سوڭعى كەزدە قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 160,9 ملرد دوللارعا جەتكەنى ايتىلا باستادى. ساراپشىلار بولسا, سىرتقى قارىز بەن مەملەكەتتىك قارىزدى ءبىر-بىرىمەن شاتاستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. 2020 جىلدىڭ قازان ايىنداعى رەسمي مالىمەت بويىنشا مەملەكەتتىك سىرتقى بورىش ەل قارىزىنىڭ تەك 8,2%-ىن نەمەسە 13,2 ملرد دوللاردى, ال كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سىرتقى بورىشى 12,5%-دى نەمەسە 20,1 ملرد دوللاردى قۇرايدى.
ەكونوميست, Public Policy Reseaerch Center ديرەكتورى مەرۋەرت ماحمۇتوۆانىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, 2000 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 63 پايىز بولاتىن. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 15 پايىزعا تومەندەۋى ءتيىس ەدى. بىراق مەرۋەرت ماحمۇتوۆا ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسى كۆازيسەكتوردىڭ ەسەبىنەن جوعارى بولىپ تۇرعانىن ايتادى. «بىزدە دەربەس كومپانيا اشقىسى كەلگەن زاڭدى تۇلعالار اشىق نارىقتا جۇمىس ىستەسە, مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىڭ قاناتىنىڭ استىنا پانالاۋعا تىرىسادى. ولاردىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋداعى ۇلەسى وتە تومەن. كۆازيسەكتورعا شەكتەۋ قويماي, ماسەلەنى شەشۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى م.ماحمۇتوۆا.
«قازاقستاندىق مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قاۋىمداستىعى» كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى (QAMS) دانيار تەمىرباەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ 2008 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى ىشكى نارىققا دەگەن ۇستانىمىن «كرەست جورىعىنا» تەڭەيدى. ۇلتتىق بانك بۇل قاتال تەڭەۋدى مويىنداماسا دا, ءوز ارەكەتىن كۇردەلى جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن قابىلدانعان شەشىم دەپ ءتۇسىندىرىپ الەك. «بۇل فاكتور ىشكى نارىققا كەرى اسەر ەتتى: جاڭا ويىنشىلاردىڭ اشىق نارىققا شىعۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ قالدى. بۇرىننان كەلە جاتقان ويىنشىلار قارجى نارىعىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قور نارىعىنىڭ دامۋىنا مۇددەلىلىك تانىتپادى. بۇل فاكتور «كومفورتتى ايماقتى ەركىن جايلاپ العان» كەيبىر ويىنشىلاردىڭ شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىمەن باسەكەلەسۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتىپ جىبەردى», دەيدى د.تەمىرباەۆ.
د.تەمىرباەۆ ايتىپ وتكەندەي, الەمدىك پاندەميا كەزىندە ەكونوميكانىڭ مەملەكەتتىڭ كومەگىنە سۇيەنگەنى, مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى قارجىلىق تەتىكتەرى ارقىلى ەكونوميكانى كوتەرمەلەۋى − زاڭدى قۇبىلىس. بىراق كارانتيندىك شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعاننان كەيىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىنىڭ قاجەتى جوق. ەندى تەك قانداي باعىتتا العا جىلجۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ العان ءجون. 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنداعى IPO ارقىلى جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن 8 كومپانيانىڭ تەك بىرەۋى – «قازاتومونەركاسىپ» ۇاق» اق نارىققا شىعارىلعان. سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە قازاقستاندا مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ تەك 5-ەۋى عانا IPO-عا وتكەنىن, ۇلتتىق ينۆەستور اتانۋعا ورتا ەسەپپەن 4 جىلدا ءبىر مۇمكىندىك بەرىلەتىنىن قاپەرگە سالدى. ولار − «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ (قمگ ءبو), «قازاقتەلەكوم», «قازترانسويل» (قتو), «KEGOC» جانە «قازاتومونەركاسىپ». «مەملەكەت يەلىگىندەگى كومپانيالاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە حالىقتان ەشتەڭەنى جاسىرىپ قالۋعا بولمايدى, ۇلەستىڭ كىمدەرگە ساتىلعانى دا, ودان تۇسكەن قارجى قانداي ماقساتقا جۇمسالعانى دا اشىق ايتىلۋى كەرەك. بۇل پروتسەستى قازىر ينتەرنەت, اۋكتسيون جۇيەسىندە IT مۇمكىندىگىن قولدانا وتىرىپ, جۇرگىزۋگە بولادى», دەيدى د.تەمىرباەۆ.
ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىنىڭ كوپتىگىنەن ىشكى نارىق كوتەرەم جاعدايعا جەتكەنىن ايتادى: 2008-2020 جىلدار اراسىندا نارىقتىق قۇنى 36,7 ترلن تەڭگەگە قارجىلاندىرعان 18 باعدارلاما قابىلداندى. تەك 2008-2020 جىلدار اراسىندا كوممەرتسيالىق بانكتەر بەرگەن كورپوراتيۆتى نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمى 7,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. وسىلايشا, مەملەكەت ءارتۇرلى باعدارلامالاردى قارجىلاندىرىپ كەلگەننەن كەيىن بانك سەكتورى ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا ونشا ىنتالى بولا قويعان جوق.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, قازىرگى جاعداي تۇراقتى. اسىپ-تاسىپ كەتپەسەك تە ەكونوميكالىق ءوسىم بار. بىراق ساراپشى-كاسىپكەر سانجار بوقاەۆ قازاقستان ەكونوميكاسىندا ايگىلى «گوللاند اۋرۋىنىڭ» كلاسسيكالىق بەلگىلەرى قويۋلانىپ بارا جاتقانىن ايتادى. بۇل كەدەرگى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋدى بەلگىسىز مەرزىمگە ۇزارتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قىسقارتقان ءجون. بۇل ىشكى نارىقتى سانى بار, ساپاسى جوق كومپانيالاردان تازارتادى, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە, ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلارعا قاتىستى ۇسىنىستاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. «الەمدىك نارىقتا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىلاندىرىلعان باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن تاۋەلسىز ساراپشىلار ساراپتايدى. ءبىزدىڭ ەلدە سالالىق باعدارلامالاردى دايىنداۋعا كىمنىڭ قاتىساتىنى بەلگىسىز. ونى قارجىلاندىرۋ دا ءتۇرلى ۆەدومستۆولار اراسىندا كەزەگىمەن ۇلەس الىپ وتىراتىن «قارا كاسساعا» كوبىرەك ۇقسايدى. باعدارلاما قارجىلاندىرىلدى, قارجى قالتاعا ءتۇستى, سونىمەن ءىس ءبىتتى», دەيدى س.بوقاەۆ.
كومپانيالاردى مەملەكەتتىڭ يەلىگىنەن اجىراتۋ پروتسەسىندە كۇماندى تۇستاردىڭ كوپ ەكەنىن, بيزنەس قاۋىمداستىق ولاردىڭ ساتىلاتىنى تۋرالى رەسپۋبليكالىق گازەتتەردەن بىلەتىنىن ايتقان ول 40 ملرد تەڭگە تۇراتىن كومپانيا بار بولعانى 3-4 ملرد تەڭگەگە ساتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بۇگىنگە دەيىن وسى پروتسەستىڭ بارىنشا اشىق بولۋىن, ساتىلىمعا شىعارىلعان كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن اشىق كونكۋرستا كىم ساتىپ العانى جونىندەگى مالىمەتتەردى تالاپ ەتتىك ءارى كومپانيانى باسقارۋعا كەلگەندەردىڭ بىلىكتىلىگى دە سوعان ساي بولسا ەكەن دەدىك. بىراق ۇسىنىس ءسوز جۇزىندە قالدى», دەيدى س.بوقاەۆ.
قازاقستانداعى قارجى نارىعىنداعى كۆازيسەكتور دەگەندە ەڭ الدىمەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ەسكە تۇسەدى. ولاردىڭ قارجىلىق كاپيتالى كەيبىر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كاپيتالىن ون ەسە وراپ الاتىنىنا بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى تاڭعالادى.
ۇلتتىق بانك باسشىسى ەربولات دوساەۆ بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا ميكروقارجىلىق ۇيىمدار ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرۋگە قاتىساتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن جۇمىس ىستەۋدەگى تاجىريبەسى از. ەسەسىنە, ميكروقارجىلىق ۇيىمداردىڭ تاجىريبەسى مول. سوندىقتان بۇل شەشىم – شوب-تى قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. مىنە, وسىدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ميكروكرەديت ۇيىمدارى قۇرىلا باستادى, وعان اكىمدىكتەردىڭ قاتىسۋ ۇلەسى 49%-دى قۇرادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسقارماسى جاڭا قاۋلىنىڭ جوباسىن جاريالادى. وندا حالىققا نەسيە بەرەتىن ۇيىمداردىڭ بورىشكەرلەر ۇستىنەن كورەتىن تابىسى زاڭمەن رەتتەلدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نەسيەنىڭ ۇستىنەن بەرىلەتىن جوعارى پايىز كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ دە, مقۇ بەرەتىن كرەديتكە دە بىردەي قولدانىلادى. ەڭ جوعارى سىياقى ارقىلى ولار استا-توك پايدا كورەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل تاجىريبە جويىلۋعا ءتيىس. قولدانىستاعى «ميكروكرەديت بەرۋ تۋرالى شارت بويىنشا سىياقىنىڭ شەكتى ءمانىن بەلگىلەۋ تۋرالى» قاۋلىدا سىياقى مولشەرى بارىنە 30% دەپ بەلگىلەنگەن. ەندى مقۇ-لاردىڭ سىياقىسى 20%-عا دەيىن تومەندەتىلەدى.
ساراپشىلار وسى رەتتە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ اتىن جامىلىپ, 200 پايىزبەن نەسيە بەرىپ جۇرگەن ينستيتۋتتاردى مەملەكەتتىڭ قاراۋىنان الىپ, جەكەمەنشىك سەكتورعا وتە باستاعانىن جاڭالىقتىڭ باسى دەپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋدان اكىمدەرىنىڭ بالانسىندا بولعان, كەيبىر جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ «قالتاسىن قالىڭداتىپ» كەلگەن كۆازيمەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارى دا جەكە شىعۋى كەرەك. ەگەر ولار مەملەكەتتەن ەنشىسىن الىپ, ەركىن اينالىمعا شىقسا, قارجى ساياساتىن دەربەس جۇرگىزۋگە دە مۇمكىندىك بولادى, دەيدى ساراپشىلار.
ەكونوميست س.جوباەۆ كۆازيمەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى اكىمدەردىڭ ىقپالىنان الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن 49 پايىزدان دا ازايتىپ, قۇرامىنا تاۋەلسىز ساراپشىلاردى قوسۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
– مەملەكەت ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋدى كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردان باستاماسا, تىرلىكتىڭ ءبارى بوس دەگەن ءسوز. «بايتەرەك», «دامۋ» سياقتى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبارى – مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا. ولاردى جەكەشەلەندىرمەي, «اتامەكەن» ۇكپ-داعى ميكروقارجىلىق ۇيىمدار نومەنكلاتۋرالىق تەتىكتەر ارقىلى قولدان ۇيىمداستىرىلعان قىسىمنىڭ قىسپاعىنان قۇتىلا المايدى, – دەيدى ول.
الماتى
