بالا كەزىمىزدە اتا-انامىز وزگەلەرگە رەنىش بىلدىرگەندە “تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر” دەپ وتىراتىن. سوندا ءبىز ەكىۇداي وي جەتەگىندە قالاتىنبىز. نەگە تاسپەن ۇرعانعا اس بەرۋىمىز كەرەك؟ ونىڭ لاقتىرعان تاسىن وزىنە نەگە قايتا اتقىلاماسقا دەگەن وي بالالىق سەزىمدى مازالايتىن. بەرتىن, ءبىلىم الىپ ەسەيە كەلە, جوعارىداعى ۇعىمنىڭ تەرەڭ دە كۇردەلى ماعىناسى بار, قوعام دامۋىندا ونىڭ الاتىن پالساپالىق ورنى ەرەكشە ەكەنىن تۇسىنە باستادىق.
ادامي قاتىناستاردا بايسالدىلىق, شىدامدىلىق, سىپايىلىق, سابىرلىلىق, كەشىرىمدىلىك, قاناعاتشىلدىق, كىشىپەيىلدىلىك, مەيىرىمدىلىك سەزىمدەرى ازدى-كوپتى كەمشىن بولادى. وسى قاسيەتتەر تۋراسىندا ۇلت ۇلىلارى قالدىرعان اسىل سوزدەر ۇشان-تەڭىز. كوڭىل اۋدارىپ كورەلىك.
زامانىندا جان كۇيزەلىسىن مول كورگەن ۇلى اباي: “دوسىڭا دوستىق – قارىز ءىس, دۇشپانىڭا ءادىل بول. اسىعىس ءتۇبى – وكىنىش, ويلانىپ الماق – سابىر بول”, – دەپتى. تاعى بىردە ابىز اقىن بىرلىكتى, كىشىپەيىلدىكتى, تاتۋلىقتى, ادىلەتتى اڭساپ: “كەمدى كۇن قىزىق داۋرەن تاتۋ وتكىز, جەتپەسە بىرىڭدىكىن ءبىرىڭ جەتكىز! كۇنشىلدىكسىز تاتۋ بول شىن كوڭىلمەن, قياناتشىل بولماقتى ەستەن كەتكىز!” – دەيدى.
ال ون بەسىنشى عاسىردا عۇمىر كەشكەن شالكيىز جىراۋ: “سويلەگەندە ءسوزى اۋزىنا سىيماعان, ەرىككەندە قىزىل ءتىلىن تىيماعان. عاقبىتلى سول جامان, و-داعى ءبىر پالەگە جولىعار!”, – دەسە, بۇقار جىراۋدىڭ: “ابىلاي حاننىڭ قاسىندا, بۇقارەكەڭ جىرلايدى. جىرلاعاندا نە دەيدى, سوعىسپا دەپ جىرلايدى. ولەتۇعىن تاي ءۇشىن, قالاتۇعىن ساي ءۇشىن, قىلماڭدار جانجال-ەرەگىس. بۇل قىلىقتى قويماساڭ, قۇدايدىڭ بەرگەنىنە تويماساڭ, كورەرسىڭ سونان تەپەرىش. بايلار ۇعلى شورالار, باس قوسىپتى دەسىندە, ماڭ-ماڭ باسىپ ءجۇرىڭىز, بايسالدى ۇيگە ءتۇسىڭىز. اينالا الماي ات ءولسىن, ايىرا الماي جات ءولسىن, جات بويىنان ءتۇڭىلسىن, ءبارىڭىز ءبىر انادان تۋعانداي بولىڭىز”, – دەگەن وسيەت ولەڭىنە ءومىر ماعىناسى تۇگەل سيىپ كەتكەندەي عوي. ء“بىر انادان تۋعانداي بولىڭىز”, – دەۋى بىرىڭە ءبىرىڭ باۋىرسىڭ دەگەنى. وسى قۇدىرەتتى ءسوز ءدال وسى كۇنگە ايتىلعانداي.
شال اقىن اشۋ مەن اقىل جىگىن, ويلانباي ايتىلعان ءسوزدىڭ كەسىر-زيانىن انىقتاپ بەرگەن: “اشۋ – دۇشپان بولعاندا, ءناپسى – جاۋىڭ, اقىل تۇرعان الدىڭدا اسقار تاۋىڭ. جۇرەككە اشۋ كەلىپ تولعان شاقتا, دەنەڭنىڭ بىلە الماسسىڭ اۋرۋ-ساۋىن. ويلاساڭ مىڭ ءبىر پالە تىلدەن تۋعان, شەشەندەر توپ ىشىندە ءتىلدى بۋعان. ءبىر ادام قاتەلىكپەن ءسوز سويلەسە, جابىلىپ مىڭ ءبىر پالە سونى قۋعان. جىگىتتەر, جاۋ المايدى اقىلداسساڭ, بىلگىشكە كوپ بىلەتىن جاقىنداسساڭ. قاراپ جۇرگەن كىسىگە ادام تيمەس, سابىر قىپ ءوز بويىڭدى مىقتى ۇستاساڭ”.
قازاق ەلىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋدى كوكسەپ وتكەن كەمەڭگەر اسان قايعى بىلاي دەگەن ەكەن: “ەردىڭ قۇنى بولسا دا, الدىڭا كەلىپ قالعان سوڭ, قول قۋسىرىپ بارعان سوڭ, اسا كەش تە قويا بەر, بۇرىنعىنى قۋىس پا. اقىڭ بولسا بىرەۋدە, ايىبىن تاپ تا الا بەر, ەرەگىسىپ ۇرىسپا, سەنىكى ءجون بولسا دا, اتىڭ شىقپاس دۇرىسقا. اشۋ – دۇشپان, ارتىنان, ءتۇسىپ كەتسەڭ قايتەسىڭ, ءتۇبى تەرەڭ قۋىسقا!”. ارعى اسان قايعى وسىلاي دەسە, بەرگى تۇرماعامبەت اقىن دا جۇرتتى كەرىسۋ, تىرەسۋدەن اۋلاق ءجۇرۋگە, سابىرلىلىق, كەڭشىلىك پەن قاناعاتشىلدىققا شاقىرىپ: “كەي دوستا كەلىسۋدەن, كەرىسۋ كوپ; وسەك پەن وتىرىككە ەرىسۋ كوپ; كوزگە دوس, سىرتىڭنان قاس, ىشتەن اراز; سىلتاۋ قىپ ءسال نارسەدەن جەرىسۋ كوپ; ەسەپتەپ ءبىرىن ونعا, ونىن جۇزگە; ءتىرنەكتەپ داۋ-جانجالدى تەرىسۋ كوپ; اينالىپ باس جاعى – وكپە, ارت جاعى – ورتكە! سابىر – كۇن تۇسىرمەيتىن سايا, اسىعىس – اۋناتىپ كەتەتىن مايا. “شۇكىرلىك” قىپ شىداعان, كەڭشىلىكتى كوپ كورەر. “بولمادى” – دەپ – ويداعىم, – اسىعىپ اقىماق وكپەلەر”, – دەپ تۇيىندەيدى.
جالپى “كەشىرىمدىلىك” ۇعىمى دانالار اۋزىنان ءجيى شىققان. شاماسى, مادەنيەتتى, ىزگىلىكتى ازامات الدىمەن وسى قاسيەتكە يەلىك جاساۋى قاجەت-اۋ. بۇل مىنەز سابىرلى, سالماقتى , ءتوزىمدى بولۋعا شاقىرادى. ماسەلەن, باستالىپ كەلە جاتقان جانجالدى ءبىر جاعى سابىرلىلىق تانىتىپ, كەشىرىمدىلىك بايقاتىپ, شەگىنىپ جاتسا, وندا ەكىنشى جاق, ءسوز جوق, قارسىلىق كورمەگەن سوڭ ءوزىن قارۋىنان ايىرىلعان باقسىداي سەزىنىپ, جاعىمسىز رايدان قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. ۇدەپ كەتەيىن دەپ تۇرعان شۋ وزىنەن ءوزى باسىلادى. وسىدان ەكى جاق تا بىردەي جەڭىسكە يە. “قورعانۋشى” ازامات بيىك پاراساتتىلىعى ارقاسىندا ءوز باسىن قاجەتسىز مەحناتتان ساقتايدى. “شابۋىلداۋشى” دا پايداسىز قالمايدى, سەبەبى قارسىلاسىپ تەكەتىرەسكەندە كىم دە بولسا ۇتىلىستا قالاتىنى انىق.
تاريح قويناۋىنا كەتكەن وداق قاراماعىندا قازاق ەلى جەتپىس جىلداي ءومىر ءسۇردى. وسى كەزەڭدە عاسىرلار بويى وركەندەگەن ۇلتتىق ءۇردىس پەن ادەت-عۇرىپ قاعاجۋ كوردى. كوپ بالالى قازاق وتباسىلارى ازايا باستادى. زامانا تالابىنا ساي ۇرپاقتى تاربيەلەۋ باعىتتارى دا وزگەرىسكە ۇشىرادى. ول ۇرپاقتىڭ قاي تىلدە وقىپ, قانداي تاربيە العانى وزىمىزگە ءمالىم. “ۇرپاعىم كوبەيسىن, وركەندەسىن”, دەگەن بابالار تىلەۋى جايلاپ شەتتەتىلدى. وتباسىندا ءوزىمشىلدىك سەزىم ورىستەدى. ونىڭ cوڭى بالا مەن اتا-انا اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قايىرسىزدىقتارعا اكەپ سوقتى. وسىنىڭ بارلىعى دا قازاقتىڭ ونەگەسىنە, ادەت-عۇرپىنا قاراما- قايشى ەدى. امال نە, بۇل الەۋمەتتىك سىرقاتقا قازاقتىڭ ءبىرازى شالدىقتى دا.
اتالعان كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق بابالار ۇلگىسىنەن بەيحابارلاۋ ءوستى. ويتكەنى, سول ۇلگىنى كۇندەلىكتى ەسكە سالىپ, ايتىپ وتىراتىن اكەلەر قاۋىمىنىڭ ءوزى دە اتا ۇردىسىنەن كەزىندە جارىپ اۋىزدانا الماعان ەدى. بۇگىن وسى ۇرپاق رۋحاني قيىنشىلىق ۇستىندە. سەبەبى, جەتپىس جىل ىشىندەگى ءتالىم-تاربيە ورنىن بابالار ونەگەسى ءالى تولىق باسىپ, تۇپكىلىكتى ورنىعا العان جوق. ال وعان باۋىرلارىمىز كىنالى مە؟ سول ءۇشىن ولاردى ايىپتاۋعا بولا ما؟ جوق, ايىپتاۋعا مۇلدەم بولمايدى. ويتكەنى, ۇلتتىق ۇلگىنى كورمەگەن, بىلمەگەن ادامدى قالاي كىنالايسىڭ. بىراق قازاقتىڭ اسىل قاعيدالارىن ءۇيرەنۋگە, ۇعىنۋعا كەلەلى بەتبۇرىس جاساۋدى تالاپ ەتۋ ورىندى. ۇمتىلعان اعايىنعا جاعداي جاساپ, كومەكتەسۋ بارلىعىمىزدىڭ باۋىرلىق بورىشىمىز. دەمەك, بۇل بابالار ونەگە-ءۇردىسىن جەتىك بىلەتىن جانە ول قازىنانى ءالى تولىق مەڭگەرە الماعان ەكى ۇرپاق اراسىنداعى ماسەلە. كەشىرىمدى, شىدامدى, پاراساتتى بولا بىلسەك, مۇنىڭ دا شەشىمى جاقىن.
ءبىر ءبىتىمدى, بولىمدى, تەكتى ازامات اۋىل, ءوڭىر نەمەسە قوعام ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى دەلىك. ءومىر بويى ول كىسى بىردە-ءبىر جاڭساق تىرلىككە, قاتەلىككە مويىن بۇرماعان. دەگەنمەن, سول قاتەلىك اقىرى ىڭعايىن تاۋىپ ساناڭا ەندى. قاتەلىك دەيتىن دە ەمەس-اۋ, ءبىر زۋ ەتكەن مەزەتتە كوڭىل مەن سەزىم تولقىنى ەرىك الدى. وقىس ءسوز ايتىلدى, بولماسا كوپشىلىك كۇتپەگەن قيمىل جاسالدى. بىراق وسى وقىس ءسوز بەن قيمىل ادەيى, ارنايى, سانالى تۇردە ايتىلىپ, جاسالعان جوق. سول مەزەتتە ازاماتتىڭ ويىندا ءبىرەۋگە قيانات كورسەتەيىن, نەمەسە سودان پايدا تابايىن دەگەن پەندەشىلىك پيعىل مۇلدەم بولعان دا ەمەس. دەگەنمەن, بولار ءىس بولدى. ويتكەنى, ول ازامات قانشالىقتى قۇرمەتتى, بەدەلدى, ءبىلىمدى بولعانىمەن, ول دا سۇيەك پەن ەتتەن جارالعان عوي. ەندەشە, ومىرىندە ءبىر جاڭساقتىققا بوي بەرۋگە ونىڭ دا “قۇقى” بار ەدى عوي. ولاي بولسا, بۇل قۇبىلىسقا ءتۇسىنۋشىلىكپەن, كەڭشىلىكپەن, كەشىرىمدىلىكپەن قاراۋعا ابدەن بولار ەدى. ونىڭ بەرجاعىندا مۇنداي جاعداي كۇندە كەزدەسپەيدى, سەبەبى مول بەدەل مەن بيىك قاسيەتتەر ەكىنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيدى دە. جانە بۇل ازاماتتىڭ اتقارعان قىرۋار مول ەڭبەگى مەن جاڭاعى بولماشى جاڭساقتىقتىڭ اراسى كوك پەن جەردەي عوي.
سوندىقتان, وعان ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق, ءبىز ولاي جاسامايمىز. ازاماتتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ الامىز. كۇن قۇرعاتپاي قاتەسىن جادىنا سالامىز دا تۇرامىز. ءسويتىپ, ونىڭ سەزىمىن, ساناسىن, جۇرەگىن جارالايمىز. مۇنىڭ ءتۇپ-تۇبىرىندە پەندەشىلىكتىڭ ناشار كەيپى – كورە الماۋشىلىق جاتىر. ال وسىدان نە ۇتتىق؟ ۇتقان تۇگىمىز دە جوق. ۇتىلعانىمىز كوپ. جاقسى ادامنىڭ اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ماڭىزىن تومەندەتىپ باقتىق. ول ازاماتتىڭ الداعى ۋاقىتتا كەلەلى ەڭبەك جاساۋىنا دا ءبىرشاما كەدەرگى قويدىق. ءوزىمىز دە رۋحاني جۇدەۋلىككە كەزىكتىك, ويتكەنى جاقسىلىقتى, ىزگىلىكتى قولداماعان, پەندەگە وسىدان وزگە نەسىبە بۇيىرماسا كەرەك. مىنە, وسى تۇس ادامگەرشىلىكتىڭ ەڭ بيىك ءتۇرى – كەشىرىمدىلىكتى جوعارى كوتەرەتىن كەز, اعايىن! جاقسى, تەكتى, ءبىلىمدى ادامدى كورسەك, قىزعانىشتى ۇمىتىپ, قولداي بىلەيىك, وعان جاقىنداپ, جۇعىسىپ كومەگىمىزدى ايامايىق. شىنتۋايتىندا, بۇل الدىمەن ءوزىمىزگە كەرەك, سويتكەندە عانا ىزگىلەنە تۇسەمىز.
ەكى جاقىن ادامنىڭ ءبىر- بىرىمەن تۇسىنىسە الماي رەنجىسۋى ءجيى كەزدەسەدى. مۇندا كوپشىلىگىندە “شابۋىلداۋشى” جاق تالاپتارى ءادىل بولماسا دا دەس بەرمەيدى, اقىلعا كونبەيدى. سەبەبى, ول ءوزىنىڭ بۇرىس ءىسىن, شىنىمەن-اق دۇرىس دەپ سانايدى, ويتكەنى ونىڭ شاماسى, دەڭگەيى سول عانا. ورتاق مۇددەنى بايسالدى, بايىپتى تۇردە تالداۋعا ونىڭ اقىل-ويى, پاراساتى جەتىڭكىرەمەيدى. سوندىقتان “قورعانۋشى” جاقتىڭ ءتۇيىن ماسەلەنىڭ ءادىل شەشىمىن تابۋداعى ىزگى ىقىلاسى مەن جىگەرى بوسقا دالاعا كەتەدى, ناتيجە بەرمەيدى. وسى جەردە تۇرماعامبەت اقىننىڭ سوزدەرى ويعا تۇسەدى: “باعاڭدى بىلگەن ەرگە باسىڭدى بەر, ءدۇر شاشپا, شاپشاڭداتىپ تەرمەگەنگە! بولعانمەن بىرگە تۋعان باۋىرلاسىڭ, ءسوز ايتپا, اقىلىڭا ەرمەگەنگە!”. سول ايتقانداي, بۇل جاعدايدا “قورعانۋشى” جاقتىڭ ءتيىمدى جولى – بەلسەندى قيمىلدان باس تارتىپ, ءىستىڭ بايىبىن شىدامدىلىقپەن كۇتۋ, كەشىرىمدىلىك جاساۋ. ازدى-كوپتى ۋاقىت وتە كەلە “شابۋىلداۋشى” ءوزى-اق تەرەڭ ويلانىپ, اقىلعا جۇگىنىپ, قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, مامىلەگە كەلۋى عاجاپ ەمەس.
ۇجىم جەتەكشىسىنىڭ باستى مىندەتى ارىپتەس ازاماتتاردىڭ اۋىزبىرلىگىن ساقتاپ, جاقسى ءوندىرىستىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ. مۇندايدا ۇيىمنىڭ ءاربىر مۇشەسى دە الەۋمەتتىك-مورالدىق جاعىنان كەمشىن قالمايدى. دەگەنمەن, ۇجىمدا ءبىردى-ەكىلى “بەلگىلى” ازاماتتار دا كەزدەسىپ قالادى. بۇل ادامداردىڭ ويلاۋ, سويلەۋ ۇردىستەرى ەرەكشە, باسقالارمەن ءتىل تابىسۋى, قارىم-قاتىناس جاساۋى دا وزگەشەلەۋ. ولار ادەتتە كورگەن-ەستىگەن كەمشىلىكتەردى جيناپ-تەرىپ وتىرادى. سولاردى ءجوندى-ءجونسىز كەيىپتە, قاجەتتى-قاجەتسىز ورىندا, سىپايىلىقپەن جاناسپايتىن تۇردە حاباردار ەتەدى. سوندىقتان, ءبىر قاراعان كوزگە, ولار شىندىقتى قورعاعان سياقتى بولىپ كورىنەدى دە. وسى ازاماتتار كەيدە ۇجىمعا پايداسىنان گورى زيانىن مول اكەلەدى. ويتكەنى, ولار, شىنتۋايتىندا ءوز قامىن كۇيتتەيدى, جەكە مۇددە-ماقساتىنا جەتۋدە كەلەڭسىز ىستەردەن دە تايىنبايدى. باسشىلار ولاردان تايساقتايدى دا. سونداعىسى پالەدەن قاشىق, ءسوزدەن اۋلاق جۇرەيىن دەگەنى. مۇنى سەزگەن “باتىر” شابۋىلعا شىعادى, باسشىنى “قىسىمعا” الىپ, ۇجىم مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن پەندەشىلىك ماقساتتارىن ورىنداۋعا تىرىسادى. بۇل, ارينە, ۇجىمعا ۇنامايدى. بىراق, ازاماتتاردىڭ ارقايسىسى ءبىر جاعى – جاڭاعى ادامنان سەزىكتەنسە, ەكىنشى – باسشىدان ۇيالادى. ءسويتىپ, ۇجىمداعى احۋال ناشارلايدى, باسشى ابىرويى تومەندەيدى. پايدا تاباتىن – ەشكىمنەن “قورىقپايتىن”, وزگەنىڭ ءسوزىن باسىنان اسىرمايتىن, “كەمشىلىكسىز” ازامات. ەڭ وكىنىشتىسى, وسىدان ۇجىم ۇتىلىسقا كەزىگەدى. ءويتكەنى, بارعان سايىن كوپشىلىكتىڭ پىكىرى ەستىلمەيتىن بولادى, ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارى كوبىنەسە ەسكەرۋسىز قالا باستايدى. ناتيجەسىندە, ۇجىمنىڭ كاسىبي مۇمكىنشىلىكتەرى تولىق ىسكە قوسىلماي, كوپشىلىك رەنجۋلى بولادى . مۇندايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ كوپشىلىككە “تاس لاقتىرىپ” وتىرعان ازاماتقا “استى” كىم بەرەدى؟ مىنە, وسى تۇستا باسشىعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك اۋادى.
ول ءوزىنىڭ ادامي قاسيەتتەرى مەن قىزمەتتىك مۇمكىندىكتەرىن تولىعىمەن پايدالانىپ, جاڭاعى ازاماتقا كۇردەلى ىقپال جاساۋى ءتيىس. بىراق, بۇل وڭاي ءىس ەمەس. ول – بىلىمدىلىكتى, سالماقتىلىقتى, كورگەندىلىكتى, شىدامدىلىقتى, باتىلدىقتى تالاپ ەتەدى باسشىدان. مىنە, سوندا عانا “بەلگىلى” ازامات ءوزىنىڭ ۇنامسىز, پەندەشىلىك پيعىلىمەن ۇجىم مۇددەسىنىڭ ۇيلەسە المايتىن الشاقتىعىن ايقىن ءتۇسىنىپ, قاتەلىگىن مويىندايدى. بىراق, ول ازاماتتىڭ ار-نامىسىنا نۇقسان كەلمەۋى ابزال. ونىڭ ۇنامسىز ىستەرى مەن بايىپسىز سوزدەرىنىڭ تۇبىرىندە ادام وزگەرتە المايتىن تابيعات بەرگەن ءمىنەز-ق ۇلىق جاتىر عوي. سوندىقتان, ونى الابوتەن كىنالاۋعا بولمايدى, كەرىسىنشە, كەشىرىمدىلىك جاساۋ مىندەتىمىز. باستى ماسەلە – ورتاق مۇددەگە باسشىنىڭ شىن پەيىلىمەن بەرىلۋى يا بەرىلمەۋىندە. بۇل ءتۇيىن وسىلاي كوپشىلىك ءۇشىن جايلى شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ۇجىمنىڭ احۋالى جوندەلەدى, جۇمىسى ورگە باسادى. جەتەكشىنىڭ ابىروي-بەدەلى دە وسەدى. ەگەردە باسشى جاڭاعى ازاماتتىڭ ىق جاعىنا شىعىپ, بالە تاۋىپ باسىمدى اۋىرتپاي-اق قويايىن دەگەن وي شىرماۋىندا قالىپ قويسا, وندا باسشىنىڭ دا, سول باسشىعا كەز بولعان ۇجىمنىڭ دا حالدەرى ماقتانارلىق بولمايدى.
دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ۇستاناتىن يۋدايزم, لامايزم, حريستيان جانە يسلام دىندەرى جالپى العاندا ىزگى ادامي قاسيەتتەردى – يماندىلىقتى, قايىرىمدىلىقتى, تەكتىلىكتى, بەكزاتتىقتى, تازالىقتى, جاۋعا دا پەندە رەتىندە قاراۋدى, مەيىرىمدىلىكتى ۋاعىزدايدى ەكەن. وسىدان نەنى اڭعارۋعا بولادى؟ بۇدان ادام بالاسىنىڭ دۇنيەگە ءبىر-ءبىرىمەن ۇرىسىپ-كەرىسۋ, شاتاسىپ-تالاسۋ سوعىسۋ ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە, امان-ساۋ, قابىلەتىنە قاراي ءتىرلىك ەتىپ, وزگە ادامدارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ, باقىتتى ءومىر كەشۋ ءۇشىن تۋاتىنىن بايقاۋعا بولادى.
“ارۋاق رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى”, – دەيدى قازاق. وسى قاعيدانى ۇستانعاندار اركەز اتا-انالارىن ەسكە الىپ, دۇعا وقىتىپ, ساداقا بەرىپ جاتادى. دۇرىس تا, ورىندى دا, يگىلىكتى قىزمەت. ءسويتىپ, ءبىز اتا-انا ارۋاعىنىڭ ريزاشىلىعىن الىپ جاتامىز. اتا-انا ارۋاعىمەن قوسا, قازاقتى ەل ەتكەن بابالار رۋحىنا دا باس ءيىپ, باتاسىن سۇرايىق. ول ءۇشىن بابالار كورسەتكەن جولمەن ءجۇرىپ, سولار قالدىرعان ونەگە, ءۇردىس, قاعيدالاردى ءوز ءومىرىمىزدە مىعىم ۇستاي بىلەيىك. سولاي بولعاندا عانا اتامىز قازاق قالدىرعان رۋحاني قازىنانىڭ ساقتاۋشىسى مەن يەسىنە اينالامىز.
رۋحاني بايلىق قازاق ەلىندە عاسىرلار بويى زەردەلەنىپ, سارالانىپ, ۋاقىت تارازىسىنان وتكەن قۇندىلىقتار. مۇندا زاماننىڭ ولشەمدى ءبىر بولىگىنە عانا قاجەت مەرزىمدىلىك اتىمەن جوق. بۇل ولاردىڭ تاريحتا ماڭگىلىك قاجەتتىلىكتە, تۇپكىلىكتى قولدانىستا بولاتىنىنىڭ ايقىن دالەلى. بابالار قالدىرعان قاي ءسوز, قانداي ۇعىم بولماسىن, بارلىعىندا دا وسى ۇلتتىڭ ۇلى ارمانى سايراپ جاتىر. بۇل قۇندى قازىنا كازىر ەل يگىلىگىنە قالاي پايدالانىلۋدا؟ اتادان جەتكەن اسىل ءسوزدى ءبىز بۇگىن كۇندەلىكتى تىرلىگىمىزدە ەركىن قولدانا الىپ ءجۇرمىز بە؟ سول مۇرانىڭ قۇدىرەتتى قۇرالىن جاس ۇرپاقتىڭ قولىنا مىقتاپ ۇستاتا الدىق پا؟ بولماسا اتادان جەتكەن اسىل مۇرا ماماندار مەن عالىمدار يگىلىگىندە عانا قالىپ قويدى ما؟
ماسەلەن, “جەتى عاسىر جىرلايدى” اتتى مۇرا 5000 دانامەن جارىق كورىپتى. وسى باعالى دۇنيەنى زەردەلەپ وقىعان ازامات ءومىردىڭ ءارتۇرلى تۇسىنا قاتىسى بار ادامگەرشىلىك, دوستىق, ادالدىق, اتا-اناعا قۇرمەت, ادامنىڭ دۇنيەدە الاتىن ورنى, ەڭبەك جانە ەڭبەكقورلىق, باسقا دا ىزگى قاسيەتتەر جونىندە ماعلۇمات الىپ, ودان وزىنە قاجەت باعىت-باعدار الادى. وتە جاقسى, يگىلىكتى قۇبىلىس. بىراق, وسى كىتاپ قالىڭ بۇقاراعا قاجەتىنشە جەتە مە؟! جەتپەيدى.
ال ادام بالاسىنا قاجەت تاربيە ۇعىمدارى مەن ۇستانىمدارى, جوعارى دا جاڭا ايتقانىمداي, كىتاپتا تۇنىپ جاتىر.
بالا كەزىمىزدە اۋىل اقساقالىنىڭ ۇيىنە جىراۋ تۇسەتىن-ءدى. قۇتتى قوناق ءدام-تۇز تاتقان, سوڭ كەشكە قاراي سول ۇيگە بۇكىل اۋىل ادامدارى جينالاتىن. بالالار دا اتاسىنىڭ, اكەسىنىڭ تىزەلەرىنە باسىن قويىپ جىر تىڭدايتىن. تاڭ بوزارا قيسسا اياقتالار ەدى. جىراۋدىڭ اسەرلى قوڭىر ءۇنى, قۇلاقتان كىرىپ, سانامىزعا قورعاسىنداي قورۋشى ەدى. سونداي ءبىر كەشتە ەستىگەن ونەگەنىڭ اسەرى ءالى كۇنى قۇلاقتان كەتپەيدى. قازىرگى جاسقا اتالمىش كىتاپ وقىپ بەرۋ ارقىلى قۇلاعىنا قازاق جىرىنىڭ قۇدىرەتىن سىڭىرۋگە بولادى.
اقىندار مەن جىراۋلاردىڭ تىرشىلىك تۋراسىنداعى ويلارى باعا جەتپەس مۇرا. ويتكەنى, ولار قالدىرعان ءىنجۋ-مارجان سوزدەر مەن ناقىل ۇعىمدار ءتۇبى حالىق اراسىنان شىققان, ەل ىشىندە ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردەن باستاۋ العان دەسەك, شىندىقتان الىس كەتە الماسپىز. ال حالىقتىڭ قاتەلەسپەيتىنى انىق. ءبىزدىڭ ماقسات – وسى اسا قۇندى ءبىلىمدى قالىڭ بۇقاراعا جەتكىزۋ. سولاي بولعاندا ءاربىر ازامات كونەدەن جەتكەن ۇعىمداردى ءوز ساناسىنا قۇيىپ, ودان تەرەڭ سۋسىندايدى. سونىڭ نەگىزىندە ونىڭ رۋحاني وزەگى قويۋلانىپ, ومىرلىك كوزقاراستارىنىڭ يمانجۇزدى, ساليقالى, ىنساپتى جولعا تۇسە باستاعانىن ءوزى دە بايقاماي قالۋى مۇمكىن. سان عاسىرلار بويى جينالىپ, سارالانىپ, ەكشەلىنىپ بىزگە جەتكەن قۇدىرەتتى وي مەن سانانىڭ كۇشى قاشاندا بولەك. تەك ونى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
مەن جوعارىداعى وي بايلامدارىمدى جاستار تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە ىشتەي جۇپتاپ جۇرەتىن ەدىم. ومىردەگى ۇستانىمىما حالقىمىزدىڭ ۇشان-تەڭىز رۋحاني قۇندىلىقتارى دا ەرەكشە اسەر ەتكەنىن ايتۋ پارىزىم. ماماندىعىم تەحنيكا سالاسى بولعانىمەن, “بەس عاسىر جىرلايدى” اتتى كوپتومدىق كىتاپتى قولىم بوساي قالسا, جاتا-جاستانا وقيتىن ەدىم. سونىمەن قاتار, سىر ءوڭىرىنىڭ شايىرلارى شوراياقتىڭ ومارى, تۇرماعامبەت اقىن, بازار جىراۋ جاۋھارلارى كوڭىلىمنىڭ تورىنەن اركەز ورىن الىپ, ەندى مىنە, سول ۇلىلاردىڭ اسىل ءسوزىن ارقا تۇتىپ, ۇلتتىق ءتاربيە, ادالدىق, ادامدىق تۋرالى ءوز تۇجىرىمدارىمدى ۇسىنىپ وتىرمىن. جالپى, قانداي ماماندىقتىڭ يەسى بولسا دا, حالقىمىزدىڭ باي قازىنالارىن اركەز جانىنان شىعارماي, سوعان ارقا سۇيەپ وتىرسا, تۋرا جولدان كوز جازبايتىنىنا مەنىڭ يمانىم كامىل.
سەرىكباي قوشقاروۆ, پروفەسسور.
سوڭعى جاڭالىقتار
كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك كونتسەرت ءوتتى
ونەر • بۇگىن, 23:40
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
