پاندەميا كەزىندە زارداپ شەككەن باسقا سالالاردان ايىرماشىلىعى سول, جۋرناليستيكاعا سۇرانىس اسا قاتتى تومەندەگەن جوق. كەرىسىنشە, «نيلسەن» كومپانياسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, داعدارىس كەزىندە ۇيدە وتىرۋ مەديا ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ شامامەن 60 پايىزعا وسكەنىن كورسەتىپ وتىر. شىنىندا دا, اقش-تا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تۇتىنۋ 2020 جىلى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. اسىرەسە, جاڭالىقتار ءبولىمىن قاراعاندار سانى ارتتى.
ءدال وسىنداي ءۇردىس بۇكىل الەمدە بايقالادى. پاندەميا كەزىندە سولتۇستىك ازياداعى بۇكىل بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, جاپونيادا ونلاين جاڭالىق كوزدەرىن پايدالانۋدىڭ كۇرت وسكەنى انىقتالدى. ويتكەنى كوروناۆيرۋسقا قاتىستى الاڭداعان جۇرت سايتتارعا ۇڭىلگەن. تايۆان مەن وڭتۇستىك كورەيادا جاڭالىق تاراتاتىن ارنالاردا تەلەكورەرمەندەر سانى كوبەيگەن.
سۇرانىستىڭ وسۋىنە قاراماستان, كىرىستىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 2020 جىل كوپتەگەن جەرگىلىكتى رەداكتسياعا وڭايعا سوققان جوق. فريلانسەر جۋرناليست كااميل احمەد بىلتىرعى كوكتەمدە اتاپ وتكەندەي, شىعىنداردىڭ ارتقانى سونشالىق, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اقىرى باستالۋى مۇمكىن. ول دامۋشى ەلدەردەگى جاعداي تۋرالى ءسوز قوزعاعان. بىراق مۇنداي قاۋىپ اقش سياقتى دامىعان مەملەكەتتەردە دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
ايتسە دە, جاقسى جاڭالىق بار. ارىپتەستەرىممەن بىرگە كونراد – ادەناۋەر اتىنداعى قوردىڭ تاپسىرىسىمەن بىرلەسىپ جاساعان جاڭا زەرتتەۋىمىز كورسەتكەندەي, كوپتەگەن ەلدە قولعا الىنعان باستامالار رەداكتسيالاردى نىعايتۋعا كومەكتەسە الادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءتورت ساناتقا بولىنگەن. جەكە قارجىلاندىرۋ, مەملەكەتتىك سۋبسيديالار, جاڭا بيزنەس مودەلدەر جانە تەحنولوگيالىق پلاتفورمالاردىڭ قولداۋى. بارلىعى پايدالى. دەگەنمەن ۇزاق مەرزىمدە كەيبىرەۋىنىڭ باسقالارعا قاراعاندا ماڭىزى جوعارى.
جەكە قارجىلاندىرۋ تۇرعىسىنان كەلسەك, Google News Initiative, پۋليتتسەر ورتالىعى جانە ينتەرنيۋس سياقتى ۇيىمدار, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار پاندەميا كەزىندە جەدەل كومەك قورلارىن قۇردى. مۇنداي كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, جەكە گرانتتار جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. سونداي-اق جۋرناليستيكاعا كەڭ كولەمدى, جان-جاقتى جانە حالىقارالىق باعىتتاعى ستراتەگيانى قامتيتىن جاھاندىق «مارشالل جوسپارى» قاجەت.
كەيبىرەۋلەر مۇنى مويىندايدى. مەديانى دامىتۋ سالاسىنىڭ تانىمال ساراپشىلارى دونورلاردى ۇيلەستىرۋگە, قارجىلاندىرۋدى كەڭەيتۋگە جانە باق ينستيتۋتتارى مەن باسىلىمدارىنا قولداۋ كورسەتۋگە كىرىستى. مىسالى, حالىقارالىق مەدياعا كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى مارك نەلسون جانە BBC Media Action وكىلدەرى دجەيمس دين مەن ماحا تاكي قۇنى ميللياردتاعان دوللاردى قۇرايتىن قوعام مۇددەسى حالىقارالىق مەديا قورىن ناسيحاتتاپ ءجۇر. اتالعان باستاما وڭتۇستىك جارتى شارداعى ەلدەردىڭ جۋرناليستيكاسىن دامىتۋعا ۇكىمەتتىڭ كومەگىن كورسەتۋىنە ارنالعان.
بىراق مەدياالاڭداعى ۇلكەن وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى جاڭالىقتاردىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان باستامالار قانشالىقتى كولەمدى بولعانىنا قاراماستان, ءالى دە جەتكىلىكسىز. مەديا كاسىپكەر يۆونن لەۋ اتاپ وتكەندەي, تەحنولوگيالىق كومپانيالار سياقتى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ينۆەستورلاردىڭ اقىر سوڭىندا تۇراقتىلىققا جەتۋىنە كومەكتەسۋگە دايىن مىقتى جەلىلەردى قۇرۋى كەرەك.
وسىنى ەسكەرگەن «امەريكا ءۇشىن ەسەپ بەرۋ» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ستيۆ ۋولدمان امەريكانىڭ شامامەن 6700 جەكەمەنشىك گازەتىن قوعامعا نەگىزدەلگەن جانە قارجىلىق تاۋەلسىز ينستيتۋتتارعا اينالدىرۋعا باعىتتالعان باستاما كوتەردى. ول ۇمىتكەرلەردىڭ جاريالانىمدارىن انىقتايتىن جانە ولاردىڭ قارجىلىق تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىمداستىق قاجەتتىنە جاۋاپ بەرۋى ءۇشىن كورپوراتيۆتىك قۇرىلىمدارىن قايتا قۇراتىن كوممەرتسيالىق ەمەس قور قۇرۋدى ۇسىندى.
جەرگىلىكتى جۋرناليستيكانى قولداۋدا تىكەلەي مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ دا ءرولى بار. تاعى دا ەرەكشە ۇسىنىستار جاسالدى. اۋستراليا, نورۆەگيا جانە سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەردە جۋرناليستيكانى قوعامدىق يگىلىك رەتىندە قاراستىرعان. پاندەميا كەزىندە باق پەن فريلانسەرلەرگە سۋبسيديا بەرىلدى. بىراق بۇل شارالار قاجەتتىلىككە قاراي بەرىلگەندىكتەن, جەتكىلىكتى ەمەس.
اقش-تا تاۋەلسىز جۋرناليستيكانى قولداۋ ءالسىز. ءوز كەزەگىندە, جۋرناليستەر دە ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىن قۇپتاي بەرمەيدى. بىراق جەرگىلىكتى جاڭالىقتار مەن ساپالى رەپورتاجداردى قارجىلاندىرۋعا كومەكتەسەتىن زاڭ جوباسى قازىرگى تاڭدا تالقىلانىپ جاتىر. مىسالى, وتكەن شىلدە ايىندا كونگرەسكە ەنگىزىلگەن «جۋرناليستيكانىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى جەرگىلىكتى زاڭدا» جەرگىلىكتى گازەتتەرگە جازىلۋ قۇنى 250 دوللاردى قۇراعاندا قايتارىلمايتىن سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. زاڭ جوباسىندا قازىردىڭ وزىندە 78 قوسالقى دەمەۋشى كورسەتىلگەن.
سونىمەن قاتار Free Press-ءتىڭ نەگىزىن قالاۋشى روبەرت ماك كەسني «جەرگىلىكتى جۋرناليستيكا باستاماسىنىڭ» جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. وندا جەرگىلىكتى كوممەرتسيالىق ەمەس جۋرناليستيكانى قولداۋ ءۇشىن ءبىر ادامعا 100 دوللار قاراجات ءبولۋ قاراستىرىلعان. وسى جوسپارعا سايكەس, ۇكىمەت اقش-تىڭ پوشتا قىزمەتى ارقىلى جوعارى تابىستى تەحنولوگيالىق كومپانيالار ساتاتىن جارنامالارعا سالىناتىن از سالىق ەسەبىنەن قاراجات جينايدى. وسىلايشا, بۇل ءتاسىل Big Tech-ءتىڭ زالال كەلتىرگەن سالاسىن قولداۋعا قاجەتتى كومەكتى كورسەتەدى.
بىراق ەڭ ۇلكەن جاڭالىق – اۋستراليادا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن تەحنولوگيالىق الپاۋىتتار اراسىنداعى تەكەتىرەستى تومەندەتۋگە ارنالعان جاڭا باستاما ۇسىنىلدى. ەكونوميست رود سيمس باسقاراتىن ەلدەگى باسەكەلەستىك ورگانى جاڭا كودەكس ازىرلەدى. ەگەر قۇجات قابىلدانسا, Google مەن Facebook-تەن وزدەرى تاراتقان جاڭالىقتارعا تولەنەتىن اقىنى اربيتراج بەلگىلەيدى. افريكادان باستاپ, ەۋروپا مەن اقش-قا دەيىنگى مەملەكەتتەر بۇل باستامانى مۇقيات باقىلاپ وتىر.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە باتىل ارەكەت قاجەت. قازىرگى تاڭدا جۋرناليستيكا ءۇشىن «نە بەل, نە بەلبەۋ كەتەتىن» ءسات. بىراق جاڭالىقتار يندۋسترياسى پاندەمياعا دەيىن دە قيىن جاعدايدى باستان وتكەردى. ەگەر مەملەكەتتەر قيىندىققا ءتوزىمدى جەرگىلىكتى جاڭالىقتار ەكوجۇيەسىن قۇرۋعا جانە دامىتۋعا كورسەتىلەتىن قولداۋ ءتاسىلىن وزگەرتپەسە, تۇبىندە قوعامعا قاجەت سەنىمدى جانە تەكسەرىلەتىن اقپاراتتى تابۋ قيىنعا سوعادى.
انيا شيفرين,
كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق جانە قوعاممەن بايلانىس مەكتەبىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
