رۋحانيات • 24 اقپان، 2021

قازاقتىڭ قىز جىبەگى

6196 رەت كورسەتىلدى

كەز كەلگەن ۇلتتىڭ «تولقۇجاتىنا»، كيەلى بويتۇمارى مەن ماقتانىشىنا اينالعان اياۋلى تۇلعالارى بولادى. ەسىمى ءوزىنىڭ تۋعان ەلىمەن ءبىرتۇتاسىپ كەتكەن سونداي ساڭلاقتاردىڭ بىرەگەيى – «قازاقتىڭ قىز جىبەگى» اتانعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، «پاراسات»، «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى، كورنەكتى تەاتر جانە كينو اكتريساسى، پروفەسسور مەرۋەرت وتەكەشوۆا.

وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن قازاق­تىڭ رۋحانيات الەمىنە جانارتاۋ بولىپ كەلگەن رەجيسسەر س.قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمى – قازاق كينوسى عانا ەمەس، سول كەزەڭدەگى كەڭەس ودا­عى ونەر كەڭىس­تىگىندە شىن ماعىنا­سىن­داعى قۇبى­لىسقا اينالدى.

«قىز جىبەك» كينو تۋىن­دى­سىنىڭ ءون بويىندا ۇلتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان فولكلورى مەن ەتنوگرافياسى، فيلوسوفياسى مەن دۇنيەتانىمى، سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى، باي مۋزىكالىق مۇراسى مەن ءومىر ءسۇرۋ سالتى، بارلىعى ءبىرتۇتاس كۇيىندە كورىنەدى. قىز جىبەك – قا­زاقتىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن ارقاۋ ەتكەن ونەردەگى حرەستوما­تيا ىسپەتتەس قاي­تالانباس عاجايىپ تۋىندى. «قىز جىبەك» – قازاقتىڭ قاسيەتتى رۋحى، ار-ۇياتى­نىڭ ايناسى. سوندىقتان ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن، ومىر­شەڭدىگىن جوعالتپاي، شىنايى ما­حاب­­بات تۋىندىسى رەتىندە ۇر­پاقتان-ۇر­­پاققا جالعاسىپ كە­لەدى.

قىز جىبەك پەن مەرۋەرت وتەكە­شوۆا – ەگىز ۇعىم. سەبەبى، حالقى­مىزدىڭ سانا­سىنا جاتتالعان قىز جىبەكتىڭ اقىلى كوركىنە ساي. جان سۇلۋلىعى مەن سىرتقى سىر-سىمباتى ەرەكشە جاراسىم تاپ­قان ۇلى دالانىڭ ارۋ قىزى.

حالقىمىزدىڭ جان سارا­يىن­داعى، قيا­لى مەن ارمانىنداعى قىز جىبەكتى ەكران ارقىلى مە­رۋەرت وتەكەشوۆا سونداي شىنا­يى، مولدىرەتىپ سومداي ءبىلدى. حا­لىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن ماحابباتىنا بولەنۋىنىڭ استارىندا جىبەك بەينەسىن سومداعان اكتريسانىڭ بويىن­دا دا سول ۇلى دالا ارۋىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى جاتقاندىعىندا دا شىعار.

كوپ بالالى وتەكەشوۆتەر وتبا­سىن­دا وسكەن مەرۋەرتتى دە اكەسى قاراتاي مەن اناسى كاميلا جاستايىنان ادال، ەڭبەكسۇيگىش بولۋعا تاربيەلەدى. ۇلى اباي­دىڭ ادامنىڭ ادامشىلىعى جاقسى اتا-انا، جاقسى ۇستاز، جاقسى قۇربىدان دەگەنى دە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. قان مايداننان وت كەشىپ جەڭىسپەن ەلگە ورال­عان مايدانگەر قاراتاي اكەنىڭ 8 پەرزەنتى دە جاقسى ادام بولۋعا تالپىندى، ومىردەن ءوز جولدارىن تاپتى.

مەرۋەرت قاراتايقىزى ونەر­گە بالا جاسىنان ەرەكشە ىڭكار بولدى. الماتىداعى قازاق ونە­رى­­نىڭ قاسيەتتى شاڭىراعى اباي اتىن­داعى مەملەكەتتىك اكا­دە­ميا­لىق وپەرا جانە بالەت تەات­رىنىڭ قو­يىلىم­دارىنان قال­مايتىن. اسى­رەسە ۇلت­تىق وپەرا­مىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەت­تەس «قىز جىبەك» قويىلىمىن قان­شاما رەت تىڭ­داسا دا جالىققان ەمەس. تەاتر­دا وتىرىپ اق قانات ارماندارىنىڭ قانا­تىنا مىنەدى، ءوز قيالىندا ساحناداعى جىبەك­پەن بىرگە ەگىلىپ، بىرگە جىلاپ، بىرگە تەبى­رەنەتىن ەدى. وپەرا سوڭىندا ۇزاق قول شا­پالاقتاپ، ساحناداعى ونەر ادام­دارىنىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولادى. ارينە ونەرگە قۇشتار جاس ارۋدىڭ جان سارايىندا «اكتريسا بولامىن» دەگەن بالاڭ ارمان بولعانىمەن، ونىڭ ىسكە اسۋى كەيدە كەزدەيسوق ساتتەردەن تۇراتىنى بەلگىلى. ون التى جاستاعى مەرۋەرت ونەرگە ويلا­ماعان جەردەن كەزدەيسوق كەلدى.

1967 جىلدىڭ سوڭىندا سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە رەجيسسەر سۇل­تان قوجىقوۆتىڭ رومانتيكالىق درا­مانى تۇسىرگەلى جاتقاندىعىنان ءدۇيىم جۇرتشىلىق قۇلاعدار بولدى. فيلم­دەگى باستى كەيىپكەرلەرگە ىرىكتەۋ باس­تا­لىپ كەتتى. بۇل تۋرالى مەرۋەرت قارا­تايقىزىنىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «شى­نى كەرەك، بۇل كينوعا تۇسۋگە ويدا جوق­تا كەل­­دىم دەسەم بولادى. ول كەزدە مەك­تەپ­تە وقيمىن. ىرىكتەۋدىڭ ءوتىپ جاتقانى­نان حاباردار بولىپ بارسام، تولعان قىزدار. ءارى ءبارى دە ادەمى. ارقايسىسى ءوز-وزىنە سەنىمدى. «ماسساعان، مىنا سۇلۋ­لاردىڭ اراسىندا ماعان نە بار؟» دەپ ويلاپ قويامىن». كەيىن رەجيسسەردەن بىلگەنىمدەي، كەلگەن 400-گە جۋىق قىز­دىڭ ءجۇزى كورىكتى بولعانىمەن، جۇرەكتەرىن­دە ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك از ەكەن. ونىڭ ۇستىنە، تاپسىرىلعان ءرولدى ءوز دەڭگەيىندە ويناپ شىعۋعا ءبىرازىنىڭ قابىلەت-قا­رىمى جەتپەگەن دەسەدى. سودان بولار شى­­عارماشىلىق توپتاعى ونەر يەلەرىنىڭ كوپ­­شىلىگى مەنىڭ قابىلدانعانىمدى قا­لاپ، ساباقتى ينە ساتىمەن دەمەكشى، كوپ ۇزاماي جىبەكتىڭ رولىنە بەكىتىلدىم».

رەجيسسەردىڭ كورەگەندىلىگىنىڭ ار­قاسى، مىنە، ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى، سۇلتان قوجىقوۆتىڭ ءوز فيلمىندەگى جىبەك پەن تولەگەنىن ءدال تاپقانىنا بۇ­كىل ەل كۋا بولىپ كەلەدى. مەكتەپتى ءالى اياق­تاماعان جاس قىزعا سەنىم ارتۋىنىڭ وزىن­دە دە، كوركەم فيلمدە ماحاببات سەزى­مىن ويناۋ مۇمكىن ەمەس، شىنايى عا­شىق ادامنىڭ بولمىسى، ادالدىق پەن پاك­تىككە تولى ارۋدىڭ جانارى ارقىلى ەكراننان كورەرمەنگە جەتەتىنىن ۇققان بيىك سۋرەتكەرلىك پەن سۇڭعىلالىق جاتىر. «قىز جىبەك پەن تولەگەندى تاجىريبەلى اك­تەرلەردەن گورى جاس، كوزدەرىندە ۇشقىن وتى جالىنداعان جاستار ويناۋى كەرەك»، دەگەن سۇلتان قوجىقوۆتىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن رەجيسسەرلىك قاعيداسى­نىڭ ارقاسىندا ونەر الەمىندە مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن قۇمان تاستانبەكوۆتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.

كەيىن كينوتۋىندىداعى جىبەك پەن تولەگەننىڭ اراسىنداعى عاشىقتىق سەزىم، شىنايى ومىردە ماحابباتقا ۇلاسىپ، قۇمان اعامىز بەن مەرۋەرت اپامىز ومىردە دە، ونەردە دە جاراسىمدى جۇپقا، ونەگەلى شاڭىراق يەلەرىنە اينالدى. ءيسى قازاق ءۇشىن مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن قۇمان تاستانبەكوۆ – ماحابباتتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. مەرۋەرت قاراتايقى­زى تاعى دا ءوز ويىن بىلاي جەتكىزەدى: «ەسىمدە، مەن دە ەل قاتارلى فوتوسىناق­قا قاتىسىپ جۇرگەنىمدە ءبىر ءتۇس كوردىم. تاۋدىڭ قۇزار بيىگىندە باسىندا ۇكىلى بوركى، اق كويلەگى بار ءبىر اسەم قىز ەكى قولىن قۇستىڭ قاناتى سياقتاندىرىپ، قومدانىپ تۇر ەكەن. بارلىق وي-سانام «قىز جىبەك» فيلمىندە جۇرگەندىكتەن بولار، بۇل «قىز جىبەك قوي»، بەكەر كىرمەگەن بولار، بايقاۋدا باعىم جانار دەپ جورىدىم وزىمشە»... شىنىمەن دە ونەرگە جان-تانىمەن عاشىق مەرۋەرتتىڭ ءتۇسى وڭىندە ورىندالدى.

ءفيلمنىڭ ال­عاشقى تۇسىرىلىمدەرى الماتى ماڭىندا، كۇرتى، ىلە وزەندەرى بويىندا باستالدى، جاركەنتتە جالعاسىن تاپتى. كينو لەنتالار كوز الدىڭنان وتكەندە ۇلان-عايىر دالانىڭ عاجايىپ تابيعاتىنا، كۇرەڭ قىزىل تاۋلار، كوگىلدىر شىڭداردى كورىپ، ەرىكسىز تامساناسىڭ. پاريجدە وتكەن ­«قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەر كورسە­تىلى­مىندە، فرانتسۋزدىق كورەرمەننىڭ ءبىرى: «مىناۋ كينوتاسپاعا قانشا بوياۋ كەتتى ەكەن؟!» دەپ تاڭعالعان كورىنەدى. ءتۇسىرۋشى توپ تا قازاق دالاسىنىڭ ءتول تابيعاتىنىڭ ءوز بوياۋى قانىق ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتىپ بەرەدى. ءفيلمنىڭ العاشقى تۇسىرىلىمدەرى سول جىلدىڭ كۇ­زىنەن باستاۋ العان بولاتىن. ال 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءتۇسىرىلىم اقشيدە جال­عاستى. اللانىڭ قۇدىرەتى-اي دەسەڭشى، سول كوكتەم مامىراجاي بولدى. كول ماڭى تولى قىزعالداق. تەك تۇسىرۋگە ۇلگەرىپ تۇرساڭ بولدى دەگەندەي. سولاي بولا تۇرا، ءتۇسىرۋ بارىسى قيىنداي تۇسكەندەي. بارىمىزدە بىلعارى كۇرتە بولاتىن. ماڭدايدان تەر شىپ-شىپ شىقتى. بىردە كۇن بۇلت تاساسىندا قالسا، ەندى بىردە كۇن شاقىرايىپ كەتتى. ءتۇسىرىلىم بارىسىندا نەبىر قىزىقتار مەن قيىن ساتتەر دە بولدى. دەسە دە ونىڭ ءبارى كينونىڭ تابيعاتىنا ءتان جۇمىس پروتسەسى ەدى»، دەيدى اكتريسا.

ماحابباتتىڭ ومىرشەڭ داستانى ىس­پە­تتەس كينو تۋىندىداعى سيۋجەت تە ليرو-ەپوستىق پوەماداعى سەكىلدى قىز جى­بەك (م.وتەكەشوۆا)، تولەگەن (ق.تاس­تان­­بەكوۆ)، بەكەجان (ا.ءاشىموۆ) سە­كىل­­دى ۇشتاعان بەينەلەردىڭ اراسىندا وتەدى. اكتەرلىك انسامبلدىڭ ۇيلەسىم تابۋى­نىڭ استارىندا – تالانت، ارتيستيزم، شەبەرلىك سەكىلدى ونەرپازدىق قاسيەتتەر مەنمۇندالايدى.

اكەسىنىڭ تەرىس باتاسىن العان تولەگەن – سۇيگەن جارى قىز جىبەككە جەتۋ ءۇشىن جولعا شىعىپ، بەكەجاننىڭ قولىنان اجال قۇشادى. قىز جىبەك سۇيگەنىنىڭ قا­زاسىنا قاتتى قايعىرىپ، اياعىندا ءوزى دە ءولىم قۇشادى.

جىبەك بولمىسىن جان-تانىمەن ۇعىن­عان جاس اكتريسا مەرۋەرت وتەكەشوۆا­نىڭ تۇڭعىش قادامى ءساتتى بولعانىنا داۋ جوق. سول زامان قىزىنا ءتان يبا-ءىلتيپات، بيا­زى مىنەز، جايدارى قىلىق تابۋ – كوپ ىزدەنۋدىڭ جەمىسى. انە، كوز بايلاۋلى، قولدا جەبە، قيىن اسۋ، قىل كوپىر. اتتاي تۋلاعان جۇرەك. جىبەكتىڭ ءوزى تاڭداعان تۇساۋ – ونى كەسەتىن تەك تاعدىر عانا. جۇم­باق تاۋەكەل. جىبەك بار بولمىسىمەن جەبەنى ەمەس، تاعدىرىن، باقىتىن تاڭداپ الادى.

قۇمان تاستانبەكوۆ سومداعان تولە­گەن دە اسەرلى بەينەلەردىڭ ءبىرى. جاستى­عىنا كەلبەتى، اقىلىنا قايراتى ساي جاس باتىر ءوزىن اكە ۇلى ەمەس، حالىق ۇلى­مىن دەپ سانايدى. «شەكتىنى شاۋىپ، ولجا­لاپ كەل» دەگەن اكە ۇكىمىن ورىنداماي، ول اس­كە­رىن قايىرىپ جىبەرەدى دە، قا­زالى ەل­دىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسادى. بەكە­جانمەن جەكپە-جەك، قوسوبا تۇبىندەگى كو­رىنىستەردە قۇمان تاستانبەكوۆ تولەگەندى جىبەك سىندى ارۋسۇيەر ناعىز باتىر بەينەسىندە ءدال كورسەتەدى. ەلدىڭ بىرلىگى، ماحاببات بوستاندىعى تولەگەننىڭ اس­قاق ارمانى وسى. «قايران قازاعىم-اۋ، دۇنيەدەن ەنشىڭە تيگەنى وسى ما ەدى؟» دە­گەن تولەگەننىڭ سوڭعى ءسوزى ءوز زاما­نى­نىڭ اسىل ارمانى بولىپ ەكران ار­قىلى كورەرمەن ساناسىنا ەرىكسىز اسەر ەتەدى. قۇمان تاستانبەكوۆ تولەگەن بەي­نەسىن كاسىبي جوعارى دەڭگەيدە جاساي ال­دى. دالەل رەتىندە تولەگەن مەن جىبەك­تىڭ نەكەسىن قيۋ ءساتىن ايتۋعا بولادى. فيلم­نەن ەپيزود: اق وتاۋدا، نەكە توسە­گىندە وتىرعان ەكى جاستىڭ ورتاسىندا جاتقان كۇمىس بەلدىك، ەكەۋىنىڭ بىردە-ءبىر قوزعالىسسىز الىپ-ۇشقان سەزىمدى بەرە ءبىلۋى، اكتەرلىك ىم-يشارا ارقىلى سول ءبىر عاجايىپ ءساتتى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە نانىمدى كورسەتەدى. جىبەكتىڭ قو­لىنداعى مونشاق. ءىرى پلانمەن كوزگە تۇ­سەتىن جىبەكتىڭ قولى كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن سۋرەتتەيدى. كەلەسى كادر­لاردا اق توسەككە شاشىلا جايىلعان مونشاقتار، ولاردىڭ نەشە ءتۇرلى تۇس­تەرمەن قۇبىلعانى كەيىپكەرلەردىڭ ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناستى، ول قارىم-قاتىناستىڭ قانداي ادەمى دە ءمولدىر ەكەنىنە پوەتيكالىق تەڭەۋ رەتىندە قول­دانىلعان. وسى ەكى جاستىڭ سەزىمىن شەگە ء(ا.مولدابەكوۆ) دومبىراسىنىڭ ءۇنى ور­نەكتەپ وتىرادى.

«قىز جىبەك» فيلمىندە قازاقتىڭ ءبىر­تۋار دارىن يەلەرى كەنەنباي قوجابەكوۆ، ءسابيرا مايقانوۆا، كاۋكەن كەنجەتاەۆ، ءاسانالى ءاشىموۆ، ءانۋار مولدابەكوۆ، فاريدا ءشارىپوۆا، ىدىرىس نوعايباەۆ، قۇمان تاستانبەكوۆتەرمەن ارىپتەس بولۋ ونەر جولىنا العاشقى قادامىن جا­سا­عان مەرۋەرت قاراتايقىزىنىڭ شى­عار­ماشىلىعىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى. ءفيلم­نىڭ ءتۇسىرىلۋى كەزىندەگى اتاقتى سۋ­­رەت­شى گۇلفايرۋز يسمايلوۆانىڭ جاس اكتريساعا كورسەتكەن قولداۋى ءتىپتى ەرەك­­شە بولدى. جىبەكتىڭ اناسىن ويناي ءجۇ­رىپ ءارى كارتينانىڭ سۋرەتشىسى بول­عان گۇلفايرۋز يسمايلوۆا – مەرۋەرت قارا­تايقىزىنىڭ كوركەم بەينە جاساۋىنا قولدان كەلگەن كومەگىن ايامادى.

قازىر «قىز جىبەك» ءفيلمىن بىلمەيتىن جان جوق شىعار. ءتىپتى الىس-جاقىن شەت­ەلدىكتەر قازاق ەلىن وسى فيلم ار­قى­لى تانىدى. «قىز جىبەك» – تەك قانا ماڭ­گىلىك ماحابباتتى ەمەس، سونداي-اق ەلدىك سەزىمدى ۇلىقتاپ، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن، ادەت-عۇرپىن كەڭىنەن قامتى­عان كينو. سودان بولار، ول باسقا كارتينالارمەن سالىستىرعاندا، ومىرشەڭ بولدى. ءتىپتى باستاپقىداي حالىقتىڭ سۇيىس­پەنشىلىگىنەن ءالى دە تايعان جوق. «قىز جىبەك» ليرو-ەپوستىق جىرى ويدان شى­عارىلعان ەمەس، شىنايى ومىردە بولعان­دى­عىمەن دە قىزىقتى شىعار. دەمەك، حالىق­تىڭ اڭىز-ءاپسانادان بۇرىن، تاريحي وقي­عانى باعالايتىنى بايقالادى. ودان بولەك بۇل كارتيناعا سۇلتان قو­جى­قوۆ رەجيسسەرلىك ەتىپ، عابيت مۇ­سى­رەپوۆ ونىڭ ستسەناريىن جازسا، كوم­پوزي­تور نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن اقىن قا­دىر مىرزا ءالى اعالارىمىزدىڭ دا اتسالىسۋىنىڭ ءوزى كينونى كلاسسيكاعا اينالدىردى.

«قىز جىبەك» فيلمىنەن كەيىن بىر­دەن قالىڭ كورەرمەنگە تانىلعان مە­رۋەرت وتەكەشوۆا قازاق كينولارىندا كوپ­تەگەن تۋىندىعا ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندە – «عاني مۇراتباەۆ» (1971)، «ۇل­دىڭ ورالۋى» (1977)، «قوسىمشا سۇراق­تار» (1978)، «تەنتەك بالالار» (1980)، «اجداھا جىلى» (1981)، «ورنەك» (1981)، «وتەلمەگەن پارىز» (1983)، «جاۋىن»، «اق باقسى» («موسفيلم»، 1982)، «شوقان ءۋاليحانوۆ» (1983)، «پروۆينتسيالىق حيكايا» (1981)، «اۋىلىم كوكتوبەنىڭ بوكتەرىندە» (1985)، «ماحامبەتتىڭ جەبەسى» (2008)، «ارمان قالا» (2009)، «سەكىرىس» (2010) فيلمدەرىندە، سونداي-اق «حابار» اگەنتتىگىنىڭ «جانىم» (2010-2012) تەلەسەريالى بار.

كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءار­­تىسى حاديشا بوكەەۆانىڭ شەبەرحانا­سىن ويداعىداي تامامداعان مەرۋەرت قاراتايقىزى جاس اكتريسا بولىپ 1973 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لە­كەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى­­نا كەلدى. ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوك­­جيە­گىن كەڭەيتىپ الەمدىك ارەناعا شى­عا­رۋعا اتسالىسقان ەرەكشە دارىن يەسى، حالىق قاھارمانى ءازىربايجان مام­بەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىك مەكتەبىنەن ءوتتى. ءا.مامبەتوۆ ساحنالاعان قويى­لىم­دار ۇلت قۇندىلىعى دەسەك، اكتريسا مە­رۋەرت وتەكەشوۆا ۇلتتىق كلاس­سيك­­تە­رىمىزدىڭ دراماتۋرگياسىن كا­سىبي بيىك تۇر­عىدا مەڭگەرە ءبىلدى. م.وتە­كە­شو­ۆانىڭ كينوداعى بويتۇمارى قىز­ جىبەك دەسەك، اكتريسانىڭ «ساحنالىق تول­قۇ­جاتى» م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگە­ديا­سىنداعى – قاراگوز بەينەسى. م.اۋە­زوۆتىڭ قالامىنان تۋعان قاي دۇنيە بولسىن، بارلىعىنا بيىكتىك پەن تەرەڭدىك ءتان. ءومىر-ونەرگە كەلگەن جۇزدەگەن كەيىپ­كەر­لەر، الۋان بەينەلەر بۇل كۇندە ۇلتى­مىزدىڭ اسىل قازىناسىنا اينالدى.

م.اۋەزوۆتىڭ ۇلى سۋرەتكەرلىگىن دا­لەل­دەيتىن دۇنيەسىنىڭ ءبىرى، بىرەگەيى – «قارا­گوز» تراگەدياسى، مىنە، سەكسەن جىلدان استام ۋاقىت، ساحنا تورىندە ۇلتتىڭ تاع­دىرى مەن بولمىسىن شەرتىپ كەلەدى.

«قاراگوز» تراگەدياسىنىڭ كور­كەم­دىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ءستيلى، دراما­تۋرگيالىق ءتىلى، ساحنالانۋ تاريحى حا­قىندا ءا.تاجىباەۆ، ر.نۇرعاليەۆ، ب.قۇن­داقباەۆ، ت.جۇرتباي، ب.نۇرپەيىس، ت.ب. كوپتەگەن زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن عىلىمي ماقالالارى بار. جان-جاقتى زەرتتەلگەن. «قاراگوز» شىعارماسى قاي جا­عىنان الساڭ دا، الەمدىك دراماتۋر­گيا­نىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن يىق تەڭەستىرە الاتىن كەسەك دۇنيە. تراگەدياعا ءتان كوركەمدىك كومپونەنتتەردىڭ بارلىعى قامتىلعان. پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى مول، ەموتسيالىق بوياۋلارى وتە قانىق.

تراگەديانىڭ باستى تاقىرىبى ءداس­تۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ قاراما-قاي­شىلىعى، ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ، نا­مىس پەن قىزعانىشتىڭ تەكەتىرەسى، تەن­تەكتىك پەن تەكتىلىكتىڭ، ەركەلىك پەن ەستى­لىكتىڭ، عاشىقتىق پەن پاراساتتىڭ كۇرەسى.

قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ التىن قو­رىنا قوسىلعان بۇل شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن ۇلى سۋرەتكەر م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى بىلايشا اشىپ كورسەتەدى. «جالپى، تراگەديا تاقىرىبى بەيمەزگىل زاماندا جولسىز ءومىر كەشىپ، ەرتە تارتقان قايعى-زاردىڭ ۋىنان قازا تاپقان ونەرلى جاستار جايى: اسىقتىق پەن اقىندىق قۇمارلىعىنا ەلتىگەن ۋىز جاستار جايى.

تراگەديانىڭ ەكىنشى ايقىنداعان يدەياسى ازاپتان تۋعان اقىندىق، قان-قاي­عىدان تۋعان قازا، جەكە باستىڭ عانا كۇي-شەرىنەن باستالىپ بارىپ، حالىقتىق قايعى-قامدى ۇسىنۋعا بەتتەگەن شابىتتى كورسەتپەك». تراگەديانىڭ باستى قاھارماندارى، ءبىر-بىرىنە ەسسىز عاشىق سىرىم مەن قاراگوزدىڭ ءوزارا ىڭكارلىك سوزدەرى مىنا ديالوگتەرمەن ايقىن كو­رىنەدى.

سىرىم: قارا تۇندەي قاسىرەت ورتا­سىندا جالعىز شىراق-جارىعىم، ماڭ­دايداعى جۇلدىزىم! تورعا تۇسكەن اقتو­تىم...كەلشى كۇنىم!..

قاراگوز: جانىم، سىرىم! مەنىڭ بار دۇنيەدەن ءبولىپ-جارىپ العانىم – ءبىر عا­نا سەن ءوزىڭسىڭ. قانداي ازاپ كورسەم دە، قاي قايعىدا تەبىرەنۋمەن جۇرسەم دە، جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە قۇپيا بوپ تىعىلعان جالعىز ءبىر ساۋلەم بار. ءوز ىشىمدە جانعان سول كۇنىم، سونبەس جارىعىم بار...سونىم-ءوزىڭسىڭ، سەن عاناسىڭ...

مەرۋەرت وتەكەشوۆا سومداعان قا­راگوز – ادالدىقتىڭ، ورشىلدىكتىڭ، ما­حاب­­باتتىڭ ءسينونيمى ىسپەتتەس بەينەگە اينالدى. قويىلىم فينالىندا ساح­­نا كەڭىستىگىنەن سىرىمدى ويلاپ ازاپ پەن قاي­عىنىڭ قاسىرەتىن كەشكەن، نا­عىز ما­حابباتتىڭ قۇربانىنا اي­­نال­­عان قا­راگوزدى كورەسىز. قارا­گوز – مەرۋەرت، سى­رىم – ءانۋار، نار­شا – قۇ­مان ۇش­تاعا­نىن كورىپ كوز­ايىم بولعان، ماسكەۋلىك تەاترتانۋ­شىلار، ءا.مامبەتوۆ رەجيسسۋراسىمەن ساح­نالانعان بۇل قويىلىمعا ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىم مەن ءومىر ءسۇرۋ ءداستۇرىن ارقاۋ ەتكەن زاماناۋي فورمالارمەن قارۋلانىپ، بۇگىنگىلىك سيپاتقا يە بول­عان سپەكتاكل دەپ جوعارى باعا بەردى. اكتريسا م.وتەكەشوۆا قاراگوزدىڭ پسيحو­لوگيالىق تولعانىستارىن، كۇيزەلگەن، جىندانعان ساتتەردەگى ىشكى يىرىمدەرىن شە­بەر جەتكىزە ءبىلدى. بۇل سپەكتاكل رە­سەي­دىڭ «كۋلتۋرا» ارناسىنىڭ التىن قو­رىندا ساقتالعان.

م.اۋەزوۆ دراماتۋرگياسىنداعى ءسوز اس­تارىن اشۋ، قالا بەردى سىرت­قى فيزي­ك­الىق ارەكەت پەن ىشكى پسيحولو­گيا­لىق جاي-كۇيدى ۇشتاستىرۋ جولىندا م.وتە­كەشوۆا كاسىبي جوعارى شەبەرلىك پەن بيىك ءارتيستيزمدى كورسەتتى. مەرۋەرت قا­را­­تايقىزى سومداعان قاراگوز بەينەسى – تۇتاس ءبىر الەم.

بەلگىلى تەاتر رەفورماتورى ۆ.نەمي­روۆيچ-دانچەنكونىڭ «بۇگىن. ءدال قازىر. وسى جەردە» دەگەن اتاقتى ءپرينتسيپىن ەسكە الساق، «قاراگوز» – بۇگىنگى تاڭدا وتە وزەكتى دۇنيە. قازىرگى قازاق قو­عا­مى­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءدوپ باسا­تىن شى­عارما. داستۇرگە قارسى كۇرە­سە­تىن «سى­رىمدار»، وعان قارسى شى­عا­ت­ىن «نار­شالار»، ءوز سەزىمىنە ءوزى تۇن­شىق­قان «قاراگوزدەر» ورتامىزدا ءالى بار. «قارا­گوز» تراگەدياسى سونىسىمەن ەش­قا­شان ەسكىرمەيتىن، ادامي بيىك رۋحاني قۇندى­لىقتاردى ارقاۋ ەتكەن ومىرشەڭ دۇنيە.

م.وتەكەشوۆا تەاتر ساحناسىندا «قا­­­را­گوزدەن» بولەك، م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭ­لىك-كە­بەك» تراگەدياسىنداعى – ەڭلىك، ش.ايت­ماتوۆتىڭ «انا – جەر-انا» درا­ما­سىن­داعى – ءاليمان، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امان­گەلدى» دراماسىنداعى – بانۋ، ت.اح­تا­نوۆتىڭ «جوعالعان دوس» دراما­سىن­داعى – عايني، د.يسابەكوۆتىڭ «اپكە» در­اما­سىنداعى – گاۋھار، ن.ابۋتاليەۆتىڭ ء«وت­تىڭ، دۇنيە» دراماسىنداعى – حانشا، س.مۇ­قانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحاببات» درا­ما­­سىن­داعى – باتەستىڭ اناسى جانە قازىرگى زا­مانعى دراماتۋرگيانىڭ كورنەكتى وكىل­دە­رى ا.سۇلەيمەنوۆ، د.يسابەكوۆ، ت.نۇر­ما­عانبەتوۆ، ر.مۇقانوۆا تۋىندىلارىندا زا­ماناۋي كەيىپكەرلەردى سومدادى. قازاق ارۋ­لارىنىڭ ءبىرتۋار بەينەلەرىن مە­رۋەرت وتەكەشوۆا ءوزىنىڭ تابيعاتى مەن تا­لانتىنا ءتان ومىرشەڭ بولمىس-بى­ت­ىمىمەن ورنەكتەدى.

مەرۋەرت قاراتايقىزى – بۇ­گىن­گى تاڭدا پەرزەنتتەرىنەن نەمەرە ءسۇيىپ وتىر­­عان ­اياۋلى انا، اسىل اجە. ەل­ور­دا­­مىزداعى قا­­زاق ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ ­پرو­­­­­فەسسورى رەتىندە ءوز شە­­بەر­­حاناسىندا بو­­لاشاق ارتىستەرگە كا­سىبي ءبىلىم بە­رەدى. م.وتە­كەشوۆانىڭ ۇلت­­تىق تەاتر جانە كينو ونە­رىندەگى اك­­تەرلىك شىعار­ما­شى­لىعى مەن ءومىر ­جولى – جاس بۋىنعا جار­قىن ۇلگى.

 

اسحات ماەميروۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

PhD دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

75،7 ملن ادام ايتۆ جۇقتىردى

مەديتسينا • كەشە

2021 جىلعى ورازا كەستەسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار