بيىل التىنشى رەت رەسمي اتالىپ جاتقان بۇل مەيرام, بىلاي قاراعاندا, جاڭاداي كورىنگەنىمەن, ول – ءمان-ماعىناسى جاعىنان وتە تەرەڭ, تاريحى تۇرعىسىنان دا ەجەلگى مەرەكە. مەن بۇل رەتتە تاريحى تەرەڭ دەپ شەجىرەسى ءحVىى عاسىردان باستالاتىن سولتۇستىك امەريكاداعى العىس ايتۋ مەرەكەلەرىن مەڭزەپ تۇرعان جوقپىن. تەك جاس كەزىمنەن سانامدا قالىپتاسقان ۇعىمدارعا, ءوزىم كۋا بولعان كەيبىر وقيعالارعا نەگىزدەي وتىرىپ, وسىنداي بايلامعا كەلىپ تۇرمىن.
ءبىز – مۇسىلماندار, سونىڭ ىشىندە جالپى ادەت-عۇرىپتارى ءبىر-بىرىنەن ونشا ەرەكشەلەنىپ كەتپەيتىن قازاق, ۇيعىر, قىرعىز, وزبەك جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرى, بالالىق شاعىمىزدان كۇنىنە جوق دەگەندە ءبىر رەت ۇلكەندەردىڭ اس قايىرىپ, باتا بەرگەنىن كورىپ وستىك دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى ۇيىمىزدە ۇنەمى تاماق ءىشىلىپ بولعان سوڭ, اتامىزدىڭ نەمەسە اجەمىزدىڭ, اكەمىزدىڭ نەمەسە شەشەمىزدىڭ, قىسقاسى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ەڭ ۇلكەنىنىڭ اس قايىرۋى كۇندەلىكتى ادەتكە اينالعان. اس قايىرىلىپ, باتا بەرىلگەنگە دەيىن داستارقان باسىنان تۇرىپ كەتۋ ادەپسىزدىك, تاربيە كورمەگەندىك بولىپ سانالادى. سوندىقتان اتا-بابالارىمىز بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان. ويلاپ قاراساق, مىنە, سول اس قايىرۋدىڭ ءوزى – ريزاشىلىقتىڭ, العىس ايتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. باتا بەرۋشىنىڭ الدىمەن ىرىسىنان ايىرماعان ۇلى اللاعا شۇكىرشىلىك ەتىپ, راحمەت ايتۋىن, ودان كەيىن ادال ەڭبەگىمەن تاپقان نىعمەتىن دايىنداپ, سىي-قۇرمەتپەن الدىنا قويعان ۇل-قىزدارىنا, كەلىن-كۇيەۋ بالالارىنا اماندىق تىلەپ, ريزاشىلىق ءبىلدىرۋىن باسقاشا ءتۇسىنۋ مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن ەمەس. دەمەك, كوپۇلتتى قازاقستاندا العىس ايتۋ كۇنىنىڭ رەسمي مەرەكە بولىپ بەكىتىلگەنىنە بار-جوعى التى جىل بولعانىمەن, ول – ءبىزدىڭ سانامىزعا اتا-بابالارىمىز تاراپىنان بۇرىننان سىڭىرىلگەن جانە جىلدار وتكەن سايىن ەداۋىر شىڭدالعان ۇزاق تاريحى بار قاسيەتتى ۇعىم.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە «قازاق حالقىنا مىڭ العىس!» ەسكەرتكىشتەرى ەڭسەلەنىپ تۇرعانىن بىلەمىز. ونىڭ سەبەبى – مەملەكەتىمىزدەگى بارشا ەتنوس وكىلى وسى ەلدە تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ, داۋلەتتى تىرشىلىك قۇرۋعا ۇمتىلىپ جاتقانى ءۇشىن ۇلى دالاداعى دوستىقتى ساقتاۋدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان, قيىن جىلداردا قولىنداعى ءبىر تابا نانىن كوشىپ كەلۋشىلەرگە ءبولىپ بەرگەن, تار شاڭىراعىنان ىعىسىپ ورىن بوساتقان قازاق حالقىنىڭ كەڭ جۇرەگىنە ريزاشىلىقتى, العىستى جەتكىزۋدى ورىندى كورەدى.
مەنىڭ اكەم ھەميتاحۋن توحتاسۋنوۆ – سانالى عۇمىرىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارناپ, كوپتەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە قىزمەت ەتكەن اكەمنىڭ دوستارى وتە كوپ ەدى. ولاردىڭ اراسىندا باسقا ۇلت وكىلدەرى دە كوپ بولدى. مەن ولاردىڭ اراسىنداعى ىزەت-قۇرمەتكە, شىنايىلىققا ءبىر جاعىنان تاڭدانسام, ەكىنشى جاعىنان سۇيسىنەتىن ەدىم. سونداي كەزدەردە كوپتى كورگەن اكەم, ءدال مەنىڭ ىشكى سەزىمىمدى ءبىلىپ قويعانداي: ء«يا, ۇلىم, ءبىز – سوعىس جىلدارىندا ءبىر قاسىق تالقاندى تەڭ ءبولىپ, قيىنشىلىقتى بىرگە ەڭسەرگەن دوستارمىز. ەسىڭدە بولسىن, كىمنىڭ كىم ەكەنى باسىڭا كۇن تۇسكەندە بىلىنەدى. ونداي كەزدە قولۇشىن بەرگەن ادام – سەن ءۇشىن ناعىز دوس!» دەپ ايتاتىن. تاعى دا سول اكەم ۇيعىر حالقىنىڭ «ادام ەتكەنگە تاعزىم ەت» دەگەن ماقالىن كوپ قولداناتىن. ياعني بۇل ونىڭ «ساعان جاقسىلىق جاساعان, سەنىڭ ادام بولۋىڭا ءوز ۇلەسىن قوسقان جاندارعا تاعزىم ەتۋدى, راحمەت ايتۋدى ۇمىتپا» دەگەنى ەدى. ءوزى ءومىر باقي سول ماقالعا باعىنىپ ءوتتى. ءار قادامىندا, اسىرەسە جاسى كەلىپ, اقساقال اتانعان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا, اكە-شەشەسىنىڭ, ۇستازدارىنىڭ, بىرگە ىستەگەن ارىپتەستەرىنىڭ, جاقىن ارالاسقان دوستارىنىڭ جانە باسقا دا تانىستارىنىڭ وتانى, حالقى, ەل-جۇرتى ءۇشىن جاساعان ىزگى ىستەرىن ەرەكشە اتاپ, جاستارعا ۇلگى-ونەگە ەتىپ كورسەتۋگە تىرىستى. ۇلى اللادان جەرلەستەرىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى, تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرۋىن سۇراپ, باتا جاساپ ءجۇردى.
«بولماساڭ دا ۇقساپ باق...» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, مەن دە ومىردە اكەم سياقتى بولۋعا, سول سەكىلدى عۇمىر كەشۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن. 1975 جىلى الماتى قالالىق جىلۋ تاراتۋ مەكەمەسىندە قاراپايىم شەبەر بولۋدان باستالعان جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك جولىمدا «الماتىوبلتەپلوكوممۋنەنەرگو», «الماتىتەپلوكوممۋنەنەرگو», «جەتىسۋوبلگاز» سەكىلدى ءىرى مەكەمەلەردىڭ باسشىسى, الماتى وبلىسى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى سياقتى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى قىزمەتتەردى اتقاردىم. سول جىلدار ىشىندە مەن ءتۇرلى كەزەڭدەردى باستان كەشىردىم. رۋحاني كۇيزەلىسكە دۋشار بولعان, ماتەريالدىق تۇرعىدان قىسىلعان كۇندەرىمنىڭ بولعانىن دا جوققا شىعارمايمىن. الايدا ءبىر قۋانارلىق جايت, تاعدىر ماعان وتە جاقسى ادامداردى جولىقتىردى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى اقىل-پاراساتى, ءبىلىم الەۋەتى ارقىلى جول كورسەتۋگە تىرىسسا, كەيبىرەۋلەر مول ءىس-تاجىريبەسىمەن ورتاقتاسۋ ناتيجەسىندە مەنىڭ تالاي «تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن» وتۋىمە بەلگىلى دەڭگەيدە سەپتىگىن تيگىزدى. سولاردىڭ كومەگى ارقىلى قانداي سالادا ەڭبەك ەتسەم دە, ءتۇرلى ەتنوس پەن كونفەسسيانىڭ دوستىق مەكەنىنە اينالعان قازاقستانداي جاس مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, حالقىنىڭ جارقىن ءومىر ءسۇرۋى جولىندا قىزمەت ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم دەپ ويلايمىن. سول ءۇشىن دە بۇگىن ءوزىمنىڭ قوعامعا جارامدى ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىما لايىقتى ۇلەسىن قوسقان بارلىق ادامعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, مارقۇم اكەم مەن جاسى توقسانعا تاياپ قالعان اناما, تۋعان-تۋىستارىما, ۇستازدارىما, جەرلەستەرىمە, حالقىما جانە, البەتتە, وتانىما شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. وسى سايلاۋدا ەلىمىزدە تۇراتىن 130-دان استام ەتنوس وكىلىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن كيەلى شاڭىراق – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان 9 ادام مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. مىنە, سول توعىز دەپۋتاتتىڭ ءبىرى رەتىندە ماعان سەنىم بىلدىرگەن ەلباسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە بارلىق سايلاۋشىعا شىن جۇرەكتەن العىسىمدى ايتپاقشىمىن. بىراق ەل سەنىمىنە قول جەتكىزۋ – ءبىر بولەك, ول سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ – وزىنشە بولەك ماسەلە. بۇل – جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى مىندەت.
ءبىز قازىر جاھاندانۋ زامانىندا ءومىر سۇرۋدەمىز. عىلىمنىڭ دامۋى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ناتيجەسىندە دۇنيەتانىمىمىز, ءومىر سالتىمىز وزگەرۋدە. سوعان بايلانىستى كەيبىر ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەپ بارا جاتقانى دا ەشكىمگە جاسىرىن سىر ەمەس. مۇنداي جاعدايدا, قۇددى مۇحيتتارداعى ۇلكەن بالىقتار اينالاسىنداعى ۇساق بالىقتاردى جۇتىپ قوياتىنىنداي, كىشى مادەنيەتتەردىڭ ۇلكەن مادەنيەتتەردىڭ اياسىندا جويىلىپ كەتۋ قارقىنى ارتاتىنى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە, تابيعي رەسۋرستارعا باي قازاقستان سياقتى مەملەكەتكە سەس كورسەتىپ جاتقان الىپ ەلدەر دە جوق دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەكىلدى دانا باسشى ىرگەتاسىن قالاپ بەرگەن, بۇگىنگى تاڭدا قاسىم-جومارت توقاەۆتاي كەمەل ساياساتكەر باسشىلىعىندا شىڭدالىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءبىر تۋدىڭ استىنا, ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەلەرىندەي بىرلەسىپ, ەڭبەك ەتۋىمىز قاجەت. ونى كەلەشەكتە كۇللى الەم ءسۇيسىنىپ قارايتىن, دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ شىنايى ۇلگىسى بولعان, بارلىق ازاماتتىڭ تەڭ قۇقىلىعى كەپىلدەندىرىلگەن, «وزىق وتىزدىقتىڭ» قاتارىنداعى دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ – تەك ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا.
راس, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا قازاقستاندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ول جونىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كۇندە دەرلىك ايتىلىپ جاتقاندىقتان, جان-جاقتى توقتالىپ ءوتۋدىڭ قاجەتى بولماسا كەرەك. الايدا بۇل وركەنيەتتىڭ بيىك شىڭىنا شىقتىق دەگەن ءسوز ەمەس. الدا ءبىز اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىس ءالى دە كوپ. سول سەبەپتەن بولسا كەرەك, كەيدە جەكەلەگەن ادامداردىڭ, توپتاردىڭ سىني پىكىرلەرىن دە ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق ومىردە تالاپ ەتۋ مەن ورىنداۋدىڭ اراسىندا وتە ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. بارلىق نارسەنى بىردەن, قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ بارلىعى – ۋاقىت ەنشىسىندەگى جۇمىستار.
مىسالى, مەن ءوزىم تۋىپ-وسكەن جانە ەڭبەك ەتكەن جەتىسۋ ءوڭىرىن الايىق. وسىدان 20-30 جىل بۇرىن, سول وڭىردەگى شالعايداعى اۋىلدار بىلاي تۇرسىن, اۋدان ورتالىقتارى تۇرعىندارىنىڭ وزدەرى گاز, عالامتور سەكىلدى يگىلىكتەردى كوز الدىنا ەلەستەتكەن بە ەدى؟ جوق! ال قازىر شە؟ قازىر اۋىلداردىڭ 80-90 پايىزىندا تازا اۋىز سۋ, عالامتور, تەلەفون ماسەلەلەرى شەشىلگەن. كەڭەس وداعى كەزىندە اسفالت كورمەگەن كوشەلەر جوندەلىپ, كەيبىر اۋىلدارعا گاز قۇبىرلارى تارتىلعان. دەمەك, ءبىز وسىنداي ەلدە تۇرىپ جاتقانىمىز ءۇشىن, وزىمىزگە جاسالىپ جاتقان قولايلى جاعدايلار ءۇشىن العىس ايتۋىمىز كەرەك.
ەگەر ءبىز بولاشاقتا مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ كەپىلى بولىپ وتىرعان ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى بۇرىنعىدان دا نىعايتا ءتۇسىپ, قولدا بار مۇمكىندىكتەردى دۇرىس پايدالانا بىلسەك, بۇگىنگىدەي دۇنيە ءجۇزىن كوروناۆيرۋس ىندەتى ءوز قۇرساۋىنا العان كۇردەلى زاماندا ءبىر-ءبىرىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ, كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە بىرلىگىمىز, دوستىعىمىز ارقىلى قارسى تۇرا الساق, بۇدان دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن جانە دە كوپشىلىكتى سول جولدا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە شاقىرامىن.
ۆلاديمير توحتاسۋنوۆ,
پارلامەنت ماجىلىسىنە
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتات
