سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءومىرگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ سوعىس ويىنىن ويناپ وسكەنى راس. ودان قالا بەردى سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان كىتاپتاردى تالاسىپ, تارماسىپ وقيتىنبىز. سول شاقتا باتىر باۋىرجان, ءمارت مالىك, پارتيزان قاسىم شىعارمالارى قولعا ازەر تيەتىن. ۇلكەندەر جاعى دا بىزگە وسىنداي قاس باتىرلاردىڭ كىتاپتارىن وقىتىپ قويىپ, ونداعى قيلى وقيعالارعا وراي باستارىن شايقاپ, رازى بولىپ وتىراتىن- دى.
سودان ءبىر مەزگىل ولاردىڭ اۋزىنان “وۋ, مىناۋ ءوزىمىزدىڭ بالتابەك قوي” دەگەن سۇيسىنىسكە تولى سوزدەر شىعىپ قالىپ جاتاتىن. باۋىرجان مەن مالىك اعالارىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە باۋكەڭنىڭ شىعارمالارىندا باتىر تۇلعالى بالتابەكتىڭ قارۋلاس جولداستارعا قيىن ساتتەردە قوڭ ەتىن كەسىپ بەرەتىندەي ادالدىعى, سوعان وراي بەت-بەدەلى, اڭقاۋ دا اقجارقىن مىنەزى تۋرالى زور سۇيىسپەنشىلىكپەن باياندالاتىن.
ءسويتىپ جۇرگەندە, قىزىق بولدى. قىزىق بولدى دەيتىنىم سول, جايلاۋدا وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلعا باتىر باۋىرجان باعاسىن بەرىپ تاستاعان الگى بالتابەك كەلە جاتىر ەكەن دەگەن اڭگىمە شىقتى. بۇل الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. ىلە سول ءسوز راسقا اينالىپ, بالتابەك اعامىز جايلاۋ تورىندە وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلە قالدى. بالا بولساق تا بايقاپ تۇرمىز, شىندىعىندا اعامىز ەڭگەزەردەي تۇلعالى ادام ەكەن. سونسوڭ ماقتان سوزگە جوقتىعى, قاراپايىم دا كىشپەيىل قاسيەتى بىردەن اڭعارىلىپ تۇردى. ەڭسەلى بولعانمەن, بويىن جيناقى ۇستايتىن كورىنەدى.
مىنە, سودان بەرى دە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. سول شاقتا قادىرمەندى اعامىزدىڭ جاسى ەلۋدىڭ ورتاسىنا دا كەلمەگەن بولسا, ال بۇگىندە ول كىسىنىڭ ومىردەن وزىپ كەتكەنىنە قانشاما جىلدىڭ ءجۇزى ءوتتى. جۋىردا ءتىلشى قوسىنا جەرگىلىكتى شەجىرەشى-ەتنوگراف مولدابەك جانبولاتوۆ اعامىز كەلە قالدى. ايتا كەلگەن جاڭالىعى دا تىڭ, ونى ايعاقتايتىن قۇجاتى دا مىعىم. سويتسەك, ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز 1942 جىلدىڭ جازىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلىعىنا ۇسىنىلعان ەكەن. سوعان وراي سول جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە ماراپاتتاۋ قاعازى تولتىرىلىپتى. وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇجات سول شاقتا ءتيىستى جەرىنە جەتپەي جوعالىپ تىنىپتى. الايدا, 1967 جىلى ەلىمىزدىڭ ءباۋكەڭ باستاعان, ىشىندە گەنەرال پانفيلوۆتىڭ قىزى ۆ.پانفيلوۆا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللين, رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى ح.ءابدىراشيتوۆ, تاعى ءبىر دەپۋتات-جازۋشى د.سنەگين, اكادەميك ا.نۇسىپبەكوۆ جانە دوتسەنت ا.كۋزنەتسوۆ سىندى ءبىر توپ ەل ارداقتىلارى سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ اتىنا حات جازىپ, بالتابەك جەتپىسباەۆقا بايلانىستى تاريحي شىندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جاردەمدەسۋىن وتىنەدى.
بۇل حاتتىڭ جازىلۋىنا ەكى ءتۇرلى جاعداي سەبەپ بولعان سەكىلدى. ەڭ باستىسى سول, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, باستاماشىل توپ ارادا پالەن جىل وتكەندە ب.جەتپىسباەۆتى جوعارى اتاققا ۇسىنۋ جونىندەگى قۇجاتتى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن تاۋىپ الادى. ەكىنشىدەن, ءدال وسى جىلى اعامىزدىڭ جاسى الپىسقا تولعان كورىنەدى. ال ول كەزدە ەرلىگى مەن ەڭبەگىنە بايلانىستى مەرەيتوي يەلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتاتىن. سونىڭ ايعاعىنداي, وسى حاتتا ارادا شيرەك عاسىر وتكەنمەن تاريحي شىندىقتىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى سۇرالعان. حاتتا سونداي- اق بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ونەگەسى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا باياندالعان.
ياعني, بالتابەك جەتپىسباەۆ 1907 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ جانىنداعى مۇرات اۋىلىندا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. 1931 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. وندا قاتارداعى جاۋىنگەردەن قازاق اتتى اسكەر پولكىنىڭ كىشى كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلگەن. سوڭىنان تاشكەنتتەگى لەنين اتىنداعى ءاسكەري ۋچيليششەنى وقىپ بىتىرگەن. ال سوعىسقا دەيىن رەسپۋبليكامىزدىڭ قورعانىس سالاسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقارعان. ال سوعىس باستالعاندا الماتىدا جاساقتالعان, كەيىننەن ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزياعا اينالعان 316-شى ديۆيزيانىڭ 1075-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ كومسورگى بولىپ تاعايىندالعان. ال سول پولكتەگى جاۋىنگەرلەردىڭ الپىس پايىزى كومسومول جاستار بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە اتاقتى 28 پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى بۇكىل الەمگە ايگىلى. ولاردىڭ دا تەڭ جارىمى كومسومول مۇشەسى ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا تولەگەن توقتاروۆ سىندى جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ماسكەۋ تۇبىندە قاھارماندىق ۇلگىسىن كورسەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. وسىنداي جاپپاي ەرلىككە ۇلاسقان قاھارماندىق ۇلگىسىنە گەنەرال پانفيلوۆ باستاعان, باۋىرجان مومىش ۇلى قوستاعان كومانديرلەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە جاستار جەتەكشىسى بالتابەك جەتپىسباەۆ تا ءوزىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسقان سەكىلدى عوي.
مۇنى ءبىر دەسەڭىز, ەكىنشىدەن ول مۇنان كەيىن جەكە باسىنىڭ ايرىقشا ەرلىك ۇلگىسىمەن كوزگە تۇسەدى. بۇل كەزدە مايور جەتپىسباەۆ 3-ءشى گۆارديالىق ارتيللەريالىق ديۆيزيا قۇرامىنداعى گاۋبيتسالىق ارتيللەريالىق ديۆيزيون كومانديرى ەكەن. ءبىر شايقاستا توسقاۋىلدا جاتقان مۇنىڭ ديۆيزيونىنا قارسى فاشيستەردىڭ 60 تانكىسى مەن 20 برونەترانسپورتەرى كۇتپەگەن جەردەن لاپ قويىپ, شابۋىلعا شىعادى. سوندا ديۆيزيون كومانديرى ساپتان شىعىپ قالعان كوزدەۋشىلەردىڭ ورنىنا ءوزى تۇرا قالىپ, ەكى ءبىردەي زەڭبىرەكتەن سناريادتى قارشا بوراتىپ, نەمىستىڭ “پانتەرا” دەپ اتالاتىن ەكى تانكىسىن بىردەن ىستەن شىعارادى. ەكى ساعاتقا سوزىلعان شايقاستا فاشيستەر 24 تانكىسىنەن ايرىلىپ, كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. ولاردىڭ بۇل ەرلىگى تۋرالى اسكەري ءتىلشى ۆاديم كوجەۆنيكوۆ وداقتىق “پراۆدا” گازەتىنىڭ 1944 جىلدىڭ 3 تامىزىنداعى ءنومىرىندە جازىپتى.
سونى جەڭىستىڭ – 65, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەپ قولعا قالام العان ەدىك. ءسوز سوڭىندا كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق تا ونى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن الا الماي قالعاندار بيىلعى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ەگەمەن ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جاتسا, ارتىق بولماس ەدى دەگەن دە ۇسىنىسىمىز جوق ەمەس.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
سەمەي.
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءومىرگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ سوعىس ويىنىن ويناپ وسكەنى راس. ودان قالا بەردى سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان كىتاپتاردى تالاسىپ, تارماسىپ وقيتىنبىز. سول شاقتا باتىر باۋىرجان, ءمارت مالىك, پارتيزان قاسىم شىعارمالارى قولعا ازەر تيەتىن. ۇلكەندەر جاعى دا بىزگە وسىنداي قاس باتىرلاردىڭ كىتاپتارىن وقىتىپ قويىپ, ونداعى قيلى وقيعالارعا وراي باستارىن شايقاپ, رازى بولىپ وتىراتىن- دى.
سودان ءبىر مەزگىل ولاردىڭ اۋزىنان “وۋ, مىناۋ ءوزىمىزدىڭ بالتابەك قوي” دەگەن سۇيسىنىسكە تولى سوزدەر شىعىپ قالىپ جاتاتىن. باۋىرجان مەن مالىك اعالارىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە باۋكەڭنىڭ شىعارمالارىندا باتىر تۇلعالى بالتابەكتىڭ قارۋلاس جولداستارعا قيىن ساتتەردە قوڭ ەتىن كەسىپ بەرەتىندەي ادالدىعى, سوعان وراي بەت-بەدەلى, اڭقاۋ دا اقجارقىن مىنەزى تۋرالى زور سۇيىسپەنشىلىكپەن باياندالاتىن.
ءسويتىپ جۇرگەندە, قىزىق بولدى. قىزىق بولدى دەيتىنىم سول, جايلاۋدا وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلعا باتىر باۋىرجان باعاسىن بەرىپ تاستاعان الگى بالتابەك كەلە جاتىر ەكەن دەگەن اڭگىمە شىقتى. بۇل الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. ىلە سول ءسوز راسقا اينالىپ, بالتابەك اعامىز جايلاۋ تورىندە وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلە قالدى. بالا بولساق تا بايقاپ تۇرمىز, شىندىعىندا اعامىز ەڭگەزەردەي تۇلعالى ادام ەكەن. سونسوڭ ماقتان سوزگە جوقتىعى, قاراپايىم دا كىشپەيىل قاسيەتى بىردەن اڭعارىلىپ تۇردى. ەڭسەلى بولعانمەن, بويىن جيناقى ۇستايتىن كورىنەدى.
مىنە, سودان بەرى دە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. سول شاقتا قادىرمەندى اعامىزدىڭ جاسى ەلۋدىڭ ورتاسىنا دا كەلمەگەن بولسا, ال بۇگىندە ول كىسىنىڭ ومىردەن وزىپ كەتكەنىنە قانشاما جىلدىڭ ءجۇزى ءوتتى. جۋىردا ءتىلشى قوسىنا جەرگىلىكتى شەجىرەشى-ەتنوگراف مولدابەك جانبولاتوۆ اعامىز كەلە قالدى. ايتا كەلگەن جاڭالىعى دا تىڭ, ونى ايعاقتايتىن قۇجاتى دا مىعىم. سويتسەك, ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز 1942 جىلدىڭ جازىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلىعىنا ۇسىنىلعان ەكەن. سوعان وراي سول جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە ماراپاتتاۋ قاعازى تولتىرىلىپتى. وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇجات سول شاقتا ءتيىستى جەرىنە جەتپەي جوعالىپ تىنىپتى. الايدا, 1967 جىلى ەلىمىزدىڭ ءباۋكەڭ باستاعان, ىشىندە گەنەرال پانفيلوۆتىڭ قىزى ۆ.پانفيلوۆا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللين, رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى ح.ءابدىراشيتوۆ, تاعى ءبىر دەپۋتات-جازۋشى د.سنەگين, اكادەميك ا.نۇسىپبەكوۆ جانە دوتسەنت ا.كۋزنەتسوۆ سىندى ءبىر توپ ەل ارداقتىلارى سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ اتىنا حات جازىپ, بالتابەك جەتپىسباەۆقا بايلانىستى تاريحي شىندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جاردەمدەسۋىن وتىنەدى.
بۇل حاتتىڭ جازىلۋىنا ەكى ءتۇرلى جاعداي سەبەپ بولعان سەكىلدى. ەڭ باستىسى سول, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, باستاماشىل توپ ارادا پالەن جىل وتكەندە ب.جەتپىسباەۆتى جوعارى اتاققا ۇسىنۋ جونىندەگى قۇجاتتى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن تاۋىپ الادى. ەكىنشىدەن, ءدال وسى جىلى اعامىزدىڭ جاسى الپىسقا تولعان كورىنەدى. ال ول كەزدە ەرلىگى مەن ەڭبەگىنە بايلانىستى مەرەيتوي يەلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتاتىن. سونىڭ ايعاعىنداي, وسى حاتتا ارادا شيرەك عاسىر وتكەنمەن تاريحي شىندىقتىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى سۇرالعان. حاتتا سونداي- اق بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ونەگەسى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا باياندالعان.
ياعني, بالتابەك جەتپىسباەۆ 1907 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ جانىنداعى مۇرات اۋىلىندا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. 1931 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. وندا قاتارداعى جاۋىنگەردەن قازاق اتتى اسكەر پولكىنىڭ كىشى كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلگەن. سوڭىنان تاشكەنتتەگى لەنين اتىنداعى ءاسكەري ۋچيليششەنى وقىپ بىتىرگەن. ال سوعىسقا دەيىن رەسپۋبليكامىزدىڭ قورعانىس سالاسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقارعان. ال سوعىس باستالعاندا الماتىدا جاساقتالعان, كەيىننەن ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزياعا اينالعان 316-شى ديۆيزيانىڭ 1075-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ كومسورگى بولىپ تاعايىندالعان. ال سول پولكتەگى جاۋىنگەرلەردىڭ الپىس پايىزى كومسومول جاستار بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە اتاقتى 28 پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى بۇكىل الەمگە ايگىلى. ولاردىڭ دا تەڭ جارىمى كومسومول مۇشەسى ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا تولەگەن توقتاروۆ سىندى جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ماسكەۋ تۇبىندە قاھارماندىق ۇلگىسىن كورسەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. وسىنداي جاپپاي ەرلىككە ۇلاسقان قاھارماندىق ۇلگىسىنە گەنەرال پانفيلوۆ باستاعان, باۋىرجان مومىش ۇلى قوستاعان كومانديرلەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە جاستار جەتەكشىسى بالتابەك جەتپىسباەۆ تا ءوزىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسقان سەكىلدى عوي.
مۇنى ءبىر دەسەڭىز, ەكىنشىدەن ول مۇنان كەيىن جەكە باسىنىڭ ايرىقشا ەرلىك ۇلگىسىمەن كوزگە تۇسەدى. بۇل كەزدە مايور جەتپىسباەۆ 3-ءشى گۆارديالىق ارتيللەريالىق ديۆيزيا قۇرامىنداعى گاۋبيتسالىق ارتيللەريالىق ديۆيزيون كومانديرى ەكەن. ءبىر شايقاستا توسقاۋىلدا جاتقان مۇنىڭ ديۆيزيونىنا قارسى فاشيستەردىڭ 60 تانكىسى مەن 20 برونەترانسپورتەرى كۇتپەگەن جەردەن لاپ قويىپ, شابۋىلعا شىعادى. سوندا ديۆيزيون كومانديرى ساپتان شىعىپ قالعان كوزدەۋشىلەردىڭ ورنىنا ءوزى تۇرا قالىپ, ەكى ءبىردەي زەڭبىرەكتەن سناريادتى قارشا بوراتىپ, نەمىستىڭ “پانتەرا” دەپ اتالاتىن ەكى تانكىسىن بىردەن ىستەن شىعارادى. ەكى ساعاتقا سوزىلعان شايقاستا فاشيستەر 24 تانكىسىنەن ايرىلىپ, كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. ولاردىڭ بۇل ەرلىگى تۋرالى اسكەري ءتىلشى ۆاديم كوجەۆنيكوۆ وداقتىق “پراۆدا” گازەتىنىڭ 1944 جىلدىڭ 3 تامىزىنداعى ءنومىرىندە جازىپتى.
سونى جەڭىستىڭ – 65, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەپ قولعا قالام العان ەدىك. ءسوز سوڭىندا كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق تا ونى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن الا الماي قالعاندار بيىلعى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ەگەمەن ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جاتسا, ارتىق بولماس ەدى دەگەن دە ۇسىنىسىمىز جوق ەمەس.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
سەمەي.
سوڭعى جاڭالىقتار
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
