قازاقستان رەپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا ساپارى ايرىقشا تابىستى بولىپ, ەكى ەلدىڭ بارلىق سالاداعى بايلانىستارىندا جاڭا كەزەڭدى باستاپ بەردى.
تاڭعى شىق ەلىندە
قازاقستان-كورەيا قارىم-قاتىناستارى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعارىلدى
جولىڭ تۇسكەلى تۇرعان ەل تۋرالى و جەر, بۇ جەردەن مالىمەت سۇزە باستايتىن جۋرناليستىك داعدى بويىنشا وسى جاققا جۇرەردە “نارودى ميرا” دەگەن كىتاپقا كوز سالعانىمىز بار. كورەيلەر جايىندا بىلە تۇسسەك دەيمىز عوي باياعى. كەيىنگى كەزدە كورەيلەردىڭ ءتۇبى وسى جاقتان ەكەن دەگەن اڭگىمە جيىرەك ايتىلاتىن بولىپ ءجۇر. التايدان شىققان دەپ تە جاتامىز. جانى بار ءسوز. “وچەۆيدنو, ۆ فورميروۆاني كورەيتسەۆ پرينيمالي ۋچاستيە 3 گرۋپپى پلەمەن: پالەوازياتسكايا, التايسكايا ي اۆسترونەزيسكايا, ۆەدۋششايا رول پرينادلەجالا پروالتايسكيم پلەمەنام” – اكادەميك يۋ.ۆ.بروملەيدىڭ باس رەداكتورلىعىمەن شىققان جاڭاعى انىقتامالىق (م., “سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا”, 1988, 229-بەت) وسىلاي دەيدى. ءتىل دەگەن, ءدىن دەگەن زامانا جەلىمەن, تاريح تەزىمەن بىرنەشە عاسىردىڭ ىشىندە-اق وزگەرە بەرۋى مۇمكىن, ال ءتۇر دەگەن, تۇرپات دەگەن كەم قويعاندا مىڭجىلدىقتاردا بولماسا قۇبىلا قويمايتىن قۇبىلىستار قاتارىنا قوسىلادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا كورەيلەردىڭ انتروپولوگيالىق جاعىنان قالىپتاسۋىندا التايلىق قاننىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەنى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇر. كەي كورەيدى, اسىرەسە قىزدارىن ءبىر كورگەندە قازاقتان اجىراتا الماي قالاتىنىمىز دا بار عوي. انا جىلى تايلاندقا بارعانىمىزدا ولاردىڭ دا ءتۇبىمىز التايدان تاراعان دەيتىنىن ەستىگەنبىز, كەزىندە گازەتكە جازعانبىز. ال جاپونداردىڭ قازىرگى قونىستانعان ارالدارىنا وڭتۇستىك كورەيادان بارعانى بارشاعا بەلگىلى. ولارعا دەيىن ارالدىڭ نەگىزگى حالقى ايندار بولعان. سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قازاقستانعا العاش تابان تيگىزگەن كورەيلەردىڭ ءبىزدىڭ ۇلتپەن سونشالىقتى ەتەنە ارالاسىپ كەتۋىندە دە وسىنداي ءبىر سىر جاتقان سياقتى.
لي ميون باكتىڭ وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا قازاقستانعا ءۇش كۇندىك مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنى ەسىمىزدە. كەزدەسۋلەر كەزىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكى ەلدىڭ قاشاندا ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتىپ جاتقانىن رازىلىقپەن اتاپ وتكەن بولاتىن. ساپار قورىتىندىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن لي ميون باك ەكى مەملەكەتتىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىنە قول قويعان. بارا جاتقان ەلىمىزدىڭ باسشىسى ءبىز جايىندا نە ايتقان ەكەن دەپ سايتتاردى اقتارىپ وتكەنىمىزدە كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكتىڭ “حابار” ارناسىنىڭ بيىلعى جاڭا جىلعى توپتاماسىنا سالىنعان: “كورەيا قازاقستانمەن كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ءازىر. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ورتالىق ازياداعى بەلدى مەملەكەت بولىپ تابىلادى, ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى دەپ بىلەمىن. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان دامۋدىڭ قايران قالارلىق بيىگىنە كوتەرىلدى. ءسىزدەر ءتىپتى الەمدىك كۇيزەلىس جاعدايىندا دا ءوسۋدى جالعاستىرىپ, بۇكىل دۇنيەگە جاقسى ۇلگى كورسەتىپ وتىرسىزدار. قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى وتە جوعارى باعاعا لايىقتى دەپ سانايمىن” دەگەن ءسوزىن وقىدىق. بۇل – بيىك باعا. جالپى, باعالاۋ – سالىستىرمالى كاتەگوريا. بار ماسەلە باعانى كىمنىڭ بەرۋىندە. بىرەۋدىڭ “كەرەمەت” دەگەنىنەن بىرەۋدىڭ “جامان ەمەس” دەگەنى باعالىراق بولۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان داعدارىستان شىعۋدىڭ قيىن جولدارىن تاۋىپ جاتقان الەمدەگى از ەلدىڭ ءبىرى سانالاتىن كورەياداي دامىعان ەلدىڭ باسشىسىنىڭ اۋزىمەن ايتىلعاندا بۇل ءسوز ءتىپتى بولەكشە سالماقتى ەستىلەدى. “تاۋىپ جاتقان” دەگەندى ساقسىنىپ سويلەپ تۇرمىز, ايتپەسە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, وڭتۇستىك كورەيا وسى ۇيىم ەلدەرى اراسىنان داعدارىستان شىققان العاشقى مەملەكەت سانالادى. بۇل ۇيىمعا الەمدەگى مەنمىن دەگەن ەڭ الەۋەتتى قىرىق شاقتى ەل (اراسىندا اقش, گەرمانيا, جاپونيا, كانادا, برازيليا سياقتى مىقتىلاردىڭ ءبارى بار) كىرەتىنىن ەسكە سالا كەتەيىك. سولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ وتىرعان ەل وسى كورەيا. وڭاي ءىس ەمەس. داعدارىستىڭ اۋىرتپاشىلىعىن سەزىنبەسەك مىنا ءبىز سەزىنە قويعان جوقپىز. “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, ء“Hyundaى” دەگەندەي برەندتەرىمەن الەمگە ايگىلى بولعان وڭتۇستىك كورەياڭىزدىڭ ءوزىن ءتالتىرەكتەتىپ جىبەرە جازداعان بۇل داعدارىسىڭىز. ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 2008 جىلعى 929,2 ميلليارد دوللاردان 2009 جىلى 902 ميلليارد دوللارعا كەمىپ, ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 2007 جىلعى 20 مىڭ دوللاردان 2008 جىلى 18,3 مىڭ دوللارعا, ال وتكەن جىلى 16,5 مىڭ دوللارعا ءتۇسىپ كەتكەن. وسىنداي تىعىرىقتان شىققاندارىنا قۋانىپ, بيىلعى ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو بىلتىرعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا وسەتىنىنىڭ وزىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىر بۇل اعايىندار. ءبىز مىنا مالىمەتتەردى وزىمىزدەگى باردى باعالاي ءبىلۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىنان ايتىپ جاتىرمىز.
سارسەنبىنىڭ ساتىندە باستالعان ساپاردىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ءبىز استانادان تاڭەرتەڭ ەرتە ۇشىپ شىققانىمىزبەن, اۋەدەگى التى ساعاتتىق ۋاقىت بار, ءۇش ساعاتتىق ايىرماشىلىق بار, ەلباسى ۇشاعى سەۋلدىڭ “سوننام” اۆيابازاسىنا كەلىپ قونعاندا كەشكى التى بولىپ قالعان ەدى. قوناقۇيگە ورنالاسىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, حوام ونەر ورتالىعىنا تىكە تارتتىق. پرەزيدەنتتەر ول كۇنى قازاقستاننىڭ كورەياداعى جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالادى. سەۋلدە وسى كۇندەرى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاپ كەلگەن قوماقتى شىعارماشىلىق توپتىڭ قۇرامىندا گازەت باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى جۇرگەندىكتەن مىنا رەپورتاجدا ول كونتسەرتتىڭ جاي-جاپسارىن جازۋدان شەكتەلە تۇرماقپىز. ايتسە دە, قازاقستاندىقتاردىڭ تاماشا ونەرى ءداستۇرلى مادەنيەتكە دە, كلاسسيكالىق مۇراعا دا بىردەي بيىك تالعاممەن قارايتىن كورەيلىكتەردى ءتانتى ەتكەنىن اۋىزعا الماي تاعى تۇرا المايمىز.
سالتانات كەزىندە الدىمەن ەلباسىمىز ءسوز سويلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىندە قازاقستان مەن كورەيانىڭ تاريحي بايلانىستارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى, قازاق جانە كورەي حالىقتارىنىڭ ارعى تەگى ولاردىڭ ورتاق ءتۇپوتانىنا – التاي مەن ورتالىق ەۋرازياعا بارىپ تىرەلەتىنى ايتىلدى. “ستاليندىك جولسىز جازا جىلدارىندا قازاق جەرى مىڭداعان جەر اۋدارىلعان كورەيلىكتەردى قابىل الدى. ولاردىڭ وتباسىلارى سول ءبىر قيىن كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ, قازاقستاندى مەكەن ەتكەن وزگە دە جۇرتتاردىڭ قولداۋى مەن كومەگىنىڭ ارقاسىندا امان قالدى. بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاندا كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءجۇز قىرىق ەتنوسپەن بىرگە ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار قازاقستاندىق بيزنەستە, ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا مەن مادەنيەتتە بەرىك ورىن يەمدەنگەن”, دەدى ەلباسىمىز. ماڭدايعا باسقان بەس-التى ميللياردەرىمىزدىڭ ءبىرىنىڭ كيم ەكەنىن دە بىلەسىز, ونىڭ كىم ەكەنىن دە بىلەسىز. پرەزيدەنتىمىز قازاقستانداعى كورەي قاۋىمىنىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جوعارى باعالادى. قازاقستان جىلى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىمەن, ونەرىمەن, تاريحىمەن جانە قازىرگى ومىرىمەن تانىسۋعا ءمۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى قىزعىلىقتى دا پايدالى بولاتىنىنا سەنىم مول. كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكتىڭ ءسوزى دە اسەرلى شىقتى. ء“بىز قازاقستان پرەزيدەنتىمەن تۋىسقان-باۋىر بولىپ العان سياقتىمىز. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بۇل جونىندە نە ويلايتىنىن مەن بىلمەيمىن, ايتەۋىر ءوزىم سولاي ويلايمىن”, دەگەن لي ميون باك زالداعى ەلباسىمىزدىڭ رايلانا ك ۇلىپ, باس يزەگەنىن كورگەن سوڭ ورىسشالاپ “سپاسيبو” دەدى دە ءسوزىن ءارى قاراي جالعاپ كەتتى. كورەيا باسشىسى كورەي مەن قازاق ءتىلدەرىنىڭ ءبىر تىلدىك توپقا – ۋرال-التاي توبىنا جاتاتىنىن ەسكە سالىپ, ساحنا تورىندە وتىرعان “وتىرار سازى” وركەسترى ونەرپازدارىنىڭ ۇلتتىق كوستيۋمدەرىنىڭ ادەمىلىگىن دە لايىقتى باعالاپ ءوتتى. “قازاقستاننىڭ كورەياداعى جىلى ەكى مەملەكەت قارىم-قاتىناستارىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ جارقىن وقيعاعا جاتادى. كەلەسى جىل كورەيانىڭ قازاقستانداعى جىلى بولماقشى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز تۋىسقان مەملەكەتتەرگە اينالۋدا”, دەدى لي ميون باك.
كونتسەرتتەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن لي ميون باك بەيرەسمي كەشكى قوناقاسى كەزىندە تاعى كەزدەسىپ, بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقىلادى. ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, ەكى ەل باسشىلارى وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا عانا كەزدەسسە دە, سول ساپار بارىسىندا ىسكەر توپتار وكىلدەرى ءسانتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاسا دا, ودان بەرگى ءبىر جىلداي ۋاقىتتىڭ وزىندە قاراستىراتىن تاقىرىپتار قوردالانىپ قالىپتى. وڭتۇستىك كورەيا – قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق باسىمدىقتار جۇيەسىندە كورنەكتى ورىن الاتىن مەملەكەت. 2009 جىلى قازاقستان مەن كورەيانىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 505,6 ميلليون دوللاردى قۇراعان. كوپ پە, از با؟ از دا ەمەس سياقتى. ال 2008 جىلى وسى كورسەتكىش 754,1 ميلليون دوللار بولعانىن ەسكەرسەڭىز, ويلاناتىن جايلار بار. ارينە, بۇل اراداعى نەگىزگى سەبەپ داعدارىسقا بايلانىستى. سىرتقا شىعارىلاتىن شيكىزاتتىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ەكسپورتتىڭ دا, يمپورتتىڭ دا كەمىگەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىر ەلگە عانا شىعارىلعان ەكسپورتتىڭ كولەمى وسىنشاعا ازايعانىن وقىرمانعا ادەيى باسىن اشىپ ايتۋدى ارتىق كورمەدىك. ەكسپورتتىق تۇسىمدەر مۇنشا قۇلدىراپ كەتكەندە دە ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى سىر بەرمەگەنىن, سىر بەرمەگەنى بىلاي تۇرسىن – جالاقى دا, زەينەتاقى دا, شاكىرتاقى دا داعدارىسقا دەيىن مولشەرلەنگەن دەڭگەيدە وسىرىلگەنىن, داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ نەگىزى قالانىپ جاتقانىن ءبىز ارقايسىمىز ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ال العاشقى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 6,5 پايىز بولعانىن ءبىز وسى جاققا جۇرەتىن كۇنى شىققان نومىردە جازعانبىز.
قازاقستان ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى بولىگى شيكىزات ماتەريالدارى – ۋران, فەرروقورىتپا, قوسپاسىز بولات پەن تەمىر پروكاتى, التىن, مىس. بۇلاردان ءبىز نەگىزىنەن ەلەكترونيكا, قۇرال-جابدىق, ماشينە جاساۋ ونىمدەرىن الىپ جاتىرمىز. قازاقستان ۇلتتىق بانكى بەرگەن مالىمەت بويىنشا, 1993-2009 جىلدار ارالىعىندا بىزگە قۇيىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 3,4 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن. قازاقستاندا كورەي كاپيتالى قاتىساتىن 300-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. وسىنىڭ الدىندا عانا, 23-26 ناۋرىز كۇندەرى سەۋلگە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ كەلىپ كەتكەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسى مينيسترىمەن, بىرقاتار كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. كورەيا ىسكەر ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر كەزىندە كورەي كاپيتالىن قازاقستاندا بەلسەندىرەك ەتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بار ەكەندىگىنە كوپتەگەن مىسالدار كەلتىردى. “يۋسون مەتال” كومپانياسى مەن جامبىل وبلىستىق اكىمشىلىگى اراسىندا كرەمني كەنىشىن يگەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعالى ەكى جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. “يۋسون مەتال” قازاقستاندا ءبىر جىلدا وندىرىلەتىن كادۋىلگى سيليكاتتى 800 مىڭ توننادان 1 ميلليون تونناعا, مەتالل سيليكاتتى 80 مىڭ توننادان 100 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. اتوم ەنەرگياسىنىڭ بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ دە كوكجيەگى كەڭ. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىمىزدىڭ جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق سامميتتە قازاقستاننىڭ بەيبىت اتومدى يگەرۋى جونىندە بۇكىل الەمگە ايتقانى تاعى بار.
كەشە تاڭەرتەڭ كورەيانىڭ ىسكەر ەليتاسى وكىلدەرىمەن بيزنەس-فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. تۇسكە دەيىن پرەزيدەنت كورەي ەلىنىڭ ەڭ ءىرى ونەركاسىپ الپاۋىتتارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. “سامسۋنگ س T” كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى چي سانگ حا, “پوسكو” بولات بالقىتۋ كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى چۋنگ دجۋن يانگ, “ەس-تي-ەكس گرۋپپ” كوپ سالالى كونتسەرنىنىڭ پرەزيدەنتى كانگ دوك سۋ, “پۋنگسان كورپورەيشن” كەڭ اۋقىمدى ماقساتتاعى مەتالل ءوندىرىسى جونىندەگى كومپانيا باسقارماسىنىڭ توراعاسى دجين ريۋ, “سەۋل سەميكونداكتور” جارىق ديودى كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لي چانگ حۋنمەن كەزدەستى.
كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى چون ۋن چانمەن جۇمىس بابىنداعى تۇسكى ءدام كەزىندە دە ەلدەر ەكونوميكاسىنا, اتاپ ايتقاندا, جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى كوپتەگەن جايلار اڭگىمە ەتىلدى.
كەشە تۇستەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەيا پرەزيدەنتىنىڭ “چونگۆادە” رەزيدەنتسياسىندا ەل باسشىسى لي ميون باكپەن از ادامدىق ايادا كەزدەستى. كەلىسسوزدەر كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا 1995 جىلعى مامىر ايىنداعى مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان ءوزارا قارىم-قاتىناستار مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى دەكلاراتسيا بولعانى رازىلىقپەن اتاپ ءوتىلدى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ كولەمدى اۋقىمى تالقىلانىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى بەكىتە تۇسۋگە باعىتتالعان شارالار انىقتالدى.
قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيانى ەرتەدەن كەلە جاتقان دوستىق, ارىپتەستىك قاتىناستار بايلانىستىرادى. جوعارى دەڭگەيدەگى قارقىندى ۇنقاتىسۋ جالعاسىن تابۋدا.
ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋى جەدەل قارقىن الىپ وتىر. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا كورەيلىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 300 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 3,4 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.
ەكى ەل اراسىنداعى پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىق تا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. قازاقستان پارلامەنتىندە وڭتۇستىك كورەيامەن ىنتىماقتاستىق جونىندە توپ قۇرىلسا, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اسسامبلەياسىندا قازاقستانمەن دوستىق قاۋىمداستىعى قۇرىلعان. سونداي-اق ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, ىسكەرلىك توپتار دەڭگەيىندەگى كەلىسىمدەر ويداعىداي جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. جاقىندا عانا بۇل ەلگە مەملەكەتىمىزدىڭ كوشباسشى پارتياسى “نۇر وتان” ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين باستاعان دەلەگاتسيا كەلىپ قايتقانىنان وقىرمان قاۋىم حاباردار.
قازاقستان مەن كورەيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار ەكى جاقتى قۇجاتتارعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن كورەيا ۇكىمەتى اراسىندا كورەيا ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىنىڭ عيماراتتارى ءۇشىن استانا قالاسىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قازاقستان جاعىنان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, كورەيا جاعىنان سىرتقى ىستەر جانە ساۋدا ءمينيسترى يۋ ميون حۆان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن كورەيانىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسى مينيسترلىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق جايىنداعى مەموراندۋمعا قازاقستان جاعىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, كورەيا جاعىنان ءبىلىم ەكونوميكاسى ءمينيسترى چوي كيان حۆا, “قازاتومپروم” مەن “Korea Resources ءCorporatىon” جانە “Korea ءElektrىk Power” اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا قاتىستى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قازاقستان جاعىنان “قازاتومپروم” پرەزيدەنتى ۆلاديمير شكولنيك, كورەيا جاعىنان “KEPCO” پرەزيدەنتى كيم سان سۋ قول قويعاننان كەيىن, ەلدەر باسشىلارى جۋرناليستەر ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ءوز ءسوزىنىڭ باسىندا: ء“بىز ءبىر بىرىمىزگە كەرەك ارىپتەستەرمىز” دەگەن لي ميون باك: “قازاقستاننىڭ قارىمى قايران قالدىرادى, انا جىلدارى ەلدەرىڭىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى 9-10 پايىزدىق وسىمىنە قول جەتكىزگەندەرىڭىزدى بىلەمىز”, دەپ اتاپ ايتتى. ءباسپاسوز ءماسليحاتى كەزىندەگى سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەيا باسشىسىمەن بۇل كەزدەسۋى سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندەگى ءۇشىنشى كەزدەسۋى ەكەنىن, ءوز ساپارىنىڭ باستى ماقساتى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتە ءتۇسۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ايتتى. بيىل قازاقستان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى, ول جوسپارلاردى ورىنداۋ بارىسىندا ءبىز كورەيلىك ءارىپتەستەرىمىزبەن كەڭ كولەمدى ىنتىماقتاستىققا ءۇمىت ارتامىز جانە سوعان دايىنبىز, دەدى ەلباسىمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قويىلعان ىسكەرلىك كەلىسىمدەردىڭ اراسىنان مۇناي-گاز جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, ماشينە جاساۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ۋران ءوندىرۋ سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى ۋاعدالاستىقتاردىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. پرەزيدەنت سوزىنەن كورەياعا قازاقستاندىق 2 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالاتىنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىندا ىنتىماقتاستىق ارتا تۇسەتىنىن ەستىپ, ءىشىمىز جىلىپ قالدى. كەيىنگى جىلداردا مول وندىرىلگەن بيدايدىڭ بازارى قۋسىرىلىڭقىراپ تۇرعانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان مەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن تالقىلانىپتى. ءبىز ءوڭىرلىك ساياساتتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن – كورەيا تۇبەگى مەن ورتالىق ازياداعى جاعدايدى, يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ مەن تاراتپاۋ پروبلەمالارىن, اۋعانستان تاقىرىبىن قاراستىردىق, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ايتقانداي, ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وڭتۇستىك كورەيا باسشىسى ءسوزدىڭ رەتىن پايدالانىپ, سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق پروبلەماسى كەلىسسوز جولىمەن شەشىلۋگە ءتيىس دەپ سانايتىنىن دا اڭعارتا كەتتى. جالپى, كەشەگى ۆاشينگتون سامميتىنەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇكىل الەمدە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى دەپ باعالاۋ ءبىرجولا ورنىققانىن قازىر انىق كورىپ وتىرمىز. وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە ۇيلەستىرىلگەن كوزقاراس ەكى ەلدىڭ ءمۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن, قازاقستان مەن كورەيانىڭ اوسشك جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىعىن ەسكەرە كەلگەندە وتە ماڭىزدى. ەل باسشىلارىنىڭ جاھاندىق قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ جونىندەگى كوزقاراستارى دا ءبىر ارنادا توعىسقانى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا انىق بايقالىپ تۇردى.
ەڭ ماڭىزدىسى – قازاقستان پرەزيدەنتى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىن جاڭا دەڭگەيگە – ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعارىپ بەرگەنىن قاداپ ايتتى. تاڭعى شىق ەلىندەگى ەكى كۇندىك ساپاردىڭ باستى قورىتىندىسى دا مىنە, وسى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ “ەگەمەن قازاقستان” – سەۋلدەن.
جولىڭ تۇسكەلى تۇرعان ەل تۋرالى و جەر, بۇ جەردەن مالىمەت سۇزە باستايتىن جۋرناليستىك داعدى بويىنشا وسى جاققا جۇرەردە “نارودى ميرا” دەگەن كىتاپقا كوز سالعانىمىز بار. كورەيلەر جايىندا بىلە تۇسسەك دەيمىز عوي باياعى. كەيىنگى كەزدە كورەيلەردىڭ ءتۇبى وسى جاقتان ەكەن دەگەن اڭگىمە جيىرەك ايتىلاتىن بولىپ ءجۇر. التايدان شىققان دەپ تە جاتامىز. جانى بار ءسوز. “وچەۆيدنو, ۆ فورميروۆاني كورەيتسەۆ پرينيمالي ۋچاستيە 3 گرۋپپى پلەمەن: پالەوازياتسكايا, التايسكايا ي اۆسترونەزيسكايا, ۆەدۋششايا رول پرينادلەجالا پروالتايسكيم پلەمەنام” – اكادەميك يۋ.ۆ.بروملەيدىڭ باس رەداكتورلىعىمەن شىققان جاڭاعى انىقتامالىق (م., “سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا”, 1988, 229-بەت) وسىلاي دەيدى. ءتىل دەگەن, ءدىن دەگەن زامانا جەلىمەن, تاريح تەزىمەن بىرنەشە عاسىردىڭ ىشىندە-اق وزگەرە بەرۋى مۇمكىن, ال ءتۇر دەگەن, تۇرپات دەگەن كەم قويعاندا مىڭجىلدىقتاردا بولماسا قۇبىلا قويمايتىن قۇبىلىستار قاتارىنا قوسىلادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا كورەيلەردىڭ انتروپولوگيالىق جاعىنان قالىپتاسۋىندا التايلىق قاننىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەنى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇر. كەي كورەيدى, اسىرەسە قىزدارىن ءبىر كورگەندە قازاقتان اجىراتا الماي قالاتىنىمىز دا بار عوي. انا جىلى تايلاندقا بارعانىمىزدا ولاردىڭ دا ءتۇبىمىز التايدان تاراعان دەيتىنىن ەستىگەنبىز, كەزىندە گازەتكە جازعانبىز. ال جاپونداردىڭ قازىرگى قونىستانعان ارالدارىنا وڭتۇستىك كورەيادان بارعانى بارشاعا بەلگىلى. ولارعا دەيىن ارالدىڭ نەگىزگى حالقى ايندار بولعان. سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قازاقستانعا العاش تابان تيگىزگەن كورەيلەردىڭ ءبىزدىڭ ۇلتپەن سونشالىقتى ەتەنە ارالاسىپ كەتۋىندە دە وسىنداي ءبىر سىر جاتقان سياقتى.
لي ميون باكتىڭ وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا قازاقستانعا ءۇش كۇندىك مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنى ەسىمىزدە. كەزدەسۋلەر كەزىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكى ەلدىڭ قاشاندا ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتىپ جاتقانىن رازىلىقپەن اتاپ وتكەن بولاتىن. ساپار قورىتىندىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن لي ميون باك ەكى مەملەكەتتىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىنە قول قويعان. بارا جاتقان ەلىمىزدىڭ باسشىسى ءبىز جايىندا نە ايتقان ەكەن دەپ سايتتاردى اقتارىپ وتكەنىمىزدە كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكتىڭ “حابار” ارناسىنىڭ بيىلعى جاڭا جىلعى توپتاماسىنا سالىنعان: “كورەيا قازاقستانمەن كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ءازىر. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ورتالىق ازياداعى بەلدى مەملەكەت بولىپ تابىلادى, ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى دەپ بىلەمىن. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان دامۋدىڭ قايران قالارلىق بيىگىنە كوتەرىلدى. ءسىزدەر ءتىپتى الەمدىك كۇيزەلىس جاعدايىندا دا ءوسۋدى جالعاستىرىپ, بۇكىل دۇنيەگە جاقسى ۇلگى كورسەتىپ وتىرسىزدار. قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى وتە جوعارى باعاعا لايىقتى دەپ سانايمىن” دەگەن ءسوزىن وقىدىق. بۇل – بيىك باعا. جالپى, باعالاۋ – سالىستىرمالى كاتەگوريا. بار ماسەلە باعانى كىمنىڭ بەرۋىندە. بىرەۋدىڭ “كەرەمەت” دەگەنىنەن بىرەۋدىڭ “جامان ەمەس” دەگەنى باعالىراق بولۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان داعدارىستان شىعۋدىڭ قيىن جولدارىن تاۋىپ جاتقان الەمدەگى از ەلدىڭ ءبىرى سانالاتىن كورەياداي دامىعان ەلدىڭ باسشىسىنىڭ اۋزىمەن ايتىلعاندا بۇل ءسوز ءتىپتى بولەكشە سالماقتى ەستىلەدى. “تاۋىپ جاتقان” دەگەندى ساقسىنىپ سويلەپ تۇرمىز, ايتپەسە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, وڭتۇستىك كورەيا وسى ۇيىم ەلدەرى اراسىنان داعدارىستان شىققان العاشقى مەملەكەت سانالادى. بۇل ۇيىمعا الەمدەگى مەنمىن دەگەن ەڭ الەۋەتتى قىرىق شاقتى ەل (اراسىندا اقش, گەرمانيا, جاپونيا, كانادا, برازيليا سياقتى مىقتىلاردىڭ ءبارى بار) كىرەتىنىن ەسكە سالا كەتەيىك. سولاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ وتىرعان ەل وسى كورەيا. وڭاي ءىس ەمەس. داعدارىستىڭ اۋىرتپاشىلىعىن سەزىنبەسەك مىنا ءبىز سەزىنە قويعان جوقپىز. “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, ء“Hyundaى” دەگەندەي برەندتەرىمەن الەمگە ايگىلى بولعان وڭتۇستىك كورەياڭىزدىڭ ءوزىن ءتالتىرەكتەتىپ جىبەرە جازداعان بۇل داعدارىسىڭىز. ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 2008 جىلعى 929,2 ميلليارد دوللاردان 2009 جىلى 902 ميلليارد دوللارعا كەمىپ, ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 2007 جىلعى 20 مىڭ دوللاردان 2008 جىلى 18,3 مىڭ دوللارعا, ال وتكەن جىلى 16,5 مىڭ دوللارعا ءتۇسىپ كەتكەن. وسىنداي تىعىرىقتان شىققاندارىنا قۋانىپ, بيىلعى ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو بىلتىرعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا وسەتىنىنىڭ وزىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىر بۇل اعايىندار. ءبىز مىنا مالىمەتتەردى وزىمىزدەگى باردى باعالاي ءبىلۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىنان ايتىپ جاتىرمىز.
سارسەنبىنىڭ ساتىندە باستالعان ساپاردىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ءبىز استانادان تاڭەرتەڭ ەرتە ۇشىپ شىققانىمىزبەن, اۋەدەگى التى ساعاتتىق ۋاقىت بار, ءۇش ساعاتتىق ايىرماشىلىق بار, ەلباسى ۇشاعى سەۋلدىڭ “سوننام” اۆيابازاسىنا كەلىپ قونعاندا كەشكى التى بولىپ قالعان ەدى. قوناقۇيگە ورنالاسىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, حوام ونەر ورتالىعىنا تىكە تارتتىق. پرەزيدەنتتەر ول كۇنى قازاقستاننىڭ كورەياداعى جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالادى. سەۋلدە وسى كۇندەرى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاپ كەلگەن قوماقتى شىعارماشىلىق توپتىڭ قۇرامىندا گازەت باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى جۇرگەندىكتەن مىنا رەپورتاجدا ول كونتسەرتتىڭ جاي-جاپسارىن جازۋدان شەكتەلە تۇرماقپىز. ايتسە دە, قازاقستاندىقتاردىڭ تاماشا ونەرى ءداستۇرلى مادەنيەتكە دە, كلاسسيكالىق مۇراعا دا بىردەي بيىك تالعاممەن قارايتىن كورەيلىكتەردى ءتانتى ەتكەنىن اۋىزعا الماي تاعى تۇرا المايمىز.
سالتانات كەزىندە الدىمەن ەلباسىمىز ءسوز سويلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىندە قازاقستان مەن كورەيانىڭ تاريحي بايلانىستارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى, قازاق جانە كورەي حالىقتارىنىڭ ارعى تەگى ولاردىڭ ورتاق ءتۇپوتانىنا – التاي مەن ورتالىق ەۋرازياعا بارىپ تىرەلەتىنى ايتىلدى. “ستاليندىك جولسىز جازا جىلدارىندا قازاق جەرى مىڭداعان جەر اۋدارىلعان كورەيلىكتەردى قابىل الدى. ولاردىڭ وتباسىلارى سول ءبىر قيىن كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ, قازاقستاندى مەكەن ەتكەن وزگە دە جۇرتتاردىڭ قولداۋى مەن كومەگىنىڭ ارقاسىندا امان قالدى. بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاندا كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءجۇز قىرىق ەتنوسپەن بىرگە ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار قازاقستاندىق بيزنەستە, ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا مەن مادەنيەتتە بەرىك ورىن يەمدەنگەن”, دەدى ەلباسىمىز. ماڭدايعا باسقان بەس-التى ميللياردەرىمىزدىڭ ءبىرىنىڭ كيم ەكەنىن دە بىلەسىز, ونىڭ كىم ەكەنىن دە بىلەسىز. پرەزيدەنتىمىز قازاقستانداعى كورەي قاۋىمىنىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جوعارى باعالادى. قازاقستان جىلى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىمەن, ونەرىمەن, تاريحىمەن جانە قازىرگى ومىرىمەن تانىسۋعا ءمۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى قىزعىلىقتى دا پايدالى بولاتىنىنا سەنىم مول. كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكتىڭ ءسوزى دە اسەرلى شىقتى. ء“بىز قازاقستان پرەزيدەنتىمەن تۋىسقان-باۋىر بولىپ العان سياقتىمىز. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بۇل جونىندە نە ويلايتىنىن مەن بىلمەيمىن, ايتەۋىر ءوزىم سولاي ويلايمىن”, دەگەن لي ميون باك زالداعى ەلباسىمىزدىڭ رايلانا ك ۇلىپ, باس يزەگەنىن كورگەن سوڭ ورىسشالاپ “سپاسيبو” دەدى دە ءسوزىن ءارى قاراي جالعاپ كەتتى. كورەيا باسشىسى كورەي مەن قازاق ءتىلدەرىنىڭ ءبىر تىلدىك توپقا – ۋرال-التاي توبىنا جاتاتىنىن ەسكە سالىپ, ساحنا تورىندە وتىرعان “وتىرار سازى” وركەسترى ونەرپازدارىنىڭ ۇلتتىق كوستيۋمدەرىنىڭ ادەمىلىگىن دە لايىقتى باعالاپ ءوتتى. “قازاقستاننىڭ كورەياداعى جىلى ەكى مەملەكەت قارىم-قاتىناستارىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ جارقىن وقيعاعا جاتادى. كەلەسى جىل كورەيانىڭ قازاقستانداعى جىلى بولماقشى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز تۋىسقان مەملەكەتتەرگە اينالۋدا”, دەدى لي ميون باك.
كونتسەرتتەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن لي ميون باك بەيرەسمي كەشكى قوناقاسى كەزىندە تاعى كەزدەسىپ, بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقىلادى. ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, ەكى ەل باسشىلارى وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا عانا كەزدەسسە دە, سول ساپار بارىسىندا ىسكەر توپتار وكىلدەرى ءسانتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاسا دا, ودان بەرگى ءبىر جىلداي ۋاقىتتىڭ وزىندە قاراستىراتىن تاقىرىپتار قوردالانىپ قالىپتى. وڭتۇستىك كورەيا – قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق باسىمدىقتار جۇيەسىندە كورنەكتى ورىن الاتىن مەملەكەت. 2009 جىلى قازاقستان مەن كورەيانىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 505,6 ميلليون دوللاردى قۇراعان. كوپ پە, از با؟ از دا ەمەس سياقتى. ال 2008 جىلى وسى كورسەتكىش 754,1 ميلليون دوللار بولعانىن ەسكەرسەڭىز, ويلاناتىن جايلار بار. ارينە, بۇل اراداعى نەگىزگى سەبەپ داعدارىسقا بايلانىستى. سىرتقا شىعارىلاتىن شيكىزاتتىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ەكسپورتتىڭ دا, يمپورتتىڭ دا كەمىگەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىر ەلگە عانا شىعارىلعان ەكسپورتتىڭ كولەمى وسىنشاعا ازايعانىن وقىرمانعا ادەيى باسىن اشىپ ايتۋدى ارتىق كورمەدىك. ەكسپورتتىق تۇسىمدەر مۇنشا قۇلدىراپ كەتكەندە دە ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى سىر بەرمەگەنىن, سىر بەرمەگەنى بىلاي تۇرسىن – جالاقى دا, زەينەتاقى دا, شاكىرتاقى دا داعدارىسقا دەيىن مولشەرلەنگەن دەڭگەيدە وسىرىلگەنىن, داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ نەگىزى قالانىپ جاتقانىن ءبىز ارقايسىمىز ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ال العاشقى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 6,5 پايىز بولعانىن ءبىز وسى جاققا جۇرەتىن كۇنى شىققان نومىردە جازعانبىز.
قازاقستان ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى بولىگى شيكىزات ماتەريالدارى – ۋران, فەرروقورىتپا, قوسپاسىز بولات پەن تەمىر پروكاتى, التىن, مىس. بۇلاردان ءبىز نەگىزىنەن ەلەكترونيكا, قۇرال-جابدىق, ماشينە جاساۋ ونىمدەرىن الىپ جاتىرمىز. قازاقستان ۇلتتىق بانكى بەرگەن مالىمەت بويىنشا, 1993-2009 جىلدار ارالىعىندا بىزگە قۇيىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 3,4 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن. قازاقستاندا كورەي كاپيتالى قاتىساتىن 300-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. وسىنىڭ الدىندا عانا, 23-26 ناۋرىز كۇندەرى سەۋلگە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ كەلىپ كەتكەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسى مينيسترىمەن, بىرقاتار كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. كورەيا ىسكەر ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر كەزىندە كورەي كاپيتالىن قازاقستاندا بەلسەندىرەك ەتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بار ەكەندىگىنە كوپتەگەن مىسالدار كەلتىردى. “يۋسون مەتال” كومپانياسى مەن جامبىل وبلىستىق اكىمشىلىگى اراسىندا كرەمني كەنىشىن يگەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعالى ەكى جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. “يۋسون مەتال” قازاقستاندا ءبىر جىلدا وندىرىلەتىن كادۋىلگى سيليكاتتى 800 مىڭ توننادان 1 ميلليون تونناعا, مەتالل سيليكاتتى 80 مىڭ توننادان 100 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. اتوم ەنەرگياسىنىڭ بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ دە كوكجيەگى كەڭ. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىمىزدىڭ جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق سامميتتە قازاقستاننىڭ بەيبىت اتومدى يگەرۋى جونىندە بۇكىل الەمگە ايتقانى تاعى بار.
كەشە تاڭەرتەڭ كورەيانىڭ ىسكەر ەليتاسى وكىلدەرىمەن بيزنەس-فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. تۇسكە دەيىن پرەزيدەنت كورەي ەلىنىڭ ەڭ ءىرى ونەركاسىپ الپاۋىتتارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. “سامسۋنگ س T” كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى چي سانگ حا, “پوسكو” بولات بالقىتۋ كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى چۋنگ دجۋن يانگ, “ەس-تي-ەكس گرۋپپ” كوپ سالالى كونتسەرنىنىڭ پرەزيدەنتى كانگ دوك سۋ, “پۋنگسان كورپورەيشن” كەڭ اۋقىمدى ماقساتتاعى مەتالل ءوندىرىسى جونىندەگى كومپانيا باسقارماسىنىڭ توراعاسى دجين ريۋ, “سەۋل سەميكونداكتور” جارىق ديودى كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لي چانگ حۋنمەن كەزدەستى.
كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى چون ۋن چانمەن جۇمىس بابىنداعى تۇسكى ءدام كەزىندە دە ەلدەر ەكونوميكاسىنا, اتاپ ايتقاندا, جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى كوپتەگەن جايلار اڭگىمە ەتىلدى.
كەشە تۇستەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەيا پرەزيدەنتىنىڭ “چونگۆادە” رەزيدەنتسياسىندا ەل باسشىسى لي ميون باكپەن از ادامدىق ايادا كەزدەستى. كەلىسسوزدەر كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا 1995 جىلعى مامىر ايىنداعى مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا قول قويىلعان ءوزارا قارىم-قاتىناستار مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى دەكلاراتسيا بولعانى رازىلىقپەن اتاپ ءوتىلدى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ كولەمدى اۋقىمى تالقىلانىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى بەكىتە تۇسۋگە باعىتتالعان شارالار انىقتالدى.
قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيانى ەرتەدەن كەلە جاتقان دوستىق, ارىپتەستىك قاتىناستار بايلانىستىرادى. جوعارى دەڭگەيدەگى قارقىندى ۇنقاتىسۋ جالعاسىن تابۋدا.
ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋى جەدەل قارقىن الىپ وتىر. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا كورەيلىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 300 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 3,4 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.
ەكى ەل اراسىنداعى پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىق تا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. قازاقستان پارلامەنتىندە وڭتۇستىك كورەيامەن ىنتىماقتاستىق جونىندە توپ قۇرىلسا, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اسسامبلەياسىندا قازاقستانمەن دوستىق قاۋىمداستىعى قۇرىلعان. سونداي-اق ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, ىسكەرلىك توپتار دەڭگەيىندەگى كەلىسىمدەر ويداعىداي جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. جاقىندا عانا بۇل ەلگە مەملەكەتىمىزدىڭ كوشباسشى پارتياسى “نۇر وتان” ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين باستاعان دەلەگاتسيا كەلىپ قايتقانىنان وقىرمان قاۋىم حاباردار.
قازاقستان مەن كورەيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار ەكى جاقتى قۇجاتتارعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن كورەيا ۇكىمەتى اراسىندا كورەيا ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىنىڭ عيماراتتارى ءۇشىن استانا قالاسىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قازاقستان جاعىنان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, كورەيا جاعىنان سىرتقى ىستەر جانە ساۋدا ءمينيسترى يۋ ميون حۆان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن كورەيانىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسى مينيسترلىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق جايىنداعى مەموراندۋمعا قازاقستان جاعىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, كورەيا جاعىنان ءبىلىم ەكونوميكاسى ءمينيسترى چوي كيان حۆا, “قازاتومپروم” مەن “Korea Resources ءCorporatىon” جانە “Korea ءElektrىk Power” اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا قاتىستى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قازاقستان جاعىنان “قازاتومپروم” پرەزيدەنتى ۆلاديمير شكولنيك, كورەيا جاعىنان “KEPCO” پرەزيدەنتى كيم سان سۋ قول قويعاننان كەيىن, ەلدەر باسشىلارى جۋرناليستەر ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ءوز ءسوزىنىڭ باسىندا: ء“بىز ءبىر بىرىمىزگە كەرەك ارىپتەستەرمىز” دەگەن لي ميون باك: “قازاقستاننىڭ قارىمى قايران قالدىرادى, انا جىلدارى ەلدەرىڭىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى 9-10 پايىزدىق وسىمىنە قول جەتكىزگەندەرىڭىزدى بىلەمىز”, دەپ اتاپ ايتتى. ءباسپاسوز ءماسليحاتى كەزىندەگى سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەيا باسشىسىمەن بۇل كەزدەسۋى سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندەگى ءۇشىنشى كەزدەسۋى ەكەنىن, ءوز ساپارىنىڭ باستى ماقساتى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتە ءتۇسۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ايتتى. بيىل قازاقستان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى, ول جوسپارلاردى ورىنداۋ بارىسىندا ءبىز كورەيلىك ءارىپتەستەرىمىزبەن كەڭ كولەمدى ىنتىماقتاستىققا ءۇمىت ارتامىز جانە سوعان دايىنبىز, دەدى ەلباسىمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قويىلعان ىسكەرلىك كەلىسىمدەردىڭ اراسىنان مۇناي-گاز جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, ماشينە جاساۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ۋران ءوندىرۋ سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى ۋاعدالاستىقتاردىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. پرەزيدەنت سوزىنەن كورەياعا قازاقستاندىق 2 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالاتىنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىندا ىنتىماقتاستىق ارتا تۇسەتىنىن ەستىپ, ءىشىمىز جىلىپ قالدى. كەيىنگى جىلداردا مول وندىرىلگەن بيدايدىڭ بازارى قۋسىرىلىڭقىراپ تۇرعانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان مەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن تالقىلانىپتى. ءبىز ءوڭىرلىك ساياساتتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن – كورەيا تۇبەگى مەن ورتالىق ازياداعى جاعدايدى, يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ مەن تاراتپاۋ پروبلەمالارىن, اۋعانستان تاقىرىبىن قاراستىردىق, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ايتقانداي, ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وڭتۇستىك كورەيا باسشىسى ءسوزدىڭ رەتىن پايدالانىپ, سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق پروبلەماسى كەلىسسوز جولىمەن شەشىلۋگە ءتيىس دەپ سانايتىنىن دا اڭعارتا كەتتى. جالپى, كەشەگى ۆاشينگتون سامميتىنەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇكىل الەمدە قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى دەپ باعالاۋ ءبىرجولا ورنىققانىن قازىر انىق كورىپ وتىرمىز. وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە ۇيلەستىرىلگەن كوزقاراس ەكى ەلدىڭ ءمۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن, قازاقستان مەن كورەيانىڭ اوسشك جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىعىن ەسكەرە كەلگەندە وتە ماڭىزدى. ەل باسشىلارىنىڭ جاھاندىق قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ جونىندەگى كوزقاراستارى دا ءبىر ارنادا توعىسقانى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا انىق بايقالىپ تۇردى.
ەڭ ماڭىزدىسى – قازاقستان پرەزيدەنتى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىن جاڭا دەڭگەيگە – ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعارىپ بەرگەنىن قاداپ ايتتى. تاڭعى شىق ەلىندەگى ەكى كۇندىك ساپاردىڭ باستى قورىتىندىسى دا مىنە, وسى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ “ەگەمەن قازاقستان” – سەۋلدەن.
