شاقىرعان شىڭ باسىنان
ۇلار ما ەكەن,
ۇستاسام بالاپانىن,
جىلار ما ەكەن؟
حالىق ولەڭى
تاڭ قىلاڭ بەرە ۇياسىنان جەم ىزدەپ شىعادى, ۇشقىرلىعىنا كوز ىلەسپەيتىنى سونشالىق, ءبىر سەرپىلگەندە مىنا جالدان انا جالعا وتەدى. بوزامىق تاڭدا شاڭقىلداعان داۋىسىن ەستىسەڭىز, ءۇيىرىن اداستىرماي باستاپ بارا جاتقان ۇلار دەپ ويلاڭىز. وسى سىرعاناپ ۇشقان بەتى تەرەڭ اڭعار, قۇز جارتاستاعى ۇياسىنا بارىپ بىردەن قونبايدى, قوناعىنان تومەندەۋ قونىپ, ۇياسىنا دەيىن جاياۋلاپ بارادى. بۇل سۇڭعىلا ۇلاردىڭ باسقا جىرتقىش قۇستاردان ءىز جاسىرعانى. ونداي جەردى قازاقتار «ۇلارقوناق» دەپ اتاۋشى ەدى. ال قورىم-قورىمنىڭ اراسى, باۋقاراعاندى تاتىراڭ جەرگە ۇيا سالىپ, بالاپان باسادى.
كەشكى اس ۇستىندە اتام ەت ۇگىپ وتىرىپ اڭگىمە باستايتىن: «تاۋتەكەلەردىڭ تەبىنىن قۋالاپ جايىلاتىن ۇلارلار بۇگىن شىقىلىقتاپ مال وتارىنا قاراي ەڭكەيە جايىلىپتى. كوپ ۇزاماي كۇن رايى بۇزىلادى. مالدى قۇلاسىنعا جولاتپاي, تەپسەڭگە قاراي تۇسىرىڭدەر!» دەپ وتىراتىن. سول تۇنگى اڭگىمە تەك ۇلار جايلى ءوربۋشى ەدى. «كوبىك قاردا كوزى كورمەي قالادى ەكەن, باسپالاپ تاياقتاستام جەرگە دەيىن باردىم, تامىلجىعان داۋسىن-اي, شىركىن, سىبىزعى تارتىپ وتىرعانداي!» دەپ سۇيىنەدى اعام. «قىسقى شىلدە جاڭا تۋدى, اق قار, كوك مۇزعا باۋىرىن توسەپ ۇلاردىڭ اق ماي بولىپ سەمىرەتىن دەر شاعى ەندى باستالدى» دەيدى قايتا ءسوز العان اتامنىڭ كوزى ۇشقىندانىپ. «جۇمىرىنان شىققان تاستى قايناتىپ ىشسە, قىرىق ءتۇرلى كەسەلگە ەم دەيدى عوي» دەپ اپام ءبىر شەتتەن اڭگىمەگە ارالاسادى. «نە كەرەمەت ەكەنىن, تاس تەرىپ جەيدى, اسقازانى تاس قورىتادى, پىشاقتىڭ ۇشى باتپايتىن جەمساۋىنان ۇساق-ۇساق قيىرشىق تاس شىققانىن تالاي كوردىك قوي» دەپ اتام ءارى قاراي حيكاياسىن جالعاي بەرەتىن...
« ۇلىتاۋعا باردىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟» دەگەن ءسوزدى ءدۇيىم قازاق بىلەدى. ۇلاردىڭ ەتى كەبىر كەلەدى, جۇرتىمىز ونى كوبىندە ەمدىك قاسيەتى ءۇشىن قولدانعان. بالا كۇنىمىزدە اتامىزدىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن وسى ۇلىتاۋ بىزگە ءتاڭىرتاۋ سەكىلدى شىڭدارى كوك تىلگەن, ءتىپتى ودان دا بيىك تاۋ بولىپ ەلەستەيتىن. كۇندەر وتە كەلە ۇلىتاۋعا دا اياعىمىز ءتيدى, توقسان تاراۋلى تاريحىنا قانىعا باستادىق. قازاقتىڭ ەل بولىپ ىرگەسى بەكىپ, باسى بىرىككەن, 36 حاندى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاعان قۇيقالى قونىسى, قۇتتى مەكەنى ەكەن... ۇلىتاۋدىڭ ەڭ بيىك جەرى – 1134 مەتر, ال ورتاشا بيىكتىگى 400-600 مەتر عانا. ۇلار باسىن قىسى-جازى اق قار, كوك مۇز قۇرساپ جاتاتىن اسقار تاۋلاردا مەكەندەيدى, ال ۇلىتاۋدا ۇلار جوق, جاراتىلىس زاڭىنا سۇيەنسەڭىز, بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ەندەشە, ۇلار جايلى ءسوز بولا قالسا الدىمەن تىلگە ورالا كەتەتىن « ۇلىتاۋعا باردىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟» دەگەن ءتامسىلدىڭ شىعۋ توركىنى قالاي؟! بويىنا قانداي جۇمباق سىردى, ەسكى تاريحتى بۇگىپ جاتىر؟!
وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن ءبىز شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ فولكلورىندا ساقتالعان «ەسەنگەلدى» باتىر جىرىنان تاپتىق. شامامەن, XVIII عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان اۋعان, جوڭعارمەن شەشۋشى قان مايدان, قاندى جورىق اشىلار تۇس. ابىلاي حان اق تۋىن ۇلىتاۋعا تىگىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىن حان كەڭەسىنە شاقىرادى. كەڭەس الدىندا سەمسەرىنىڭ جۇزىنە جانىن تۇيگەن ءۇش ءجۇزدىڭ وعلاندارىن ەلدىككە شاقىرىپ, ەرلىك پەن بىرلىكتىڭ بەلگىسى دەپ كوك تاسقا قاشاپ تاڭبالارىن سالعىزعان. سونداعى ابىلمامبەتتىڭ ءسوزى ەكەن دەيدى جىر:
جانە دە ۇلىتاۋدىڭ ۇلارىن ات,
ەتىن جەپ, سول ۇلاردىڭ قىلامىز انت.
«جەپ پە ەدىڭ ۇلىتاۋدان ۇلار ەتىن؟»
دەگەندەي كەيىنگىگە بولادى سالت.
ەكى شارتتى ورىنداپ كەڭەس باستا,
ءۇش ءجۇزدىڭ باسشىلارى, دەپ ايتتى قارت. [بابالار ءسوزى: ءجۇز تومدىق. ت.29]
ۇلى جورىقتىڭ الدىندا انتتاسۋ كوشپەلى جۇرتتىڭ الىمساقتان جالعاسقان جوسىنى. انتتان اتتاۋ ولىمنەن اۋىر, سەرت بەرگەن جاۋىنگەردىڭ جانى پيدا, ول ەش تايسالماي جالاڭاش بارىپ جاۋعا تيە الادى. انت بەرۋدىڭ ءارتۇرلى جول-جورالعىلارى بار. بوز بيەنىڭ قانىنا قول ماتىرىپ انتتاسىپ, اسىقتى جىلىكتىڭ ەكى باسىن تەڭ مۇجىپ, ءتوس قاعىسىپ اندا بولعان. «ەرتە داۋىردە ەرلەر انت بەرىسىپ, «اندا بولۋ» ءراسىمىن جاساعاندا باس بارماقتارىنان قان شىعارىپ, ونى ىدىسقا قۇيىپ, ءوزارا ءبولىسىپ ىشكەن نەمەسە ەكى باتىر بارماعىنىڭ ۇشىن ءتىلىپ, قان شىعارعان سوڭ, ءبىرىنىڭ ساۋساعىنان ءبىرى سورعان» دەپ جازادى اقەدىل تويشان ۇلى «انت» اتتى ماقالاسىندا. «قاندى ساۋساق سورىسىپ, قانداس باۋىر بولىسىپ» انتتاسقاننان كەيىن كىمدە-كىم ونى قيانات جولىندا بۇزسا زاۋالىن تارتادى دەپ سەنگەن. قازاق ۇعىمىندا قاسيەتتى قۇس بولىپ سانالاتىن ۇلاردىڭ ەتىن جەپ, قانىنا قول ماتىرىپ, ەل تاعدىرى سىنالار ۇلى جورىقتىڭ الدىندا انت بەرۋ – كيەلى سوزگە, قۇدايى ىسكە ءباتۋا بايلاسۋ.
«انت» ءسوزى دە وسى «و دۇنيە, اتا-بابا, ولىلەر الەمى» دەگەن ميفتىك كەلتىرىممەن ساباقتاس بولىپ شىعادى. ءسىرا, «انت ەتكەندە» باتىر, جاۋىنگەر ەڭ الدىمەن ولگەن اتا-بابا رۋحى, ۇرەيى اتىنان نە سوعان ارناپ ءسوز بەرگەن, ايتقان ءسوزىن بەلگىلى ءبىر «كيەلى سيپاتتى» دەپ ەسەپتەلگەن سۇيىق (سۋ, قان, قىمىز نە ءسۇت, شاراپ؟) ىشۋمەن بەكىتكەن» دەگەن پىكىر ايتادى عالىم سەرىكبول قوندىباي. قايمانا قالىڭ جۇرت قانا ەمەس اتا-بابا ارۋاعى الدىندا دا قاسام ءىشتىڭ. رۋحتاردىڭ مەدەت بەرىپ, قۇزىرى ءتۇسۋىن, الداعى اق جولىڭدى اشىق قىلىپ, شاپاعاتىن توگۋىن سۇرادىڭ. ەندى جاۋىنگەردىڭ بويىنداعى شىبىن جان كيەلى نۇرعا شومدى. سەرت بەرگەن ءىستىڭ مۇراتى جولىندا باسىن سۇم اجال جالماسا دا ول اسقاق ءولىم بولماق. عالىم سەرىكبول قوندىباي انت بەرۋدىڭ شىعۋ توركىنىن ايتا كەلىپ, تامىرىنىڭ تىم باعزىدا ەكەنىن, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 50-جىلدارداعى حۋننۋلار مەن قىتاي اراسىنداعى انتتاسۋ راسىمىنەن دەرەك كەلتىرەدى. «تاڭىرقۇت, ونىڭ ۋازىرلەرى جانە قىتاي ەلشى-اسكەرباسىلارى حۋاننۋ تاۋىنا كوتەرىلىپ, نو وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنا بارىپ, اقبوز اتتى قۇرباندىققا شالادى. تاڭىرقۇت «جورىق قىلىشىن» (حۋننۋلار جورىق قىلىشىن ەڭ قاسيەتتى قىلىش دەپ ەسەپتەگەن) الىپ, ونىڭ ۇشىن شاراپقا مالدى. بۇل – ءبىر كەزدە لاۋشان تاڭىرقۇت ولتىرگەن جىۋ-جى پاتشانىڭ باس سۇيەگىنەن ىستەلگەن توستاعانعا قۇيىلعان «انت شارابى» بولاتىن, جينالعاندار كەزەكپەن وسى انت شارابىن ءىشتى». انتتى كىم بۇزسا, كوكتىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, ۇرپاقتارىن سول انتتىڭ كيەسى اتسىن دەپ ءسوز بايلاسادى. تاريحشى گەرودوت تا سكيفتەردىڭ انت بەرۋ ءراسىمى تۋرالى, كيەلى دەپ ەسەپتەگەن سۋسىنعا قارۋلارىن ماتىرىپ, سوڭىرا ۇزاق دۇعا وقىلعاسىن ونى ءىشىپ انتتاساتىنىن جازىپ كەتكەنى ءمالىم.
ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ۇلىتاۋدا باس قوسىپ, انت قابىلداۋى تەگىن ەمەس. كوشپەلى جۇرت انت ەتۋ جورالعىسىن وزدەرى كيەلى ساناپ تابىنعان تاۋدىڭ باسى, وزەننىڭ بويىنا كەلىپ وتكىزگەن. ارقاشان دا تابيعاتتى جانسىز زات رەتىندە قابىلداماعان. اسقاق تاۋ, الىپ وزەندەردىڭ دە جانى بار ەكەنى, وسى جاساعان باتا, توقتاعان شەشىمگە كۋا بولارىنا سەنگەن. بۇل نانىمنىڭ تامىرى تىم ەرتەدەن باستاۋ العان. عالىم ەدىگە تۇرسىنوۆتىڭ نەوليت تايپالارى, ونىڭ ىشىندە ساحالاردىڭ «مەكەن يەسىنە جەلى ارناپ سىيلاۋ» ىرىمى تۋرالى كەلتىرگەن مالىمەتى دالەل. «ىرىمنىڭ ماقساتى – قۇدايلاردان, تابيعات يەلەرىنەن, جىنداردان مال ءتولىنىڭ ءوسۋىن, قىمىزدىڭ مول بولۋىن ءوتىنۋ. ول ءۇشىن قۋلىق-بايتالدىڭ سۇتىنەن قىمىز دايىنداپ, ونى مايمەن ارالاستىرىپ, وڭاشا وسكەن قايىڭنىڭ جانىنا الىپ كەلىپ, اق جىلقىنىڭ قىلىنا وراعان ءبىر شەلەك قىمىزدى الدىنا: «جەر-سۋىمىزدىڭ يەسىنە جەلى ارناپ سىيلاۋ ءۇشىن كەلدىك», دەپ قوياتىن». جەر-سۋعا ارناپ قىمىز شاشۋ ىرىمى تابيعاتتى جاندى قۇبىلىس دەپ تانۋدان, يەسى ريزا بولسا جەلەپ-جەبەپ جۇرەدى دەپ سەنۋدەن تۋىنداپ وتىر. وسى ىرىمنىڭ جۇرناعى قازاق دالاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. مىسالعا, الىس ساپارعا اتتانار جولاۋشىنىڭ اتىنىڭ جالىنا اق بۇركىپ جاتادى. كوكتەمدە العاش كۇن كۇركىرەگەندە وجاۋىن تاقىلداتىپ, ءۇيدىڭ ىرگەسىنە, ەسىككە, بوساعاعا, ماڭدايشاعا اق جاعىپ, تىلەۋ تىلەيدى.
بۇگىنگى تاڭداعى جەتىلگەن عىلىم, كيبەرنەتيكا عالىمدارى بۇل ىرىمداردىڭ جالاڭ توتەمدىك نانىم عانا ەمەس ەكەنىن, تابيعاتتىڭ «جانى» بولاتىنىن ءبىلىپ ايران-اسىر بولىپ وتىر. جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «اڭىز جايىنداعى اڭىز» اتتى ماقالاسىندا وسى تىلسىم قۇبىلىستىڭ سىرى جايلى ايتىلادى. «قۇم, بۇل دۇنيەدە نە وقيعا بولدى, سونىڭ بارلىعىن كۆانتتىق دەڭگەيدە (كۆانتوۆايا پاميات) «ەسىنە» ساقتايدى. ءشول دالا, بەلگىلى ءبىر جاعدايدا, اسىرەسە قاتتى ىستىق بولعاندا, وسى كۆانتتىق سۋرەتتەردى سىرتقا شىعارادى. بۇگىنگى عىلىم ءۇشىن جۇمباق قۇبىلىستى وسىنداي عانا تۇسىندىرۋگە بولاتىن سياقتى. ءبىر كومپيۋتەرشى: كومپيۋتەردەگى چيپتىڭ بويىنداعى وسى كونە زاماننان كەلە جاتقان مالىمەت كەنەتتەن «ىسكە قوسىلىپ», بۇگىنگى پروگراممامەن قاقتىعىسىپ قالادى, سول كەزدە كومپيۋتەر كوپكە دەيىن ىستەن شىعىپ «قالقىپ» قالادى, كوپكە دەيىن قوسىلماي قويادى دەپ ايتىپ ەدى». مىنە, ىلكىدەن بەرى سايىن دالانى ەن جايلاعان كوشپەلى جۇرتتىڭ جۇمباعى ەندى شەشىلىپ كەلە جاتقانداي. اتا-باباڭنىڭ مۇعجيزاعا اينالعان تانىمىنا كوزىڭ جەتكەن سايىن ۋاقىت كەرۋەنى كەرى كوشىپ بارا جاتقانداي سەزىمگە بولەنەسىڭ.
ابىلاي حان اق تۋىن كيەلى ۇلىتاۋعا تىگىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنا ساۋىن ايتىپ, كەڭەسكە جيناۋىنىڭ رۋحاني ءمانى وسىندا. ۇلىتاۋداي قاسيەتتى مەكەندە ايتىلعان سەرت ءتاڭىرىنىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, اتا-بابا ارۋاعىنىڭ قۇزىرىنا تۇسەدى. تاريحتىڭ توزاڭىنا اينالىپ كەتپەۋ ءۇشىن ەرجۇرەك الاش بالاسى انداعايلاپ اتقا قوندى. حاننىڭ كەڭەسىندە كۇللى قازاق دالاسىنان جينالعان ءار رۋدىڭ كوسەمدەرى ءباتۋا قىلعان شەشىمدى بۇزباي, بويىنان جانى ۇشقانشا كۇرەۋسۋگە ۇلاردىڭ قانىنا قولىن مالىپ, ۇلىتاۋعا قاراپ انت ەتتى. قانعا قول ماتىرعان ءار رۋ باسشىلارىنىڭ قولى سوڭىنان ەرگەن قالىڭ ەلىنىڭ قولى. حان ورداسىنداعى ەل تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن ۇلى قۇرما قازاق تاريحىنا بۇرىلىس اكەلدى. القالى توپتىڭ كەڭەسىن قازاق دالاسىنىڭ شارتارابىنا جاۋشىلار تاراتىپ بارا جاتتى. قازاقتى جەڭىسكە باستاعان وسى كۇننەن كەيىن مەرەيى وسكەن ەل اۋزىندا « ۇلىتاۋعا باردىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟» دەگەن ءتامسىل قالدى. اگاراكي, كىمدە-كىم ءوز جۇرتىنا وپاسىزدىق جاساپ, جاسانىپ كەلگەن جاۋعا بەرىلسە «سەن دە ۇلىتاۋعا بارىپ ەدىڭ عوي, ۇلار ەتىن جەپ ەدىڭ عوي, بەرگەن انتىڭ قايدا؟» دەپ بەتىنە تۇكىرەتىن بولعان. بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ باعى اسىپ, جۇلدىزى جانىپ جاتسا, سول ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ انتىنا ادالدىعى شىعار...
عايىپتىڭ قۇدىرەتىمەن ساعىمعا بوككەن ۇلىتاۋدان سارى دالانىڭ ءتوسىن دۇبىرلەتىپ وتكەن اتا-بابا ەلەسى ات ويناتىپ شىقسا!... ۇلىتاۋ بارىنە كۋا. ول توسىنە تۇسكەن ءار ات تۇياعىنا دەيىن جادىندا ساقتايدى. ۇلىتاۋ ايتپاسا دا كوز الدىم مۇنارلانىپ جورىق ۇستىندەگى تۇمەن-تۇمەن قول كەلەدى. ساربازدار نايزالارىنىڭ ۇشىن ايقاستىرىپ تىككەن قوسىندا ۇلاردىڭ سۇيەگىن وتقا جاعىپ, ك ۇلىن جاراقاتىنا سەۋىپ وتىرادى نەمەسە قاۋىرسىنىن كۇيدىرىپ قىلىش كەسكەن جارانىڭ قانىن توقتاتۋ ءۇشىن باسىپ جاتادى. ەندى ءبىرى قاپشىقتان ۇنتاقتالعان ەت الىپ شىعادى. ارينە, ول – ۇلاردىڭ كەپتىرگەن ەتى, جاراقاتتارعا سەبەدى, ۋداي اششى, بىراق تىرتىق قالدىرماي جازادى. ۇلىتاۋدا ەتىن جەپ, قانىنا قول ماتىرعان ۇلاردىڭ سۇيەگى دە, قاۋىرسىنى دا جورىق جولىندا تاپتىرماس ەم.
«ۇلار – كەشەگى جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن اردا قازاقتىڭ ءبىزدى تاستاپ اسپان جاققا كوشىپ كەتكەن رۋحى ەمەس پە ەكەن؟» دەيتىن ءسوزى بار ەدى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ. وسى جەردە ۇلاردىڭ جانە ءبىر قاسيەتى ويعا ورالادى. بۇركىت, قارشىعا, لاشىن سەكىلدى وزىنەن ءالدى قۇستار قۋعاندا قاناتىن قومداپ قاشادى, ەگەر دە جەمىنە اينالىپ بارا جاتسا, ءوزىن تاسقا سوعىپ ءولتىرىپ جىبەرەدى. باسقانىڭ جەمتىگىنە اينالعاننان اق ءولىمدى ارتىق كورگەنى. وسىدان كەيىن قالايشا ۇلاردى قازاقتىڭ اسپانعا كوشىپ كەتكەن رۋحى ەمەس پە ەكەن دەمەيسىڭ؟!
عىلىمنۇر كادىرباي,
تۇران-استانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى
