قوعام • 25 اقپان، 2021

ءبىر قىزىق قانسوناردا تۇلكى اۋلاعان...

303 رەت كورسەتىلدى

كەشە ىمىرت ۇيىرىلە قار جاۋعان. ۇلپىلدەك، جۇمساق قار. بيىك كوكتەن بيلەپ-ويناپ جاۋعان قار ەن دالانىڭ ەتەك-جەڭىن كىرشىكسىز اپپاق جامىلعىمەن قىمتاپ وراپ، جىپ-جىلماعاي ەتىپ تاستاعان.

شوق قايىڭنىڭ قىلتاسىنان ءتورت سالت اتتى ءبىر-بىرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ، شو­قىتىپ شىعا كەلگەندە ءتۇن قاراڭعىسى جاڭا-جاڭا سوگىلە باستاعان ەدى. تاڭعى اۋادا شىڭىلتىر اياز بار. اق مامىق كور­پەگە ورانعان سايىن دالا ەركىن كوسى­لىپ، ءۇنسىز مۇلگىپ تۇر. كوز جانارى جەتەتىن توڭىرەك تىپ-تىنىش، تىپ-تى­مىق. الدەقايدان ساۋىسقاننىڭ ءولى تىنىشتىقتى بۇزىپ، شىقىلىقتاعانى ەستى­لەدى. يىقتارىنا مىلتىق اسىنىپ، قول­دارىنا قامشى ۇستاپ، توق جاراۋ ات مىنگەن اڭشىلار جىلى كيىنىپتى. تاڭعى تىنىق اۋانى دار-دار ايىرىپ، اڭگىمە ايتىپ كەلەدى.

قارلىكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايبەك ىسقاقتىڭ بۇل وڭىردە كەزدەسە بەرمەيتىن تە­گى اسىل، تۇقىمى سيرەك تازىسىنىڭ كەي­پى شەبەر سۋرەتشى سالعان كوركەم تۋىن­دى ءتارىزدى ەكەن. اق قاردىڭ ۇستىندە جار­عاق قۇلاقتارى دامىلسىز دەلەڭدەگەن دەگدار تازىنىڭ ءجۇنى سۇيىق، قاپ-قارا مونشاق تاڭبالى ۇشكىل تاناۋلى، دوڭەس جوندى. كوزدەرى اقىل مەن وجەتتىلىككە تۇنىپ تۇرعانداي.

– مىنا يمانتاۋعا قىرعىزستاننان كوشىپ كەلگەن اعايىنداردا تازىنىڭ تاي­عان دەگەن ءتۇرى بار ەكەن. جالپى نو­بايى ۇقساس. جالعىز-اق ەرەكشەلىگى قۇي­رى­عىندا. سوسىن مىنا تازىلار ءتارىزدى جىلانباس، تۇلكى تۇمسىق، قاسقىر شەكە ەمەس. ال قۇيرىقتارىنىڭ ۇشى سۇيەكسىز، قامشىقۇيرىق. اعايىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاۋلى جەردە الدارىنان اڭ قاشىپ قۇتىلمايتىن كورىنەدى، – دەيدى سەرىكتەسە شىققان اڭشى.

تازى ارقان بويى جەردە ءىز كەسىپ كەلەدى. كەشە جاۋعان قار ءۇستى جوسىلىپ جاتىر. انە ءبىر جەردە قويان ءىزى، شىم-شىتىرىق ارقيلى قۇستاردىڭ تابان تاڭباسى. مىنا تۇس­تا تىشقان جورعالاپتى. تەكتى تازى بۇتا ءتۇبىن شيىرلاپ، ءىز جوسىعىن شىعارا الماي ءجۇر. تاڭعى تازا اۋادان الدەبىر ءيىس اڭداعانداي ورعىپ-ورعىپ سەكىرەدى. ۇيىنە جاڭا تولعان، العاش رەت قار باسىپ تۇرعان تازىنىڭ دەنە ءبىتىمى سومدانىپ، قۇ­لاق­تارىنىڭ بۇيرا شاشاقتارى توگى­لىپ، جۇمساق تۇكتەرى قاقتاعان اق كۇمىس­تەي جىلت-جىلت ەتەدى. مايىسقاق قۇبا تال ءتارىزدى اياقتارىنىڭ بۇلشىق ەتتەرى تارام­دانىپ، بولات سەرىپپەدەي شيرىعىپ تۇر.

– ءدۇبارا تازىلاردىڭ كوزى وينامالى، ۇرلىقشى، اۋزىنا نە تۇسسە سونى جەي بەرە­تىن سۇعاناق بولادى، – دەدى جاڭاعى اڭشى، – ال، تاماقتى تالعاپ ىشەتىن، مىنەزى بايسالدى، سالماقتى تازىلار تەكتىلىگىن اڭعارتىپ تۇرادى عوي.

اڭشىلار بۇلاڭ قۇيرىقپەن اقكول­دىڭ قاباعىنا ىلىككەندە كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن. كەنەت قامشىلار جاق بەت­تەگى قايىڭ شوقتىڭ باۋىرىنان الدە­نە­نىڭ جالقىن ءتۇستى سۇلباسى قىلاڭ ەتە قالدى.

– تۇلكى، – دەپ ايعايلاپ جىبەردى قارا­قاس­قا اتتى اڭشى، – تۇلكى قاشتى.

تۇڭعىش رەت قار باسقان كۇشىك تازى اۋەلى قار ۇستىندە جانعان وتتاي جالت-جۇلت ەتكەن بەيتانىس اڭعا تاڭىرقاي قا­راعان. سالدەن سوڭ جوسىلتىپ شابا جونەل­دى. قۇتتى ادىرنادان اجال اڭساپ اتىل­عان سۇر جەبەدەي ەكپىندى.

جەتكەنىمەن تۇلكى اۋىز سالدىرمادى. ۇزىن، ۇلپىلدەگەن قۇيرىعىن كول­دە­نەڭ تاستاپ بۇلعاپ قالعانىندا ءالى اۋىزدانباعان جاس تازى لىقسىعان ەكپىنىن باسا الماي، ىلگەرى وزىپ بارىپ، وماقاسا قۇلاي جازدادى. قۋ تۇلكىنىڭ اۋىز­دانباعان ءيتتى جەر قاپتىراتىن ەجەل­گى ءادىسى. بىراق سايىن دالادا جەلمەن جارىسقان جۇيرىكتىك ءوز دەگەنىنە جەتكىزبەي قويمايدى ەكەن. ءسۇتپىسىرىم ۋاقىت اۋرەلەنىپ، ابدەن اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن كۇشىك تازى تۇلكىنىڭ تۇبىنە جەتتى. سول ءسات الپىس ەكى تامىرداعى قان ويناپ، الدەبىر شاتتىق جايلاعان.

يت ۇستاۋعا قۇمار ايبەك ىسقاق تازىنى كوزىن تىرناپ اشقاننان بەرى سەرىك ەتىپ كەلەدى. بۇل ونەر اكەدەن جۇققان، ال اكەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇرىنعى وتكەن اتالارىنىڭ بوساعاسىنان دەگدار تازى كەتپەگەن ەكەن.

– اعام ەكەۋمىز بالا كۇنىمىزدەن يت­­جاندى بولىپ وستىك، – دەيدى يتبەگى ايبەك ىسقاق، – تازى جارىقتىق دالا­نىڭ ءسانى عوي. قازىر بارلىق قاجەتتى قۇجات­تارىن تۇگەندەپ، ەلىمىز بويىنشا وتەتىن دۇرمەكتى جارىستار مەن كورىكتى كورمەلەرگە قاتىسىپ ءجۇرمىز. تۇقىمى تىم ازايىپ قالعان تازا قاندى توبەت پەن تازىنى سۇرىپتاپ، قالعىپ كەتكەن قاسيەتتى ءداستۇردى قايتادان جاڭعىرتۋ با­رى­مىزگە پارىز. وتكەن جىلى كارانتينگە بايلانىستى بىرنەشە جارىستار وتكى­زىل­­مەي قالدى. ايتسە دە ونىڭ الدىندا قاراعاندى قالاسىندا وتكەن رەسپۋب­لي­كالىق جارىسقا قاتىسىپ، جۇلدەلى ورالعانىمىز بار.

يتبەگىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تازى­نىڭ العىر بولىپ ءوسۋى تاربيەلەۋدەن ەكەن. ماسەلەن، وسى كۇشىك تازىلاردى اڭ قاعىپ جۇرگەن، اۋىزدانعان يتتەرگە قوسقان دۇرىس. سوندا ءادىس-ءتاسىلدى مەڭ­گەر­مەك. بەتىن قاعۋعا استە بولمايدى. ولاي ەتسەڭ، جاسقانشاق، جالتاق بولىپ قالۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى، ءيتتىڭ مىنەز-قۇلقىن ءتىلسىز ءتۇيسىنۋ. وسىلاي قا­لىپتاسسا، ول دا سەنىڭ ىشكى نيەتىڭدى كو­زىڭنەن اڭداپ، قاباعىڭنان تانيتىن بولادى. ءسال قىسقارتىپ ايتقاندا، اڭشى مەن تازى تۇتاس ءبىر الەم. ءبىرىن-ءبىرى ەمەۋ­رىنىنەن تانىسا عانا الدىنداعى اڭدى قۇت­قار­مايتىن بولىپ قالىپتاسادى. ال وعان جەتكەنشە قانشاما ۋاقىت ماشىق قا­لىپتاستىرۋ كەرەك.

يتبەگىنىڭ پايىمدى پىكىرىن اقىل تارازىسىنا سالىپ ەكشەگەندە ۇلتتىق ءداس­تۇر­دىڭ ۇلاعاتىن ۇعۋدىڭ ءوزى زەيىندى­لەر­دىڭ عانا پەشەنەسىنە جازىلعان دۇنيە ەكەن دەستىك. ايتپەسە جەڭىل-جەلپى قاراعان ادام يت ءتىلىن، ونىڭ ءتىلسىز ايتقان تىلەگىن ۇعا الار ما-اۋ.

قانجىعاسى قامدانعان اڭشىلار ءماز. بۇگىن تازىلارى اۋىزدانىپ، ايدى اس­پان­عا ءبىر-اق شىعاردى. جالپاق جوندا يت جۇگىرتكەن ادامعا بۇدان ارتىق نە كەرەك. وسى قاس-قاعىم ءسات دالا ۇلدارىنىڭ كوكىرەگىنە قۋانىش سىيلادى. بىلايعى جۇرت تۇسىنبەيتىن كوڭىلدىڭ ءبىر ءساتى. قىر­مىزى قىزىل تۇلكىنى «ۇيىرىمەن ءۇش توعىز» دەپ اقشا قاردىڭ ۇستىندە ءبىر سوعىپ الىپ، قانجىعاعا بايلاعان ءسات تىل­مەن سيپاتتاۋعا كەلمەيتىن شاتتىقتىڭ شىرقاۋ بيىگىندەي. جان جادىراپ، كوڭىل قۇسى ۇشار باسى كوك تىرەگەن اقسوراڭ تاۋ­دىڭ بيىگىندە قالقىپ تۇرعانداي. ارى­داعى اڭساق اتالار وتكەنشى دۇنيەنىڭ قى­زى­عىن بىلگەن-اۋ، ءسىرا!..

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار