وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن قازاقتىڭ رۋحانيات الەمىنە جانارتاۋ بولىپ كەلگەن رەجيسسەر س.قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمى – قازاق كينوسى عانا ەمەس, سول كەزەڭدەگى كەڭەس وداعى ونەر كەڭىستىگىندە شىن ماعىناسىنداعى قۇبىلىسقا اينالدى.
«قىز جىبەك» كينو تۋىندىسىنىڭ ءون بويىندا ۇلتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان فولكلورى مەن ەتنوگرافياسى, فيلوسوفياسى مەن دۇنيەتانىمى, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى, باي مۋزىكالىق مۇراسى مەن ءومىر ءسۇرۋ سالتى, بارلىعى ءبىرتۇتاس كۇيىندە كورىنەدى. قىز جىبەك – قازاقتىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن ارقاۋ ەتكەن ونەردەگى حرەستوماتيا ىسپەتتەس قايتالانباس عاجايىپ تۋىندى. «قىز جىبەك» – قازاقتىڭ قاسيەتتى رۋحى, ار-ۇياتىنىڭ ايناسى. سوندىقتان ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن, ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاي, شىنايى ماحاببات تۋىندىسى رەتىندە ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى.
قىز جىبەك پەن مەرۋەرت وتەكەشوۆا – ەگىز ۇعىم. سەبەبى, حالقىمىزدىڭ ساناسىنا جاتتالعان قىز جىبەكتىڭ اقىلى كوركىنە ساي. جان سۇلۋلىعى مەن سىرتقى سىر-سىمباتى ەرەكشە جاراسىم تاپقان ۇلى دالانىڭ ارۋ قىزى.
حالقىمىزدىڭ جان سارايىنداعى, قيالى مەن ارمانىنداعى قىز جىبەكتى ەكران ارقىلى مەرۋەرت وتەكەشوۆا سونداي شىنايى, مولدىرەتىپ سومداي ءبىلدى. حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن ماحابباتىنا بولەنۋىنىڭ استارىندا جىبەك بەينەسىن سومداعان اكتريسانىڭ بويىندا دا سول ۇلى دالا ارۋىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى جاتقاندىعىندا دا شىعار.
كوپ بالالى وتەكەشوۆتەر وتباسىندا وسكەن مەرۋەرتتى دە اكەسى قاراتاي مەن اناسى كاميلا جاستايىنان ادال, ەڭبەكسۇيگىش بولۋعا تاربيەلەدى. ۇلى ابايدىڭ ادامنىڭ ادامشىلىعى جاقسى اتا-انا, جاقسى ۇستاز, جاقسى قۇربىدان دەگەنى دە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. قان مايداننان وت كەشىپ جەڭىسپەن ەلگە ورالعان مايدانگەر قاراتاي اكەنىڭ 8 پەرزەنتى دە جاقسى ادام بولۋعا تالپىندى, ومىردەن ءوز جولدارىن تاپتى.
مەرۋەرت قاراتايقىزى ونەرگە بالا جاسىنان ەرەكشە ىڭكار بولدى. الماتىداعى قازاق ونەرىنىڭ قاسيەتتى شاڭىراعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ قويىلىمدارىنان قالمايتىن. اسىرەسە ۇلتتىق وپەرامىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەتتەس «قىز جىبەك» قويىلىمىن قانشاما رەت تىڭداسا دا جالىققان ەمەس. تەاتردا وتىرىپ اق قانات ارماندارىنىڭ قاناتىنا مىنەدى, ءوز قيالىندا ساحناداعى جىبەكپەن بىرگە ەگىلىپ, بىرگە جىلاپ, بىرگە تەبىرەنەتىن ەدى. وپەرا سوڭىندا ۇزاق قول شاپالاقتاپ, ساحناداعى ونەر ادامدارىنىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولادى. ارينە ونەرگە قۇشتار جاس ارۋدىڭ جان سارايىندا «اكتريسا بولامىن» دەگەن بالاڭ ارمان بولعانىمەن, ونىڭ ىسكە اسۋى كەيدە كەزدەيسوق ساتتەردەن تۇراتىنى بەلگىلى. ون التى جاستاعى مەرۋەرت ونەرگە ويلاماعان جەردەن كەزدەيسوق كەلدى.
1967 جىلدىڭ سوڭىندا سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆتىڭ رومانتيكالىق درامانى تۇسىرگەلى جاتقاندىعىنان ءدۇيىم جۇرتشىلىق قۇلاعدار بولدى. فيلمدەگى باستى كەيىپكەرلەرگە ىرىكتەۋ باستالىپ كەتتى. بۇل تۋرالى مەرۋەرت قاراتايقىزىنىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «شىنى كەرەك, بۇل كينوعا تۇسۋگە ويدا جوقتا كەلدىم دەسەم بولادى. ول كەزدە مەكتەپتە وقيمىن. ىرىكتەۋدىڭ ءوتىپ جاتقانىنان حاباردار بولىپ بارسام, تولعان قىزدار. ءارى ءبارى دە ادەمى. ارقايسىسى ءوز-وزىنە سەنىمدى. «ماسساعان, مىنا سۇلۋلاردىڭ اراسىندا ماعان نە بار؟» دەپ ويلاپ قويامىن». كەيىن رەجيسسەردەن بىلگەنىمدەي, كەلگەن 400-گە جۋىق قىزدىڭ ءجۇزى كورىكتى بولعانىمەن, جۇرەكتەرىندە ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك از ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, تاپسىرىلعان ءرولدى ءوز دەڭگەيىندە ويناپ شىعۋعا ءبىرازىنىڭ قابىلەت-قارىمى جەتپەگەن دەسەدى. سودان بولار شىعارماشىلىق توپتاعى ونەر يەلەرىنىڭ كوپشىلىگى مەنىڭ قابىلدانعانىمدى قالاپ, ساباقتى ينە ساتىمەن دەمەكشى, كوپ ۇزاماي جىبەكتىڭ رولىنە بەكىتىلدىم».
رەجيسسەردىڭ كورەگەندىلىگىنىڭ ارقاسى, مىنە, ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, سۇلتان قوجىقوۆتىڭ ءوز فيلمىندەگى جىبەك پەن تولەگەنىن ءدال تاپقانىنا بۇكىل ەل كۋا بولىپ كەلەدى. مەكتەپتى ءالى اياقتاماعان جاس قىزعا سەنىم ارتۋىنىڭ وزىندە دە, كوركەم فيلمدە ماحاببات سەزىمىن ويناۋ مۇمكىن ەمەس, شىنايى عاشىق ادامنىڭ بولمىسى, ادالدىق پەن پاكتىككە تولى ارۋدىڭ جانارى ارقىلى ەكراننان كورەرمەنگە جەتەتىنىن ۇققان بيىك سۋرەتكەرلىك پەن سۇڭعىلالىق جاتىر. «قىز جىبەك پەن تولەگەندى تاجىريبەلى اكتەرلەردەن گورى جاس, كوزدەرىندە ۇشقىن وتى جالىنداعان جاستار ويناۋى كەرەك», دەگەن سۇلتان قوجىقوۆتىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن رەجيسسەرلىك قاعيداسىنىڭ ارقاسىندا ونەر الەمىندە مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن قۇمان تاستانبەكوۆتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
كەيىن كينوتۋىندىداعى جىبەك پەن تولەگەننىڭ اراسىنداعى عاشىقتىق سەزىم, شىنايى ومىردە ماحابباتقا ۇلاسىپ, قۇمان اعامىز بەن مەرۋەرت اپامىز ومىردە دە, ونەردە دە جاراسىمدى جۇپقا, ونەگەلى شاڭىراق يەلەرىنە اينالدى. ءيسى قازاق ءۇشىن مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن قۇمان تاستانبەكوۆ – ماحابباتتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. مەرۋەرت قاراتايقىزى تاعى دا ءوز ويىن بىلاي جەتكىزەدى: «ەسىمدە, مەن دە ەل قاتارلى فوتوسىناققا قاتىسىپ جۇرگەنىمدە ءبىر ءتۇس كوردىم. تاۋدىڭ قۇزار بيىگىندە باسىندا ۇكىلى بوركى, اق كويلەگى بار ءبىر اسەم قىز ەكى قولىن قۇستىڭ قاناتى سياقتاندىرىپ, قومدانىپ تۇر ەكەن. بارلىق وي-سانام «قىز جىبەك» فيلمىندە جۇرگەندىكتەن بولار, بۇل «قىز جىبەك قوي», بەكەر كىرمەگەن بولار, بايقاۋدا باعىم جانار دەپ جورىدىم وزىمشە»... شىنىمەن دە ونەرگە جان-تانىمەن عاشىق مەرۋەرتتىڭ ءتۇسى وڭىندە ورىندالدى.
ءفيلمنىڭ العاشقى تۇسىرىلىمدەرى الماتى ماڭىندا, كۇرتى, ىلە وزەندەرى بويىندا باستالدى, جاركەنتتە جالعاسىن تاپتى. كينو لەنتالار كوز الدىڭنان وتكەندە ۇلان-عايىر دالانىڭ عاجايىپ تابيعاتىنا, كۇرەڭ قىزىل تاۋلار, كوگىلدىر شىڭداردى كورىپ, ەرىكسىز تامساناسىڭ. پاريجدە وتكەن «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەر كورسەتىلىمىندە, فرانتسۋزدىق كورەرمەننىڭ ءبىرى: «مىناۋ كينوتاسپاعا قانشا بوياۋ كەتتى ەكەن؟!» دەپ تاڭعالعان كورىنەدى. ءتۇسىرۋشى توپ تا قازاق دالاسىنىڭ ءتول تابيعاتىنىڭ ءوز بوياۋى قانىق ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتىپ بەرەدى. ءفيلمنىڭ العاشقى تۇسىرىلىمدەرى سول جىلدىڭ كۇزىنەن باستاۋ العان بولاتىن. ال 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءتۇسىرىلىم اقشيدە جالعاستى. اللانىڭ قۇدىرەتى-اي دەسەڭشى, سول كوكتەم مامىراجاي بولدى. كول ماڭى تولى قىزعالداق. تەك تۇسىرۋگە ۇلگەرىپ تۇرساڭ بولدى دەگەندەي. سولاي بولا تۇرا, ءتۇسىرۋ بارىسى قيىنداي تۇسكەندەي. بارىمىزدە بىلعارى كۇرتە بولاتىن. ماڭدايدان تەر شىپ-شىپ شىقتى. بىردە كۇن بۇلت تاساسىندا قالسا, ەندى بىردە كۇن شاقىرايىپ كەتتى. ءتۇسىرىلىم بارىسىندا نەبىر قىزىقتار مەن قيىن ساتتەر دە بولدى. دەسە دە ونىڭ ءبارى كينونىڭ تابيعاتىنا ءتان جۇمىس پروتسەسى ەدى», دەيدى اكتريسا.
ماحابباتتىڭ ومىرشەڭ داستانى ىسپەتتەس كينو تۋىندىداعى سيۋجەت تە ليرو-ەپوستىق پوەماداعى سەكىلدى قىز جىبەك (م.وتەكەشوۆا), تولەگەن (ق.تاستانبەكوۆ), بەكەجان (ا.ءاشىموۆ) سەكىلدى ۇشتاعان بەينەلەردىڭ اراسىندا وتەدى. اكتەرلىك انسامبلدىڭ ۇيلەسىم تابۋىنىڭ استارىندا – تالانت, ارتيستيزم, شەبەرلىك سەكىلدى ونەرپازدىق قاسيەتتەر مەنمۇندالايدى.
اكەسىنىڭ تەرىس باتاسىن العان تولەگەن – سۇيگەن جارى قىز جىبەككە جەتۋ ءۇشىن جولعا شىعىپ, بەكەجاننىڭ قولىنان اجال قۇشادى. قىز جىبەك سۇيگەنىنىڭ قازاسىنا قاتتى قايعىرىپ, اياعىندا ءوزى دە ءولىم قۇشادى.
جىبەك بولمىسىن جان-تانىمەن ۇعىنعان جاس اكتريسا مەرۋەرت وتەكەشوۆانىڭ تۇڭعىش قادامى ءساتتى بولعانىنا داۋ جوق. سول زامان قىزىنا ءتان يبا-ءىلتيپات, بيازى مىنەز, جايدارى قىلىق تابۋ – كوپ ىزدەنۋدىڭ جەمىسى. انە, كوز بايلاۋلى, قولدا جەبە, قيىن اسۋ, قىل كوپىر. اتتاي تۋلاعان جۇرەك. جىبەكتىڭ ءوزى تاڭداعان تۇساۋ – ونى كەسەتىن تەك تاعدىر عانا. جۇمباق تاۋەكەل. جىبەك بار بولمىسىمەن جەبەنى ەمەس, تاعدىرىن, باقىتىن تاڭداپ الادى.
قۇمان تاستانبەكوۆ سومداعان تولەگەن دە اسەرلى بەينەلەردىڭ ءبىرى. جاستىعىنا كەلبەتى, اقىلىنا قايراتى ساي جاس باتىر ءوزىن اكە ۇلى ەمەس, حالىق ۇلىمىن دەپ سانايدى. «شەكتىنى شاۋىپ, ولجالاپ كەل» دەگەن اكە ۇكىمىن ورىنداماي, ول اسكەرىن قايىرىپ جىبەرەدى دە, قازالى ەلدىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسادى. بەكەجانمەن جەكپە-جەك, قوسوبا تۇبىندەگى كورىنىستەردە قۇمان تاستانبەكوۆ تولەگەندى جىبەك سىندى ارۋسۇيەر ناعىز باتىر بەينەسىندە ءدال كورسەتەدى. ەلدىڭ بىرلىگى, ماحاببات بوستاندىعى تولەگەننىڭ اسقاق ارمانى وسى. «قايران قازاعىم-اۋ, دۇنيەدەن ەنشىڭە تيگەنى وسى ما ەدى؟» دەگەن تولەگەننىڭ سوڭعى ءسوزى ءوز زامانىنىڭ اسىل ارمانى بولىپ ەكران ارقىلى كورەرمەن ساناسىنا ەرىكسىز اسەر ەتەدى. قۇمان تاستانبەكوۆ تولەگەن بەينەسىن كاسىبي جوعارى دەڭگەيدە جاساي الدى. دالەل رەتىندە تولەگەن مەن جىبەكتىڭ نەكەسىن قيۋ ءساتىن ايتۋعا بولادى. فيلمنەن ەپيزود: اق وتاۋدا, نەكە توسەگىندە وتىرعان ەكى جاستىڭ ورتاسىندا جاتقان كۇمىس بەلدىك, ەكەۋىنىڭ بىردە-ءبىر قوزعالىسسىز الىپ-ۇشقان سەزىمدى بەرە ءبىلۋى, اكتەرلىك ىم-يشارا ارقىلى سول ءبىر عاجايىپ ءساتتى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە نانىمدى كورسەتەدى. جىبەكتىڭ قولىنداعى مونشاق. ءىرى پلانمەن كوزگە تۇسەتىن جىبەكتىڭ قولى كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن سۋرەتتەيدى. كەلەسى كادرلاردا اق توسەككە شاشىلا جايىلعان مونشاقتار, ولاردىڭ نەشە ءتۇرلى تۇستەرمەن قۇبىلعانى كەيىپكەرلەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, ول قارىم-قاتىناستىڭ قانداي ادەمى دە ءمولدىر ەكەنىنە پوەتيكالىق تەڭەۋ رەتىندە قولدانىلعان. وسى ەكى جاستىڭ سەزىمىن شەگە ء(ا.مولدابەكوۆ) دومبىراسىنىڭ ءۇنى ورنەكتەپ وتىرادى.
«قىز جىبەك» فيلمىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار دارىن يەلەرى كەنەنباي قوجابەكوۆ, ءسابيرا مايقانوۆا, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, قۇمان تاستانبەكوۆتەرمەن ارىپتەس بولۋ ونەر جولىنا العاشقى قادامىن جاساعان مەرۋەرت قاراتايقىزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى. ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋى كەزىندەگى اتاقتى سۋرەتشى گۇلفايرۋز يسمايلوۆانىڭ جاس اكتريساعا كورسەتكەن قولداۋى ءتىپتى ەرەكشە بولدى. جىبەكتىڭ اناسىن ويناي ءجۇرىپ ءارى كارتينانىڭ سۋرەتشىسى بولعان گۇلفايرۋز يسمايلوۆا – مەرۋەرت قاراتايقىزىنىڭ كوركەم بەينە جاساۋىنا قولدان كەلگەن كومەگىن ايامادى.
قازىر «قىز جىبەك» ءفيلمىن بىلمەيتىن جان جوق شىعار. ءتىپتى الىس-جاقىن شەتەلدىكتەر قازاق ەلىن وسى فيلم ارقىلى تانىدى. «قىز جىبەك» – تەك قانا ماڭگىلىك ماحابباتتى ەمەس, سونداي-اق ەلدىك سەزىمدى ۇلىقتاپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن كەڭىنەن قامتىعان كينو. سودان بولار, ول باسقا كارتينالارمەن سالىستىرعاندا, ومىرشەڭ بولدى. ءتىپتى باستاپقىداي حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنەن ءالى دە تايعان جوق. «قىز جىبەك» ليرو-ەپوستىق جىرى ويدان شىعارىلعان ەمەس, شىنايى ومىردە بولعاندىعىمەن دە قىزىقتى شىعار. دەمەك, حالىقتىڭ اڭىز-ءاپسانادان بۇرىن, تاريحي وقيعانى باعالايتىنى بايقالادى. ودان بولەك بۇل كارتيناعا سۇلتان قوجىقوۆ رەجيسسەرلىك ەتىپ, عابيت مۇسىرەپوۆ ونىڭ ستسەناريىن جازسا, كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن اقىن قادىر مىرزا ءالى اعالارىمىزدىڭ دا اتسالىسۋىنىڭ ءوزى كينونى كلاسسيكاعا اينالدىردى.
«قىز جىبەك» فيلمىنەن كەيىن بىردەن قالىڭ كورەرمەنگە تانىلعان مەرۋەرت وتەكەشوۆا قازاق كينولارىندا كوپتەگەن تۋىندىعا ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندە – «عاني مۇراتباەۆ» (1971), «ۇلدىڭ ورالۋى» (1977), «قوسىمشا سۇراقتار» (1978), «تەنتەك بالالار» (1980), «اجداھا جىلى» (1981), «ورنەك» (1981), «وتەلمەگەن پارىز» (1983), «جاۋىن», «اق باقسى» («موسفيلم», 1982), «شوقان ءۋاليحانوۆ» (1983), «پروۆينتسيالىق حيكايا» (1981), «اۋىلىم كوكتوبەنىڭ بوكتەرىندە» (1985), «ماحامبەتتىڭ جەبەسى» (2008), «ارمان قالا» (2009), «سەكىرىس» (2010) فيلمدەرىندە, سونداي-اق «حابار» اگەنتتىگىنىڭ «جانىم» (2010-2012) تەلەسەريالى بار.
كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆانىڭ شەبەرحاناسىن ويداعىداي تامامداعان مەرۋەرت قاراتايقىزى جاس اكتريسا بولىپ 1973 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنا كەلدى. ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ الەمدىك ارەناعا شىعارۋعا اتسالىسقان ەرەكشە دارىن يەسى, حالىق قاھارمانى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىك مەكتەبىنەن ءوتتى. ءا.مامبەتوۆ ساحنالاعان قويىلىمدار ۇلت قۇندىلىعى دەسەك, اكتريسا مەرۋەرت وتەكەشوۆا ۇلتتىق كلاسسيكتەرىمىزدىڭ دراماتۋرگياسىن كاسىبي بيىك تۇرعىدا مەڭگەرە ءبىلدى. م.وتەكەشوۆانىڭ كينوداعى بويتۇمارى قىز جىبەك دەسەك, اكتريسانىڭ «ساحنالىق تولقۇجاتى» م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسىنداعى – قاراگوز بەينەسى. م.اۋەزوۆتىڭ قالامىنان تۋعان قاي دۇنيە بولسىن, بارلىعىنا بيىكتىك پەن تەرەڭدىك ءتان. ءومىر-ونەرگە كەلگەن جۇزدەگەن كەيىپكەرلەر, الۋان بەينەلەر بۇل كۇندە ۇلتىمىزدىڭ اسىل قازىناسىنا اينالدى.
م.اۋەزوۆتىڭ ۇلى سۋرەتكەرلىگىن دالەلدەيتىن دۇنيەسىنىڭ ءبىرى, بىرەگەيى – «قاراگوز» تراگەدياسى, مىنە, سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت, ساحنا تورىندە ۇلتتىڭ تاعدىرى مەن بولمىسىن شەرتىپ كەلەدى.
«قاراگوز» تراگەدياسىنىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ءستيلى, دراماتۋرگيالىق ءتىلى, ساحنالانۋ تاريحى حاقىندا ءا.تاجىباەۆ, ر.نۇرعاليەۆ, ب.قۇنداقباەۆ, ت.جۇرتباي, ب.نۇرپەيىس, ت.ب. كوپتەگەن زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن عىلىمي ماقالالارى بار. جان-جاقتى زەرتتەلگەن. «قاراگوز» شىعارماسى قاي جاعىنان الساڭ دا, الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن يىق تەڭەستىرە الاتىن كەسەك دۇنيە. تراگەدياعا ءتان كوركەمدىك كومپونەنتتەردىڭ بارلىعى قامتىلعان. پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى مول, ەموتسيالىق بوياۋلارى وتە قانىق.
تراگەديانىڭ باستى تاقىرىبى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ قاراما-قايشىلىعى, ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ, نامىس پەن قىزعانىشتىڭ تەكەتىرەسى, تەنتەكتىك پەن تەكتىلىكتىڭ, ەركەلىك پەن ەستىلىكتىڭ, عاشىقتىق پەن پاراساتتىڭ كۇرەسى.
قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان بۇل شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن ۇلى سۋرەتكەر م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى بىلايشا اشىپ كورسەتەدى. «جالپى, تراگەديا تاقىرىبى بەيمەزگىل زاماندا جولسىز ءومىر كەشىپ, ەرتە تارتقان قايعى-زاردىڭ ۋىنان قازا تاپقان ونەرلى جاستار جايى: اسىقتىق پەن اقىندىق قۇمارلىعىنا ەلتىگەن ۋىز جاستار جايى.
تراگەديانىڭ ەكىنشى ايقىنداعان يدەياسى ازاپتان تۋعان اقىندىق, قان-قايعىدان تۋعان قازا, جەكە باستىڭ عانا كۇي-شەرىنەن باستالىپ بارىپ, حالىقتىق قايعى-قامدى ۇسىنۋعا بەتتەگەن شابىتتى كورسەتپەك». تراگەديانىڭ باستى قاھارماندارى, ءبىر-بىرىنە ەسسىز عاشىق سىرىم مەن قاراگوزدىڭ ءوزارا ىڭكارلىك سوزدەرى مىنا ديالوگتەرمەن ايقىن كورىنەدى.
سىرىم: قارا تۇندەي قاسىرەت ورتاسىندا جالعىز شىراق-جارىعىم, ماڭدايداعى جۇلدىزىم! تورعا تۇسكەن اقتوتىم...كەلشى كۇنىم!..
قاراگوز: جانىم, سىرىم! مەنىڭ بار دۇنيەدەن ءبولىپ-جارىپ العانىم – ءبىر عانا سەن ءوزىڭسىڭ. قانداي ازاپ كورسەم دە, قاي قايعىدا تەبىرەنۋمەن جۇرسەم دە, جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە قۇپيا بوپ تىعىلعان جالعىز ءبىر ساۋلەم بار. ءوز ىشىمدە جانعان سول كۇنىم, سونبەس جارىعىم بار...سونىم-ءوزىڭسىڭ, سەن عاناسىڭ...
مەرۋەرت وتەكەشوۆا سومداعان قاراگوز – ادالدىقتىڭ, ورشىلدىكتىڭ, ماحابباتتىڭ ءسينونيمى ىسپەتتەس بەينەگە اينالدى. قويىلىم فينالىندا ساحنا كەڭىستىگىنەن سىرىمدى ويلاپ ازاپ پەن قايعىنىڭ قاسىرەتىن كەشكەن, ناعىز ماحابباتتىڭ قۇربانىنا اينالعان قاراگوزدى كورەسىز. قاراگوز – مەرۋەرت, سىرىم – ءانۋار, نارشا – قۇمان ۇشتاعانىن كورىپ كوزايىم بولعان, ماسكەۋلىك تەاترتانۋشىلار, ءا.مامبەتوۆ رەجيسسۋراسىمەن ساحنالانعان بۇل قويىلىمعا ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىم مەن ءومىر ءسۇرۋ ءداستۇرىن ارقاۋ ەتكەن زاماناۋي فورمالارمەن قارۋلانىپ, بۇگىنگىلىك سيپاتقا يە بولعان سپەكتاكل دەپ جوعارى باعا بەردى. اكتريسا م.وتەكەشوۆا قاراگوزدىڭ پسيحولوگيالىق تولعانىستارىن, كۇيزەلگەن, جىندانعان ساتتەردەگى ىشكى يىرىمدەرىن شەبەر جەتكىزە ءبىلدى. بۇل سپەكتاكل رەسەيدىڭ «كۋلتۋرا» ارناسىنىڭ التىن قورىندا ساقتالعان.
م.اۋەزوۆ دراماتۋرگياسىنداعى ءسوز استارىن اشۋ, قالا بەردى سىرتقى فيزيكالىق ارەكەت پەن ىشكى پسيحولوگيالىق جاي-كۇيدى ۇشتاستىرۋ جولىندا م.وتەكەشوۆا كاسىبي جوعارى شەبەرلىك پەن بيىك ءارتيستيزمدى كورسەتتى. مەرۋەرت قاراتايقىزى سومداعان قاراگوز بەينەسى – تۇتاس ءبىر الەم.
بەلگىلى تەاتر رەفورماتورى ۆ.نەميروۆيچ-دانچەنكونىڭ «بۇگىن. ءدال قازىر. وسى جەردە» دەگەن اتاقتى ءپرينتسيپىن ەسكە الساق, «قاراگوز» – بۇگىنگى تاڭدا وتە وزەكتى دۇنيە. قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءدوپ باساتىن شىعارما. داستۇرگە قارسى كۇرەسەتىن «سىرىمدار», وعان قارسى شىعاتىن «نارشالار», ءوز سەزىمىنە ءوزى تۇنشىققان «قاراگوزدەر» ورتامىزدا ءالى بار. «قاراگوز» تراگەدياسى سونىسىمەن ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, ادامي بيىك رۋحاني قۇندىلىقتاردى ارقاۋ ەتكەن ومىرشەڭ دۇنيە.
م.وتەكەشوۆا تەاتر ساحناسىندا «قاراگوزدەن» بولەك, م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسىنداعى – ەڭلىك, ش.ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر-انا» دراماسىنداعى – ءاليمان, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدى» دراماسىنداعى – بانۋ, ت.احتانوۆتىڭ «جوعالعان دوس» دراماسىنداعى – عايني, د.يسابەكوۆتىڭ «اپكە» دراماسىنداعى – گاۋھار, ن.ابۋتاليەۆتىڭ ء«وتتىڭ, دۇنيە» دراماسىنداعى – حانشا, س.مۇقانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحاببات» دراماسىنداعى – باتەستىڭ اناسى جانە قازىرگى زامانعى دراماتۋرگيانىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ا.سۇلەيمەنوۆ, د.يسابەكوۆ, ت.نۇرماعانبەتوۆ, ر.مۇقانوۆا تۋىندىلارىندا زاماناۋي كەيىپكەرلەردى سومدادى. قازاق ارۋلارىنىڭ ءبىرتۋار بەينەلەرىن مەرۋەرت وتەكەشوۆا ءوزىنىڭ تابيعاتى مەن تالانتىنا ءتان ومىرشەڭ بولمىس-بىتىمىمەن ورنەكتەدى.
مەرۋەرت قاراتايقىزى – بۇگىنگى تاڭدا پەرزەنتتەرىنەن نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان اياۋلى انا, اسىل اجە. ەلوردامىزداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە ءوز شەبەرحاناسىندا بولاشاق ارتىستەرگە كاسىبي ءبىلىم بەرەدى. م.وتەكەشوۆانىڭ ۇلتتىق تەاتر جانە كينو ونەرىندەگى اكتەرلىك شىعارماشىلىعى مەن ءومىر جولى – جاس بۋىنعا جارقىن ۇلگى.
اسحات ماەميروۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
PhD دوكتورى, پروفەسسور
