تۇرىم مەن كەرىم قول ۇستاسىپ قاشىپ كەپ بەرەدى. بىراق قۇتىلا المايدى. بايدىڭ جىگىتتەرى ەكەۋىن ۇستاپ الىپ، كەرىمدى اعاشقا كەرىپ تاستاپ، قاتتى جازالايدى. ال تۇرىمدى موينىنا قۇرىم ءىلىپ «بارسا كەلمەس» دەپ قاقىراعان قۋ مەديەن شولگە ايداپ، قاڭعىرتىپ جىبەرەدى. تورعا ءتۇسىپ، شەرمەندە بولعان كەرىم قۇسا-دەرتكە شالدىعىپ، ماڭگىرىپ، اقىرى ءبىر كۇنى التىباقانعا اسىلىپ ولەدى. ارادا نالالى كۇندەر، دەرتتى جىلدار وتەدى. ولمە­گەن قۇل التىن اياقپەن سۋ ىشەدى. تۇرىم قايىرشى حالدە ەلگە ورالادى. ەل كوشىپ كەتكەن. سارعايعان سارى جۇرت. ءبىر كەزدە كەرىم ەكەۋى اي استىندا تەربەلىپ التى­باقان تەپكەن جەرگە كەلەدى. ءتىرى پەندە جوق. كۇلازىعان سۇرقاي دالادا جالعىز بەيىت تۇر. كەرىمنىڭ بەيىتى. بۇل ەلدىڭ سال­تى كۇناھار جاندى كوپ ارۋاققا قوس­پايدى، جەكە جەرلەيدى. كەرىم... كەرىم سۇلۋ جالعىز جاتىر.

ال ءبىر كۇندەرى ارماندا قالعان تۇ­رىم­نىڭ:

اندەبايدىڭ بالاسى اتىم تۇرىم،

قىزبەن جولداس بولعام جوق

بۇدان بۇرىن.

 

كەرىم-اۋ، ايداي،

كەر مارالداي،

ساعىندىم ساۋلەم، ءبىر سەنى ويلاي.

كەرىممەنەن كەلىسىپ جۇرگەنىمدە،

قاڭعىرتتى عوي،

موينىما ءىلىپ قۇرىم.

 

كەرىم-اۋ، ايداي،

كەر مارالداي،

ساعىندىم ساۋلەم، ءبىر سەن ويلاي.

ءدايىم مەنىڭ مىنگەنىم كەربالاعىم،

رەنجۋگە تارتادى سول قاباعىم.

قايىرماسى.

قولىم جەتپەي قور بولىپ

جۇرگەنىمدە،

قيامەتتە قوسىلعىر، حوش، قاراعىم، – دەگەن ءانى ەل ىشىنە ەسكەك جەلدەي تا­راي­دى...

سەزىمحان – ايتىس اقىنى. ونىڭ ور­­نىقتى ءسوزىن كوكىرەگى اباق كەرەي شەجى­رەسى بوپ كۇمبىرلەيتىن قارامەس اقساقال رازى بولا باس يزەپ، قوشتاپ وتىردى. ەسكى اندەر مەن كۇيلەردىڭ اڭىزىنا قا­نىق سىبىزعىشى قالەك تە ء«جون، ءجون» دەي بەر­دى. ءان بۇل وڭىردە جۇپ-جۇمساق، بۇيى­عى مۇڭ ەلەگياسى بوپ ايتىلادى ەكەن.

«كەرىم-اۋ، ايداي» ءانى مۇلگىتكەن ءبىر ەس­تە قالارلىق كەش وسىنداعى ەل باسشى­لا­­رىنىڭ ءبىرى – مۇرات بۇشاتاي ۇلىنىڭ ۇيىن­دە ءوتتى. وتىرىس ۇستىندە مۇراتتىڭ كە­لىن­شەگى شايزادا باستاپ، ءبىر توپ قوناق ءان­دى سىرلى سەزىممەن سابىرلى ورىندادى.

ءاننىڭ قالاي ورىندالۋى كەرەكتىگىن مۇرات ءبىر بىلىكتى كىسىنىڭ ءسوزىن ەسكە الىپ، ويعا قالدىردى. ءبىر كەزدە موڭعول پار­تيا مەكتەبىنىڭ رەكتورى بولعان، بەل­گىلى پروفەسسور، مارقۇم قۇرمەتبەك باي­تا­زا­ ۇلى ءدايىم: «كەرىم-اۋ، ايدايدى» قا­زاق­ستان­شىلاماي... ءوزىمىزدىڭ كەرەيشە ايتىڭ­­­دارشى، – دەپ ءاننىڭ ءتاتتى مۇڭ بوپ ورىن­­­دالۋىن قاداعالاپ، انشىلەردىڭ ءمى­نىن تۇزەپ وتىرادى ەكەن.

كەرىم مەن تۇرىم ... بۇل بەيكۇنا قوس عاشىق قاي كەزدە ءومىر سۇرگەن؟ مۇنى قازىر ەشكىم بىلمەيدى. ول ەندى تەك اڭىز... اقيقات بولعان ءىستىڭ اڭىزى... قالقاباي اقىن وسى اڭىزدان پوەما شىعاردى. ءمۇ­سايىپ حۇسايىن ۇلى پوەما نەگىزىندە وپەرا جازدى، ول 1991 جىلى بايان-ولگەيدە مۋزىكالى-دراما تەاترىندا قويىلدى.

بۇعان قوسا شابدارباي قاتشانوۆتىڭ «كەرىم-اۋ، ايداي» اتتى ءۇش پەردەلى، بەس كو­رىنىستى تراگەدياسى بار، ول 1980 جىلى كىتاپ بوپ جارىق كوردى.

كەرىم مەن تۇرىم... بۇل تاعدىر – اقان سەرى – اقتوقتى، ەستاي – حورلان، قايىپ – اقبوبەك، ساۋىتبەك – اقبوپە سەكىلدى مۇڭلىقتاردىڭ ەل جۇرەگىن ەلجى­رەتەتىن ماڭگى ماحابباتىنىڭ جىرى. اباق كەرەيدىڭ ءبىر بەيكۇنا ءانشى، سەرىسىنىڭ پەشە­نەسىنە جازىلعان تاعدىر سىيى وسىلاي بولعان.

 

يليا جاقانوۆ،

قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ

 ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

كومپوزيتور،

ونەر زەرتتەۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار