قازاقستان – يسلام, پراۆوسلاۆيە, كاتوليتسيزم, پروتەستانتيزم,
بۋدديزم جانە يۋدايزم وكىلدەرى كەلىسىم مەن
بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمدەگى جالعىز جەر.
ن.ءا.نازارباەۆ.
كوپعاسىرلىق تاريحي كەزەڭدەردە قاتتالعان ءدىني جانە مادەني كوپتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارشا الەمگە ءتۇرلى كونفەسسيالار مەن ەتنوستاردىڭ تاتۋ عۇمىر كەشە بىلەتىندىگىن پاش ەتىپ كەلەدى. قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, دىندەر مەن مادەنيەتتەر الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان.
قازاقستان حالقىنىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم فورمۋلاسى بۇكىل پروگرەسشىل ادامزات تاراپىنان تانىلدى جانە دە بۇل مودەل الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلگى بولىپ قانا قويماي, ساراپشىلار, عالىمدار مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر.
قازاقستان – يسلام, پراۆوسلاۆيە, كاتوليتسيزم, پروتەستانتيزم,
بۋدديزم جانە يۋدايزم وكىلدەرى كەلىسىم مەن
بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمدەگى جالعىز جەر.
ن.ءا.نازارباەۆ.
كوپعاسىرلىق تاريحي كەزەڭدەردە قاتتالعان ءدىني جانە مادەني كوپتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارشا الەمگە ءتۇرلى كونفەسسيالار مەن ەتنوستاردىڭ تاتۋ عۇمىر كەشە بىلەتىندىگىن پاش ەتىپ كەلەدى. قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, دىندەر مەن مادەنيەتتەر الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان.
قازاقستان حالقىنىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم فورمۋلاسى بۇكىل پروگرەسشىل ادامزات تاراپىنان تانىلدى جانە دە بۇل مودەل الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلگى بولىپ قانا قويماي, ساراپشىلار, عالىمدار مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىر.
قازاقستاندىقتاردىڭ جەتىستىگىنىڭ فەنومەنى, اسىرەسە, ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ جانە ونىڭ حالقىنىڭ تاريحىنان ورىن العان. ال كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ دامۋى ۇلى ەۋرازيانىڭ ورتا بولىگىندەگى ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ءسىڭىسۋى ۇدەرىسىمەن تىكەلەي بايلانىس تاپقان. مەملەكەتتى قۇراۋشى ەتنوسقا ءتان ءداستۇرلى تولەرانتتىلىق, ونىڭ باسقا مادەنيەتتەر مەن كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرىنە دەگەن ىزگى قۇرمەتى مەن قارىم-قاتىناسى ءوز كەزەگىندە جاڭا مىڭجىلدىقتا جاس زايىرلى مەملەكەتتىڭ سىندارلى دامۋى مەن الداعى كەزەڭدەگى وركەندەۋى ءۇشىن مىقتى ءارى سەنىمدى نەگىز بولا الدى.
تاريح جىلناماسىنا ەنگەن جىلداردا ءوزارا تۇسىنىستىك, تولەرانتتىلىق پەن كەلىسىم نەگىزىندە قازاقستان حالقى تۇتاستىعىنىڭ تۇراقتى نەگىزى قالىپتاستى. ونىڭ ءتۇپ تامىرى رۋحاني تۇتاستىقتا جاتقاندىعى دا ەش كۇمان تۋعىزبايدى. بۇل جەتىستىكتەردىڭ اۋقىمدىلىعى مەن تەرەڭدىگىنىڭ شىنايى كورىنىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەسسياسىندا ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ايتىلعان ءسوزدەرىمەن ناقتىلانادى: «قازاقستاندىق جول ۇلتتىق جەتىستىكتىڭ ۇلگىلىك مودەلىنە اينالدى. بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىك جانە تۇتاستىعىنىڭ ناتيجەسى, بۇل ۇلتتىڭ ناعىز پاسسيونارلىق ويانۋى, بۇل تەك قانا قۋاتتى حالىقتاردىڭ ۇلى مۇمكىندىگى».
بۇل انىقتاما جاھاندانۋ ۇدەرىسى, بولاشاقتاعى الەمنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ءتۇرلى راديكالدى تۇجىرىمداردىڭ پايدا بولۋى مەن حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىنىڭ السىرەۋى جاعدايىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. 2013 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وتكىزىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حح مەرەيتويلىق سەسسياسىندا ەلباسى: «ءبىز وسىنداي حالىققا اينالدىق جانە وسى بيىكتىكتە قالۋعا ءتيىسپىز! قازاقستان – بۇل ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس بولاشاق. ...الدىمىزدا ۇلكەن جوسپارلار تۇر. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جاھاندىق قۇبىلۋلاردىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا جۇرەتىن بولادى. وعان بۇگىننەن باستاپ دايىن تۇرىپ, حالىق بىرلىگىن بۇكىل كۇش-ءجىگەرمەن بەكەمدەۋ قاجەت», دەگەن ەدى.
قازاقستاندى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 30 ەل قاتارىنا قوسۋعا باعىتتالعان ناقتى ماقساتتار مەن مىندەتتەر بەلگىلەنگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانعانىنا ءبىر جىل تولدى. سوڭعى جىلدارى ءبىز قازىرگى جاھاندانۋ الەمىندە مەملەكەتتەر, قوعام, ادامدار اراسىنداعى جاڭا شيەلەنىستەردىڭ قاينارىنا اينالعان كوپتەگەن باعىتتارعا, اتاپ ايتساق, ءوڭىرلىك جانە كونفەسسيالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني, تىلدىك جانە ەتنوستىق بولىنۋلەرگە كۋا بولۋدامىز. قازاقستان حالقى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى وسى جاڭا ءارى كۇردەلى جاعدايلاردا, ءبىز ەۋرازيالىقتىڭ تانىمال زەرتتەۋشىسى لەۆ گۋميلەۆتىڭ «ۇلتتىق الۋاندىلىق – ادامزات بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءتيىمدى ءتۇرى», دەپ ايتقان ءسوزىن ەسكە الا وتىرىپ, قازاقستان قوعامىنىڭ كونفەسسيالىق كوپتۇرلىلىگىن قوعام پايداسىنا اينالدىرۋىمىز قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ بولاشاعىن تۇجىرىمداي وتىرىپ, زايىرلى مەملەكەت ەل حالقىنىڭ تاريحي تاڭداۋى بولعانىن ەرەكشە ەسكەرتتى جانە قوعام نازارىن مەملەكەتتىڭ, قوعام مەن ءدىننىڭ ءوزارا ءتيىمدى ارەكەتتەستىگىنىڭ ۇلگىسىن ىزدەۋگە باعىتتادى. قازاقستان كەز كەلگەن ەكسترەميزمگە تۇبەگەيلى قارسى بولا وتىرىپ, ءداستۇرلى دىندەردى قولدايدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت. ازاماتتاردى ار-وجدان بوستاندىعىمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەت, دەگەنمەن, قوعامعا ءوز بەتىنشە ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بەن زاڭدارىمىزعا قايشى كەلەتىن الدەبىر قوعامدىق نورمالاردى تىقپالايتىن ارەكەتتەرگە وتە قاتاڭ قارسى تۇراتىن بولادى», دەپ ەرەكشە اتاپ وتىلەدى. سول سەبەپتى دە, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قازاقستان قوعامى الدىندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم نەگىزىندە زايىرلى, تولەرانتتى قوعامدى ءارى قاراي دامىتۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «...ءبىز زايىرلى قوعام داستۇرىنە يە ەكەندىگىمىزدى جانە قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەندىگىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت», دەگەن سوزدەرىنىڭ استارىندا «زايىرلىلىق» كاتەگورياسىن بارشا قازاقستان حالقىنىڭ كوپ قىرلى الەۋمەتتىك-قوعامدىق ومىرىندەگى تەرەڭ ءارى ءماندى كونستانتا ەتىپ كورسەتۋگە ۇمتىلۋشىلىق جاتقانى انىق. مۇنداي ساياسي, مادەني جانە رۋحاني باسىمدىلىقتار مەن قوعام دامۋىنىڭ قۇندىلىقتارىن ايقىندايتىن قاعيداتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا جازىلعاندىعى بارشامىزعا بەلگىلى. ال وسى نەگىزگى قۇجاتتىڭ سايكەس تاراۋلارى ادامنىڭ ءوز ءدىني سەنىمىن ۇستانۋعا ەركىندىگى مەن قۇقىعىن بەكىتەتىن ەرەجەلەردەن تۇرادى.
قازاقستاننىڭ زايىرلى سيپاتى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىنداعى سەنىم بوستاندىعى, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مەملەكەتتەن بولەك بولۋى, مەملەكەتتىك نەمەسە جالپىعا مىندەتتەلگەن ارنايى ءدىننىڭ بولماۋى, ءدىني ۇيىمداردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى, كەيبىر الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە مەملەكەت پەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى سەكىلدى ماسەلەلەر ولاردىڭ ناقتى بەلگىلەرى ارقىلى ايقىندالادى.
وسى ورايدا, بۇگىنگى تاڭدا 140 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيا وكىلدەرى ءومىر سۇرەتىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنداعى باستى مىندەت رەتىندە بەلگىلەنگەن. وسىنداي قادامنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستان بارشا الەمگە تولەرانتتىلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءداستۇرلى رۋحاني جانە ءدىني قۇندىلىقتار قايتا جاڭعىرىپ, ەسكى عيبادات ورىندارى: مەشىتتەر, شىركەۋلەر, قۇلشىلىق ۇيلەرى مەن سيناگوگالار قايتا قالپىنا كەلتىرىلسە, كەيبىرەۋلەرى جاڭادان بوي كوتەردى. قۇربان ايت جانە روجدەستۆو ءدىني مەرەكەلەرى قازاقستاندا دەمالىس كۇندەرى بولىپ جاريالاندى. وسىلايشا, قازاقستاندا ءدىننىڭ ەتنوستىق جانە ساياسي قاۋىمداستىققا قارسى تۇراتىن باسەكەلەستىك باعىتتاعى سايكەستەنۋگە ەمەس, كەرىسىنشە, قوعامعا قايتالانباس ارالۋاندىلىق سيپات پەن وزىندىك ەرەكشەلىك بەرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن بايىتۋشى ەلەمەنت رەتىندە كورىنىس تابۋىنا العىشارتتار جاسالدى.
قازاقستاننىڭ جالپى تاريحي وتكەنى مەن ەتنوستاردىڭ ەتنومادەني داستۇرلەرى ءدىني ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋىندا ايتارلىقتاي ىقپالعا يە بولدى. زەرتتەۋشىلەر, ولاردىڭ ماڭىزدى ايقىن سيپاتى رەتىندە دىندەردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسۋعا دەگەن ۇمتىلىستارىن كورسەتەدى. بۇل ۇدەرىستەر ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان زايىرلىلىق ۇستانىمدارى, مەملەكەت پەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ كونفەسسيالىق بەيتاراپتىق سيپاتتارى, ادام مەن ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىمدەرىنە نەمەسە ءدىني جانە زايىرلى ۇيىمدارعا مۇشە بولۋىنا قاراماستان قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى مەن ەركىندىگى, قازاقستاندىق تۇرعىنداردىڭ ەتنومادەني داستۇرلەرىن, ءارتۇرلى توپتاردىڭ قاۋىمدىق مەنتاليتەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن قۇرمەتتەۋ, مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ار-ۇجدان جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعى سالاسىنداعى ساياساتتىڭ اشىق تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى سەكىلدى نەگىزگى بىرىكتىرۋشى قاعيداتتارعا قۇرىلعان ماقساتتى ءارى سىندارلى ساياساتتىڭ زاڭدى جانە قيسىندى جالعاسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
قازاقستاندا بۇگىنگى كۇندە مەملەكەت پەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى ءدىندى ۇستانۋشىلاردىڭ ەركىندىگى مەن قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىنا, قوعامدىق جانە ءدىني ىنتاعا, سەرىكتەس بولۋ قارىم-قاتىناسى مەن ءوزارا تۇسىنۋشىلىككە دەگەن ۇمتىلىسقا نەگىزدەلگەن. ارينە, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىرعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. بۇل رەتتە, مەملەكەتتىڭ ىقپالدى ساياساتى مەن كونفەسسيا كوشباسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەتنوسارالىق شيەلەنىستەر مەن ءدىني قايشىلىقتارعا جول بەرىلگەن جوق. ال وسى جايت تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ءدىني بىرلەستىكتەر زايىرلى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ اجىراماس بولىگى, ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن باستى نازارعا الۋ قاجەت. وسى ورايدا, بۇگىندە ءوزارا تۇسىنىستىك, تولەرانتتىلىق پەن ىنتىماقتاستىق, كونفەسسياارالىق توسقاۋىلداردى ءبىرلەسە وتىرىپ جەڭۋ مەن مۋلتيمادەنيەتتى الەمنىڭ قاتەرلەرىنە قارسى تۇرۋ اسا ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
سايكەسىنشە, مەملەكەت ءدىن ۇستانۋشىلار مەن ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ قوعامعا قىزمەتى مەن ادامدار يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلاتىن الەۋمەتتىك جۇمىستارىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. ال الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە, جەكەلەي العاندا, ماسكۇنەمدىكپەن جانە ناشاقورلىقپەن كۇرەس, قىلمىستىڭ الدىن الۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, وتباسىن نىعايتۋ جانە قوعامدا رۋحاني-ونەگەلىك احۋال قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەرگە مادەني جانە تاريحي قۇندىلىقتارعا يە كۋلتتىك عيماراتتار مەن عيبادات ۇيلەرىن جوندەۋ مەن قايتا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەك كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە, ءدىني بىرلەستىكتەر از قامتىلعان, ناۋقاس, مۇگەدەك جاندارعا, زەينەتكەرلەرگە جانە بالالار ۇيلەرىنە ارناپ, قايىرىمدىلىق شارالارىن وتكىزەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەت كونستيتۋتسيانى, زاڭنامالاردى ساقتاۋ مەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا قاتىستى ماسەلەلەردە ەشقانداي بولىنۋشىلىكتەرگە جول بەرمەيتىندىگىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. سول سەبەپتى, مەملەكەت ەلىمىزدەگى بارلىق كونفەسسيالاردىڭ قىزمەت ەتۋى ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق كەڭىستىكتى دامىتا وتىرىپ, ءوزى دە مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى قاتىناستاردا زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن نورمالاردى قاتاڭ ساقتايدى.
الداعى جىلداردا دا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قىزمەتى قوعامدىق سانادا مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن نىعايتۋ مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ جاسامپاز مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا تۇرعىنداردىڭ كەيبىر توپتارىنىڭ قاتىسپاي قالۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن قوعامدىق جانە ءدىني مۇددەلەر اراسىنداعى دۇرىس تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋ, سونداي-اق, راديكالدى ءدىني يدەولوگيالاردى جويۋ باعىتىندا شوعىرلاناتىن بولادى. بۇل مىندەتتەردى قوعامدا جۇزەگە اسىرۋدا ەكى ونجىلدىقتان بەرى وتانىمىزدىڭ سەنىمدى تىرەگى رەتىندە قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان كەلەسىدەي نەگىزگى يدەيالار باسشىلىققا الىناتىن بولادى:
- بىرلىك, كەلىسىم جانە وركەندەۋ – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارىمىز;
- قازاقستان – تولەرانتتى قوعامدى زايىرلى مەملەكەت;
- وتانسۇيگىشتىك, ۇلتتىق ءداستۇر جانە مادەنيەت – ۇلتتىڭ رۋحاني نەگىزى.
رۋحاني-ءدىني قۇندىلىقتار قوعامدا تولەرانتتىلىق پەن ءتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرى اراسىندا ءوزارا سىيلاستىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ماقساتتارىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋى ءتيىس.
مارات ءازىلحانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى.
