جالپى, قازاق-قىرعىز «پاراللەلدەرىنە» تاڭ قالۋدىڭ ءجونى جوق. بىراق تاريحىمىزداعى ەر ەدىگە مەن بابا تۇكتى شاشتى ءازىز سياقتى قازاققا الىمساقتان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اتى-ءجونى قىرعىز بايكەلەردىڭ اتا-تەك شەجىرەسىنەن كەزدەسىپ قالسا شە؟ ونىڭ ۇستىنە ولار, اناۋ-مىناۋ ەمەس, كسرو حالىق ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ حالىق سۋرەتشىسى, بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى جانە قىرعىز كسر-ءنىڭ توقتوعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى سۇيمونكۋل چوكموروۆتىڭ ءتۇپ-تۇقيان شەجىرەسىنىڭ باسىندا قارقاراداي بوپ تۇرسا نە ىستەمەكسىز؟ تاڭعالاسىز با؟ ارينە, تاڭعالاسىز. ءبىز دە تاڭعالدىق.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ىستىقكولگە بارىپ ءبىر اپتا دەمالۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاعاجايداعى «الاتاۋ» دەمالىس ورنى چولپون-اتا قالاسىنداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ۇيىنەن ونشا الىس ەمەس ەكەن.
جالپى, قازاق-قىرعىز «پاراللەلدەرىنە» تاڭ قالۋدىڭ ءجونى جوق. بىراق تاريحىمىزداعى ەر ەدىگە مەن بابا تۇكتى شاشتى ءازىز سياقتى قازاققا الىمساقتان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اتى-ءجونى قىرعىز بايكەلەردىڭ اتا-تەك شەجىرەسىنەن كەزدەسىپ قالسا شە؟ ونىڭ ۇستىنە ولار, اناۋ-مىناۋ ەمەس, كسرو حالىق ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, قىرعىز كسر-ءنىڭ حالىق سۋرەتشىسى, بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى جانە قىرعىز كسر-ءنىڭ توقتوعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى سۇيمونكۋل چوكموروۆتىڭ ءتۇپ-تۇقيان شەجىرەسىنىڭ باسىندا قارقاراداي بوپ تۇرسا نە ىستەمەكسىز؟ تاڭعالاسىز با؟ ارينە, تاڭعالاسىز. ءبىز دە تاڭعالدىق.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ىستىقكولگە بارىپ ءبىر اپتا دەمالۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاعاجايداعى «الاتاۋ» دەمالىس ورنى چولپون-اتا قالاسىنداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ۇيىنەن ونشا الىس ەمەس ەكەن.
قولايىن تاۋىپ زاڭعار جازۋشىنىڭ 1959-1961 جىلدارى وسىندا تۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن قۇتحاناسىنىڭ قاسيەتتى تابالدىرىعىنان اتتادىم. تۇتىنعان زاتتارىن تاماشالاپ, ءتىپتى, ىرىم ەتىپ جازۋشى ورىندىعىنا دا وتىردىم. مۋزەي-ۇيدەن شىققان سوڭ شاعىن قالا ىشىندەگى كىتاپحانالاردى تىنتكىلەپ كىتاپ ىزدەدىم. تاپقان ولجام سۇيمونكۋل چوكموروۆ جايلى كىتاپ. ءا دەگەندە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم. سوسىن: «مۇنى باسقا ەمەس, سۇيمونكۋلدىڭ تۋعان اعاسى نامىربەك-بايكە چوكموروۆ جازىپ وتىر عوي, ءىنىسىنىڭ تالانتىن تاستۇلەك كەزىنەن تانىپ, وقۋعا ءتۇسىرىپ جۇرگەن زيالى ادام قالايشا قاتەلەسەدى», دەپ ويلادىم. سول نامىربەك-بايكە اعامىز اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن بىلاي دەپ تارقاتىپتى. «كورگەن كوزدە جازىق جوق», وقيىق.
ەڭ اۋەلى كۋشچۋ, كۋشچۋ ىشىنەن بىرنەشە اتادان كەيىن شايىك, ودان اكمانەريك, ودان ەر ەديگە, ودان تۇكتۋبابا, ودان ۋزۋن چاچتۋ ازيس (جاقشانىڭ ىشىنە «بولجاممەن 1360-1435 ج.ج. ءومىر سۇرگەن» دەلىنگەن). ۋزۋن چاچتۋ ازيستەن ومۇربەك, مالوكوجو, ەشەنكارەك, چاكىركوجو, مالابەك, چەكيركوجو, سادىك, كىرگىي جانە كىۆال. ۋزۋن چاچتۋ ازيستەن تاراعان وسى توعىز ۇلدىڭ ومۇربەك پەن مالوكوجوسىنان باسقاسىن, ياعني جەتەۋىن «جەتىگەن» رۋى دەپ اتايدى ەكەن. مۇنىڭ ىشىندە چاكىركوجونىڭ تۇقىمى راحيمباي وزبەك ەلىندە تۇرىپ جاتسا, مالابەك تۇقىمدارى قازاق ەلىن مەكەن ەتەدى دەيدى. سادىك بولسا قىرعىزدىڭ ساياق رۋىنىڭ اراسىندا تۇرادى. بىراق سۇيمونكۋلدىڭ اعاسى نامىربەك-بايكە ءوزىنىڭ اتا-باباسى رەتىندە تاراتقان تۇكتۋبابا مەن ۋزۋن چاچتۋ ءازيستىڭ مۇردەلەرى قىرعىزدىڭ سوزاعىنا جەرلەنگەن بە, جوق الدە قازاقتىڭ سوزاعىنا جەرلەنگەن بە, ول جاعىنا توقتالماپتى.
سۇيمونكۋلدىڭ اكەسى چوكموردىڭ دا ەكى ايەلى بولىپتى. ءبىرىنشى ايەلىنەن كۇلجان (1912-1982 ج.ج.) اتتى ءبىر قىز بەن چولپونكۋل (1917-1976 ج.ج) جانە سۋلتان (1908-1985ج.ج.) دەگەن ەكى ۇل كورگەن. بىراق ءبىرىنشى ايەلى جاستاي قايتىس بولعان سوڭ, ەكىنشى ايەلى كاكين مولداالى-قىزىنا ۇيلەنىپ, ودان 8 ۇل-قىز سۇيەدى. ولار: چولپانباي (1920-1941ج.ج.), نامىربەك (اتا-بابا شەجىرەسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, تالانتتى ءىنىسىنىڭ جوقشىسى بوپ جۇرگەن بايكەمىز وسى كىسى), باعدات, باكىيا, ەسەنجان, سۇيوركۋل, سۇيمونكۋل (1939-1992 ج.ج) جانە ناسيحات. ال ءسۇيمونكۋلدەن باكتىگۋل مەن ەرگۋل تارايدى.
سۇيمونكۋل چوكموروۆ ءوزىنىڭ تۇلا بويى تۇڭعىشىنا باكتىگۋل (قازاقشا باقتىعۇل) ەسىمىن بەكەردەن-بەكەر قويعان جوق. بۇل, بىرىنشىدەن, «قاراش اسۋىندا اتىلعان وق» («ۆىسترەل نا پەرەۆالە كاراش») فيلمىندەگى ءوزى سومداعان قاھارماننىڭ بويىنداعى قايسارلىققا قۇرمەت بولسا, ەكىنشىدەن, قازاق حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك. سودان كەيىن مۇنى حالقىنىڭ رۋحىن شاربولاتتاي شىڭداعان جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆكە دەگەن ەرەكشە ءىلتيپات دەپ قابىلداعان ءجون. ويتكەنى, دانا اۋەزوۆ داۋ-دامايى مول ءداۋىردىڭ ادەبي اينالىمىنا قازاقتىڭ باقتىعۇل اتتى داۋىلپاز پەرزەنتىنىڭ وبرازىن اكەلمەسە (ونىڭ ومىردەگى ءپروتوتيپى رىسقۇل جىلقايداروۆ تا وسال ەمەس, ول ەلى مەن جەرىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن باقۇل بولعان ەرلەردىڭ ءبىرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اكەسى بولاتىن), ءاۋ باستا اكتەر ەمەس, سۋرەتشى رەتىندە تانىمال بولۋدى ارمانداپ چوڭ-تاش ايىلىنان بىشكەك شاھارىنا, ودان لەنينگراد قالاسىنا اسىپ, سۋرەت ونەرىنىڭ سۇڭعىلا ۇستازدارىنان ءدارىس العان قىرعىزدىڭ جاس ۇلانى سۇيمونكۋل چوكموروۆ ونى بار بولمىس-بىتىمىمەن سومداپ شىعا الار ما ەدى؟ ارينە, جوق. بىراق اۋەزوۆ سەكىلدى الىپتىڭ قالام قۋاتى قاناتتاندىردى ما, الدە ومىردە بولعان, بىراق دارابوز جازۋشىنىڭ ادەبي شەشىمىمەن باقتىعۇلعا اينالعان ءور مىنەزدى قازاقتىڭ قىرعىز حالقىمەن تاعدىرلاس, تامىرلاس رۋحى شىڭدادى ما, بالكىم, شىڭعىس ايتماتوۆ «قىرعىزدىڭ گومەرى» اتاندىرعان اتاقتى ماناسشى ساياقباي قارابالاەۆتىڭ پورترەتىن جازۋ بارىسىندا تانىسقان تالعامپاز رەجيسسەر بولوت شامشيەۆتىڭ سەنىمى جىگەرلەندىرگەن شىعار, ايتەۋىر, سۇيمونكۋلدىڭ كينو ونەرىندەگى العاشقى ءرولى باقتىعۇل وتە شىنايى شىقتى. ءوزىنىڭ وسى دەبيۋتى تۋرالى كەيىن ول: «ءجاميلادا» – دانياردىڭ («موسفيلم», رەجيسسەرى ي.پوپلاۆسكايا), «مەن – تيان-شاندا» – بايتەمىردىڭ («موسفيلم», رەجيسسەرى ي.پوپلاۆسكايا), «توتەنشە كوميسساردا» نيزامەتدين حودجاەۆتىڭ («وزبەكفيلم», رەجيسسەرى ا. حامراەۆ), «جەتىنشى وقتا» – كوماندير ماقسۇموۆتىڭ, «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرىندە» – قارابالتانىڭ («قىرعىزفيلم», رەجيسسەرى ب.شامشيەۆ), «وتقا تاعزىمدا» – ءۇتىر ۇستانىڭ («قىرعىزفيلم», ت.وكەەۆ), «كوكسەرەكتە» – اقانعۇلدىڭ («قازاقفيلم», رەجيسسەرى ت.وكەەۆ) رولدەرىن وينادىم. جاقىندا اكيرو كۋروساۆانىڭ «دەرسۋ ۋزالاسىندا» چجان باونى («قىرعىزفيلم») جاسادىم. تولەمۇش وكەەۆتىڭ «قىزىل الماسىندا» («قىرعىزفيلم») ءبىرىنشى رەت ءوز ماماندىعىم بويىنشا سۋرەتشى تەمىردىڭ ءرولىنە ءتۇستىم. بىراق باقتىعۇل بەينەسى مەن سومداعان وبرازداردىڭ ەڭ قاستەرلىسى بولىپ تابىلادى. جاقىندا بالام دۇنيەگە كەلگەندە اتىن باقتىعۇل قويدىم», دەدى («سوۆەتسكي ەكران», 1975 ج. №20). ال ءومىرى وكسىكپەن وتكەن رىسقۇل جىلقايداروۆ سياقتى, ادەبيەت پەن كينوداعى باقتىعۇل دا ەشقانداي قۋلىق-سۇمدىعى جوق, ەر ەدى. سۇيمونكۋلدىڭ ءوزى دە ءومىر مەن ونەر مايدانىنان وسىنداي ءمارت كۇيىندە ءوتتى.
سۇيمونكۋلدىڭ باباسى بايسابا 1850 جىلدارى قىرعىز ەلىنىڭ ساياق تايپاسى شوعىرلانعان تالاس وبلىسىنان (قازاق ەلىنىڭ جامبىل وبلىسىندا تالاس دەپ اتالاتىن اۋدان بار) ءۇرىم-بۇتاعىمەن كوشىپ شىعىپ, بىشكەكتىڭ ماڭىنداعى چۇيگو سولتو جەرىنە قونىس اۋدارعان. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ 1930 جىلى وسى جەردەگى ساز اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى چوڭ-تاش دەگەن اتپەن كولحوز بولىپ ۇجىمداسادى. ال 1939 جىلدىڭ 9 قاراشاسىندا چوڭ-تاشتاعى شاباندوز چوكموردىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە شىر ەتىپ ءسابي كەلەدى. اتا-اناسى ونىڭ اتىن مۇسىلمانشىلىق جولىمەن ازان شاقىرىپ سۇيمونكۋل دەپ قويادى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرى سۇيمونكۋل دەگەن اتتاعى «ءسۇيمون» ءسوزىن تىلدىك ۇندەستىكپەن «سۇيمەن», ياعني ورىسشا «لوم» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىمەن شاتاستىرىپ الا بەرەدى. قىرعىزداردا «سۇيمونچۋلۋك بولسىن» دەگەن جاقسى تىلەك بار. ول قازاقتاردىڭ تىلىندە «ءسۇيىسپەنشىلىك بولسىن» دەگەنگە كەلەدى. ءسۇيمونكۋل ومىرگە كەلگەن ۋاقىت ەل تۇرمىسى ناشار, اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن باستارى ءالى دە قۇتىلماعان قيىنشىلىق كەز بولعاندىقتان, سۇيىسپەنشىلىك پەن جاقسىلىقتى اڭساعان چوكمور بولاشاقتا قىرعىز بەن قازاقتىڭ, قازاق پەن قىرعىزدىڭ اتىن الەمگە تانىتاتىن ۇلىنىڭ اتىن سۇيمونكۋل دەپ قويىپتى.
جىلقى باعىپ, بيە بايلاپ, قازى جەپ, قىمىز ءىشىپ, دالا ءپالساپاسىن تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنە ارقاۋ ەتكەن قازاق پەن قىرعىز «تەلقوڭىر» دەپ ەكى ەنەنى تەل ەمگەن ق ۇلىندى ايتادى. وسىدان كەلىپ ەكى انانىڭ مەيىرىمىنە قاتار مەلدەكتەگەن بالانى دا ( ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ مۇنىڭ ادەمى مىسالىن «اباي جولى» ەپوپەياسىندا يبراھيم قۇنانباي ۇلىنىڭ جاستىق شاعىنا بايلانىستى ەپيزودتاردىڭ بىرىندە وتە شەبەر سۋرەتتەيدى) «تەلقوڭىر» دەيتىن بولعان. بەينەلەپ ايتساق, قوس اكە – الاتاۋ مەن قاراتاۋدى قاتار جايلاپ, قوس انا – شۋ مەن تالاس وزەنىن بىردەي ەمگەن قازاق پەن قىرعىز حالقىن دا «تەلقوڭىر» دەپ تولعانۋعا بولادى. سول سياقتى, سۇيمونكۋل دا قوس انا – قىرعىز بەن قازاقتىڭ, قازاق پەن قىرعىزدىڭ اق ءسۇتىن اردا ەمگەن تەلقوڭىر تالانت.
سۇيمونكۋلدىڭ اكەسى چوكمور ورموكوي ۇلى 1880 جىلى قازىرگى چۋ وبلىسىنىڭ ءالامۇدۇن اۋدانىنداعى چوڭ-تاش اۋىلىندا تۋعان. اناسى شاتمان دەگەن قاجىنىڭ قارىنداسى بولعان ەكەن. بىراق چوكمور ءبىر جاسقا كەلگەندە اناسى دۇنيەدەن وتەدى دە, اعاسى سۇلەيمەن ەكەۋى جەتىمدىكتىڭ زارىن تارتىپ, ءبىر-ءبىرىن جەتەكتەپ ءجۇرىپ جەتىلەدى. جاستايىنان بايلاردىڭ مالىن باعۋعا جالدانىپ ءجۇرىپ, اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوز اتانادى. ەر-تۇرمان, ايىل-ابزەل جاسايتىن شەبەرلىگىمەن دە تانىلادى. قازاق, قىرعىز, وزبەك اراسىنداعى الامان بايگە, القىن-جۇلقىن كۇرەس, دودالى كوكپارلاردا ەپتىلىگىمەن دە كوزگە تۇسەدى. ەل كورەيىن, جەر تانيىن دەگەن نيەتپەن چوكمور 1915 جىلى ورىستاردىڭ تىل اسكەرىنە اتتانادى. بىراق قازاق ەلىنىڭ قورداي اۋىلىنا جەتكەندە ارباسى سىنىپ, ىسمەر جىگىت دوڭگەلەكتى ءوزى جوندەۋگە كىرىسەدى. سول جەردە چوكموردىڭ شەبەرلىگىنە قىزىققان ستەپان دەگەن ورىس كوپەسى ونى وزىنە قىزمەت ەتۋگە جالداپ الادى. سودان چوكمور ەكى جىل بويى قوردايدىڭ قازاقتارىمەن بىرگە ورىس كوپەسى ستەپاننىڭ قولىندا جۇمىس ىستەپ, ىسمەرلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسەدى. بىراق بودان ەلدىڭ بوستاندىق اڭساعان بالاسى 1917 جىلعى توڭكەرىستە تۋعان ايىلى چوڭ-تاشقا ورالادى.
جالپى, قازاق-قىرعىز حالقىنداعى «قان», «تەك» دەگەن سوزدەر بەكەردەن-بەكەر ايتىلماسا كەرەك. شاباندوز چوكموردىڭ ات ءمىنىپ, اساۋ ۇيرەتكەنى, بەلىن بۋىپ, بالۋان كۇرەسكە تۇسكەنى, كومۋز شەرتىپ, دومبىرا تارتقانى, قىرعىز ەلىنىڭ بەلگىلى اقىندارى وسمونكۋل, ادامكالىيلاردى ارداق تۇتقانى سۇيىكتى ۇلى سۇيمونكۋلعا دا جۇعىستى بولدى. «اكە كورگەن وق جونار». ءاۋ باستا ءالسىز, اۋرۋشاڭ بولعان بولاشاق سۋرەتشى, اكتەر اتقا ءمىنىپ, ۆولەيبول ويناپ, باسقا دا سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىلدانۋدىڭ ارقاسىندا قاتارلارىنا قاراعاندا سۇڭعاق تا سۇلۋ دەنەلى ازامات بولىپ ءوستى. ۆولەيبولدان «كسرو سپورت شەبەرى» دەگەن اتاققا دا يە بولدى. ول مۇنىڭ ءبارىن كەيىن اكتەر ءۇشىن – قيىن, كورەرمەن ءۇشىن – قىزىقتى ەپيزودتارعا ءتۇسۋ كەزىندە كادەسىنە جاراتتى.
چوكمور – بالا جاستان ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى ادەت قىلعانىمەن, الىستى بولجايتىن اقىلى كەمەل قاريا ەدى. سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ قيىندىعى مەن جاسى كەلىپ قالعانىنا قاراماستان: «باتار كۇندى بايلاپ بولمايدى, ۋاقىت دەگەن ۋىسىڭا تولمايدى. مەزگىل ءوتىپ, مەن قارتايىپ بارام, ءتىرى كەزىمدە وقىپ قالىڭدار», دەپ ونەر-بىلىمگە ىنتاسى بار بالالارىن ۇلكەن قالاعا وقۋعا جىبەرەدى. نامىربەك-بايكەنىڭ ۇسىنىسىمەن وقۋعا ءتۇسىپ, اۋىلىنا كەلگەن سۇيمونكۋل: «اكە, سۋرەتشىنىڭ وقۋىنا ءتۇستىم» دەگەندە, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ چوكمور: «ادام بولماي تۇرىپ, سۋرەتشى بولۋ قيىن», دەگەن ەكەن. نە دەگەن كەرەمەت ءسوز! الەم بيلەۋشىلەرى مەن دانىشپاندارىن اۋزىنا قاراتقان كونفۋتسي ەمەس, ەزوپ ەمەس, ديوگەن ەمەس, قىرعىزدىڭ قاراپايىم عانا قارياسى چوكمور ايتىپ وتىر بۇل ءسوزدى. سول چوكمور قاريا 1955 جىلى 15 تامىزدا دۇنيەدەن ءوتىپ, سۇيەگى ءوزى تۋىپ-وسكەن چوڭ-تاش اۋىلىنىڭ زيراتىنا قويىلىپتى.
سۇيمونكۋلدىڭ ومىردەرەگىنە جۇگىنسەك, ونىڭ ونەرگە دەگەن العاشقى قۇشتارلىعىن وياتقان فرانتسۋز قىلقالام شەبەرى ەجەن دەلاكرۋانىڭ «ارىستانداردى اۋلاۋ» («وحوتا نا لۆوۆ») دەگەن سۋرەتى بولاتىن. مۇنداي اسەرلى تۋىندىنىڭ رەپرودۋكتسياسىن ول بىشكەك شاھارىنا العاش رەت كەلگەن كەزىندە اعاسى نامىربەكتىڭ ءۇيىنىڭ قابىرعاسىندا ءىلۋلى تۇرعان جەرىنەن كورەدى. بۇل سۇيمونكۋلدىڭ مۋزىكا ماماندىعىنا ەمتيحان تاپسىرماق بولىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. مۋزىكا ماماندىعىن تاڭداۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار, نەگە دەسەڭىز, ول وقۋ ورنى ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتەتىن. بىراق اعاسى نامىربەك ەجەن دەلاكرۋانىڭ قولىنان شىققان سۋرەتتىڭ رەپرودۋكتسياسىن كورسەتىپ: «بۇل كوبەيتىلىپ دۇنيە جۇزىنە تاراتىلعان سۋرەت. ياعني دەلاكرۋانى دا, ونىڭ سۋرەتىن دە بۇكىل الەم حالقى بىلەدى. سەنەن دە جاقسى سۋرەتشى شىعادى. مۋزىكالىق بىلىمنەن گورى سۋرەتشىنىڭ وقۋىنا ءتۇس», دەپ ۇگىتتەيدى. وسىدان كەيىن, ياعني 1953 جىلى سۇيمونكۋل فرۋنزەدەگى (قازىرگى بىشكەك قالاسى) سۋرەتشىلىك وقۋ ورنىنا قۇجاتىن تاپسىرىپ, ونىڭ ەمتيحانىنان «جاقسى» دەگەن باعالار الىپ, سۇرىنبەي وتەدى. دەلاكرۋانىڭ ونەرى شابىت بەردى مە, الدە شەبەر اكە چوكموردىڭ قانىنان جۇعىستى ما, ايتەۋىر وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ديپلومدىق جۇمىسىن اياقتاعان سۇيمونكۋل مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ نازارىنا «مەرگەندەر» دەگەن تۋىندىسىن ۇسىنادى.
سۇيمونكۋلدى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دەسە دەگەندەي. قىرعىز جىرلارىنان اتايدىڭ «ەسىمدەسىن», كۇيلەردەن «كوكەيكەستىسىن» جاقسى كورىپ, ولاردى كومۋزدا جاقسى شەرتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە قازاق اندەرى مەن كۇيلەرىن دە ءسۇيىپ تىڭداعان. تاريحتى دا جاقسى بىلگەن. قازاق ەلىنىڭ ۇلى وقىمىستىسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سولتو رۋى تۋرالى جازعان شىعارمالارىن الماتىدان الدىرىپ وقىپتى. بايتىك باتىردىڭ سۋرەتىن لەنينگرادتاعى ارحيۆتەردەن تاۋىپ الىپ كەلگەن. ءسويتىپ باتىردىڭ نەمەرەسى, سۋرەتشى اسانبەك مولداحمەتوۆكە بەرىپ, ونى كوبەيتكىزىپ ەلگە تاراتقان. سۇكوڭ, ادەتتە: «اقىلمەنەن باستالماعان ءىستىڭ اياعى ۋ-شۋعا بارىپ تىرەلەدى», دەپ كوپ ايتادى ەكەن. ال ءبىر نارسەگە قاتتى اشۋلانعاندا: «وسىنداي دا بولا ما ەكەن» دەپ كەيىگەن كورىنەدى. كەيىن جانىنا اۋرۋ قاتتى باتىپ قينالعان كەزدە دە ەشكىمگە سىر بەرمەگەن. سۇلۋتورى اتتاي سۇكوڭە جامانداتقىر اۋرۋ قاي كەزدە جانە قالاي جابىسىپ ءجۇر؟..
1967 جىلدان باستاپ مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن كينوفيلمدەر كەڭەس وداعى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دۇنيە جۇزىنە تانىمال بولا باستاعانى بەلگىلى. سول 1967 جىلى كوكومەرەن وزەنىندە (نارىن وبلىسىنىڭ جۋمگال اۋدانى) «قاراش-قاراش» ءفيلمى تۇسىرىلەدى. سوندا ءوزىنىڭ س ۇلىكقارا دەگەن اتىمەن سۇيمونكۋل-باقتىعۇلدىڭ سۋدى جالداپ وتەتىن جەرى بار. مۇنداي ەپيزودتا نەشە ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ كۇتپەگەن جەردەن ورىن الۋى بەك مۇمكىن. سوندىقتان «اقساۋساق» اكتەرلەر مۇنداي جاعدايدا ساقتىق جاساپ, ول ەپيزودقا كاسكادەردىڭ «ويناۋىن» وتىنەدى. بىراق سۇيمونكۋل فيلمدەگى ەڭ ءبىر قيىن ەپيزودقا دا, تاۋدىڭ سۇيەكتەن وتەتىن سۋىنا دا ءوزى تۇسەدى. ال تاۋ سۋى قاشاننان الدامشى. وتە تۇنىق بوپ كەلەتىندىكتەن ونىڭ تۇڭعيىق تەرەڭ ەكەنى دە بىلىنبەيدى. ءسويتىپ تۇرىپ-اق ول ادام تۇگىلى اتان تۇيەنى جۇتا سالادى. وسىدان كەلىپ حالىق تاۋ سۋىن «تەنتەك» دەپ اتايدى. ال كوكومەرەن سۋىن قىرعىزدار ەجەلدەن «قاندى سۋ» دەپ اتاعان ەكەن. ولاي دەپ اتالاتىنى سۋدىڭ تۇسىنە بايلانىستى ەمەس, ارينە, دەنەنى قالشىلداتىپ جىبەرەتىن مۇزداي سۋىقتىعىندا. وسى سۋدان الپامساداي تالاي ادام كوز جۇمعان. مىنە, ەر مىنەزدى سۇكوڭ وسى قاتەردى ەلەمەي ءتىلسىز جاۋ – كوكومەرەنمەن «الىسىپ» جۇرگەندە (وسى ءبىر ەپيزود ءۇشىن قانشاما دۋبل ءتۇسىرىلدى دەسەڭىزشى!) وكپەسى مەن بۇيرەگىنە سۋىق تيگىزىپ الادى. اۋرۋحاناعا دا جاتىپ شىعادى. جازىلىپ, جاقسى بولىپ كەتتىم دەپ تە ويلاعان. بىراق باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىسقالداپ شىعاتىنى سياقتى, ول تاسكەنەشە جابىسقان اۋرۋدان تولىقتاي جازىلماپتى. ويتكەنى, 1969 جىلى «ءجاميلا» ءفيلمى تۇسىرىلە باستاعان كەزدە كوكومەرەننىڭ سۋىنان سۋىق تيگەن وكپەسى سىر بەرىپ, اۋرۋحاناعا تاعى دا جاتىپ قالدى. بىراق سوعان قارماستان كينوعا ءتۇسىپ, ونى ويداعىداي اياقتاپ شىعادى. نامىربەك-بايكەنىڭ ماعلۇماتىنشا, اۋرۋحانا ەم-دومىنان كەيىن سىرقاتىنان قۇلانتازا جازىلىپ كەتكەن ادامداي كورىنگەن. بىراق بۇيرەگىن ۇستاپ, «اندا-ساندا اۋىرىپ قويادى» دەيدى ەكەن.
سۇيمونكۋلدىڭ دەنساۋلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتكەن كوكومەرەننىڭ «قاندى سۋى» عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قىرعىز الاتاۋىنىڭ قارلى شىڭدارىنىڭ نايزا تاسى مەن قاقاعان سۋىعى دا «ۇلەس» قوسقان. ول 1978 جىلى «كىلەڭ ەرلەر» فيلمىندە باستى ءرول – قاسىمدى بەينەلەگەنى بەلگىلى. بۇل فيلم توقتوعۇل گەس-ىندە, تاۋدىڭ شىڭ-قۇزدارىندا تۇسىرىلگەن. وسى كينوتۋىندىنى ءتۇسىرۋ كەزىندە سۇيمونكۋل ۇشكىر تاستىڭ ۇستىنە بۇيرەگىمەن قۇلاپ, اۋىرىپ جۇرگەن جەرىن ودان بەتەر زاقىمداپ الادى. سۇكوڭنىڭ جاعدايى قيىن بولعانى سونشا سانيتارلىق اۆياتسيانىڭ كومەگىمەن فرۋنزەگە جەتكىزىلەدى. مىنە, وسى جەردە ۋرولوگ-دارىگەر ۆلاديمير ەۆسيۋكوۆ سۇيمونكۋلعا: «بۇيرەگىڭىز زاقىمدانىپتى, وتا جاساۋ كەرەك», دەيدى. بىراق, قۋانىشقا وراي, دارىگەردىڭ ەمى, ءدارى-دارمەكتىڭ كۇشىمەن جاقسى بولىپ كەتكەن. وسىدان كەيىنگى ۋاقىتتارىن جۇمىستى وندىرە ىستەۋگە پايدالاندى. كينوعا دا تۇسەدى, كوڭىلىن الاڭداتقان سۋرەتتەرىن دە سالدى. جاپونيا, گەرمانيا, يسپانيا, بولگاريا, كۋبا, انگليا, تانزانيا, ەگيپەت جانە باسقا دا شەتەلدەرگە بارىپ, ەل مەن جەر كوردى. كەڭەس وداعى كينوفەستيۆالدەرىنىڭ جارقىراعان جارىق جۇلدىزىنا اينالدى. ول سومداعان «ەر ادامداردىڭ ءرولى» ءبىرىنشى ورىندى 4 رەت يەلەنەدى.
سۇيمونكۋلدىڭ جانىن قازاق تاريحى مەن تۇرمىسىنا, مادەنيەتى مەن ونەرىنە جاقىنداتا تۇسكەن ابزال ادامدار اراسىنان مامبەتالى قالمىرزا ۇلى دەگەن ۇلكەن جەزدەسىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. باي-قۇلاقتىڭ تۇقىمى رەتىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىن وتە كوپ كورگەن ونىڭ تاعدىر-تالايى دا وتە كۇردەلى بولعان. 1908 جىلى كەتمەن-ءتوبودو دۇنيەگە كەلگەن مامبەتالى 1930 جىلى نەبارى 22 جاسىندا «كۋلاك» دەگەن اتقا قالىپ, اتاسىمەن بىرگە ۋكرايناعا جەر اۋدارىلادى. ورىنبورعا جەتكەندە اتاسى ەبىن تاۋىپ مامبەتالىنىڭ قاشىپ كەتۋىنە جاعداي جاسايدى. جول-جونەكەي قازاق دالاسى, قازاق اۋىلدارى, سوندىقتان قازاقتارمەن بىرگە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ تۋعان ەلىنە امان-ەسەن جەتەدى. اتاسىنىڭ مالىنىڭ ارقاسىندا 1925-1928 جىلدارى ازدى-كوپتى ءبىلىم العان ول ەلىنە كەلگەن سوڭ الاي, گۇلچو, فەرعانا جاعىندا مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتەدى. بىراق 1938 جىلى ونى «كۋلاكتىڭ قۇيىرشىعى» دەپ ۇستاپ الىپ, الاي تۇرمەسىنە قاماعان كەزدە ودان تاعى دا قاشىپ شىعادى. سودان شۋ وڭىرىنە كەلىپ, ءالامۇدۇن اۋدانىنىڭ چوڭ-تاش ايىلىنا تۇراقتاپ قالادى. سول جەردە سۇيمونكۋلدىڭ اپكەسى چوكمور قىزى كۇلجانعا ۇيلەنەدى. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە مامبەتالى دا اسكەرگە شاقىرىلادى. بىراق 1942 جىلى روستوۆ وبلىسىندا قاماۋعا الىنادى. تەرگەۋشى ءا دەگەندە «سوعىس كەزىندە كومانديردىڭ بۇيرىعىن قارانيەتتىكپەن ورىنداماعان. كەڭەس وداعىنا قارسى ۇگىت جۇرگىزگەن. اتا-باباسى باي-ماناپ بولعان» دەگەن ايىپ تاعادى. اقتالۋ مۇمكىن ەمەس, نكۆد قۇجاتتارىندا اتاسىنىڭ ۋكرايناعا ايدالعانىنا دەيىن سايراپ تۇر. تەرگەۋ بىتكەننەن كەيىن اسكەري تريبۋنال الگى ايىپتاردىڭ نەگىزىندە «مەملەكەتتىك قىلمىسكەر» دەگەن ۇكىممەن مامبەتالىنى ءولىم جازاسىنا كەسەدى. بىراق ءبىر جىلدان كەيىن مامبەتالىنىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, ءولىم جازاسىنىڭ ورنىنا ونى 25 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, قاتاڭ رەجىمدەگى كولونياعا جىبەرەدى. سول 1942 جىلدان 1955 جىلعا دەيىن «ۆوركۋتالاگ» كولونياسىندا جازاسىن وتەپ, شاحتادا جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ 1955 جىلى قازان ايىندا اقتالىپ ەلىنە قايتادى. جول-جونەكەي تاعى دا قازاق اعايىنداردىڭ ايالى الاقاندارىنىڭ قامقورلىعىن كورەدى. سولارمەن ءبىر تۋعان باۋىرداي ارالاسا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ءانى مەن جىرىن ۇيرەنىپ, ءتىپتى, دومبىرا جاساپ الادى. ونى كەيىن تۋعان ەلىنە وزىمەن بىرگە الا كەلەدى.
مۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرمىز؟ سۇيمونكۋل 1968 جىلى «قاراش-قاراش» كينوفيلمى ءتۇسىرىلىپ بىتكەننەن كەيىن ونىڭ پرەمەراسىنا جەزدەسى مامبەتالىنى ماشينا جىبەرىپ, اۋىلدان ارنايى الدىرادى. كينونى كورىپ بولعاننان سوڭ مامبەتالى: «مەنىڭ باسىمنان وتكەن وقيعالاردى كورسەتكەن ەكەنسىڭدەر. كينوداعى قاھارماندارىڭنىڭ اتىن باقتىعۇل دەمەي, مامبەتالى دەپ قويساڭدار دا بولعانداي ەكەن», دەيدى كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ. سۇكوڭنىڭ سول جەزدەسى مامبەتالى 1983 جىلى 75 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتىپ, ءوزى كوپ جاقسىلىعىن كورگەن قازاقتاردىڭ ەلىنەن الىپ كەلگەن جان سەرىگى – جالعىز دومبىراسىن قولىنا الىپ, شەرتىپ جىبەرىپتى دە دىڭعىر ەتكەن جالقى ۇنمەن بىرگە جانى ءۇزىلىپ, و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارىپتى.
قازاقتىڭ دومبىراسى مەن ءانىن, كۇيىن جەزدەسى مامبەتالى عانا ەمەس, سۇيمونكۋل چوكموروۆتار وتباسى دا وتە قاتتى قۇرمەتتەگەن. بۇل تۋرالى قازاقباي ابدىشەۆ دەگەن قىرعىز ازاماتى بىلاي دەپ ەسكە الادى. بۇل سۇيمونكۋلدىڭ ومىردەن وتەرىنە ءبىر اي عانا قالعان كەز ەكەن. سول تۇستا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۆتورلار قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا اگەنتتىگىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاقبايدىڭ سۇيمونكۋل اعاسىنىڭ ۇيىنە بارۋىنا تۋرا كەلەدى. اڭگىمە اياقتالىپ, قاسىنداعىلار شىعىپ كەتكەن كەزدە ونەرگە جانى جاقىن قازاقباي سۇكوسىنىڭ قاسىندا قالادى دا:
– سۇكو, «ىستىقكولدىڭ قىزعالداقتارى» فيلمىندە دومبىراعا قوسىلىپ ءان سالاسىز. سول دومبىراڭىز بار ما؟ – دەپ سۇرايدى.
– بار. تۋرا سول فيلمدەگى تارتقان دومبىرامنىڭ ءوزى. قازاق دوستارىم سىيلاعان.
– مەن دە دومبىرا تارتۋشى ەم. سول دومبىراڭىزدى ۇستاپ كورۋگە بولا ما؟
– بولماعاندا شە؟ ءاي, باقتىعۇل. – سۇيمونكۋل بالاسىن شاقىرادى. – مىنا بايكەگە دومبىرانى اكەپ بەرشى.
باقتىعۇل دومبىرانى الىپ كەلدى. قىرعىزدىڭ قازاقبايى قازاقتىڭ دومبىراسىن قولىنا الادى. پەرنەلەرىن ساۋساقتارىمەن جايلاپ قانا سيپاپ وتەدى. تازا ءۇندى دومبىرا ەكەنىن سەزىپ, كوڭىلى كوتەرىلىپ قالادى. سوسىن قۇلاق كۇيىن دۇرىستاپ الىپ:
– ەندى, سۇكو, تاتتىمبەتتىڭ «سارىجايلاۋ» دەگەن كۇيىنىڭ ءبىر قايىرىمىن ءبىلۋشى ەم, سونى شەرتىپ كورەيىن, – دەيدى.
– «سارىجايلاۋ»؟ سونى شەرتەسىڭ بە؟ – سۇيمونكۋل قازاقبايعا تاڭعالا قارايدى.
قازاقباي كۇيدى ناشىنە كەلتىرە تارتىپ بارىپ دامىلدايدى.
– قازاقباي, سەن دومبىرانى قازاقتاردان كەم تارتپايدى ەكەنسىڭ, – دەيدى سۇيمونكۋل قازاقبايعا تىك قاراپ. – تاعى قانداي كۇيلەردى بىلەسىڭ؟
قازاقباي ەندى ءوزىنىڭ دومبىراعا شىعارعان «جالعىز اتچان», «قايران دوسۋم», «بوز جورگو», «قازاق قايرىكتارى» دەگەن كۇيلەرىن تارتىپ بەرەدى. سۇكوڭ ول كۇيلەردى دە وتە ىنتامەن تىڭدايدى. كۇيلەردىڭ قاتتى ۇناعانىن ايتادى.
وكىنىشكە قاراي, ارادا ءبىر جارىم ايداي ۋاقىت وتكەندە قازاقباي سۇيمونكۋلداي تالانتتىڭ جۇرەگى توقتاعانىن ەستيدى. 1982 جىلدان 1992 جىلعا دەيىن سوزىلعان بۇيرەك اۋرۋى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تالانتتى اقىرى الىپ تىنادى. ول وسى ون جىل ىشىندە بۇيرەگىنە جاسالعان... 56 وتانى باستان كەشىپتى. نە دەگەن جانكەشتىلىك! وسى ون جىل ىشىندە «فريستۋل» اپپاراتى ارقىلى ءبىر جارىم تاۋلىك سايىن قانىن تازالاتىپ تۇرعان. ويتكەنى, «پوليكيستوزا» دەگەن بۇل اۋرۋعا شالدىققان ادام الگى اپپاراتتىڭ جاردەمىنە سۇيەنبەي 3-4 كۇن وتكىزىپ السا, ءولىپ كەتۋى بەك مۇمكىن ەكەن.
سۇيمونكۋل چوكموروۆ «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» فيلمىنە ءتۇسۋ بارىسىندا دا قازاقتىڭ نەبىر جايساڭ پەرزەنتتەرىمەن تانىسادى. سولاردىڭ ءبىرى ەلىمىزگە بەلگىلى ازامات ومىرزاق ايتباەۆ بولاتىن. سۇكوڭ ومىرزاقتان ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسىن» ۇيرەنەدى. بۇل تۋرالى سۇكوڭ: «ومەكەڭنىڭ داۋسى مەنىكىنە قاراعاندا اشىق, تۇسىنىكتى بولعاندىقتان فيلمگە سونىڭ ورىنداۋىنداعى ءاندى جازدىردىق. مەن جاي عانا ەرنىمدى جىبىرلاتىپ تۇردىم. كينو ءتۇسىرۋدىڭ وسىنداي قۋلىقتارى دا بولادى», دەيدى ەكەن. بىراق ءفيلمدى كورىپ وتىرساڭىز ءاندى سۇيمونكۋل-قارابالتانىڭ ءوزى اڭىراتا شىرقاعانداي شىنايىلىقتى بايقايسىز.
ءبىز, كينوكورەرمەندەر, سۇيمونكۋل چوكموروۆتى اكتەر رەتىندە عانا بىلدىك. بىراق ول ومىردەن ءوزىن «سۋرەتشىمىن» دەپ ءوتتى. ومىردەن وزارىنىڭ الدىندا ارتىندا قالىپ بارا جاتقان ەلىنە قاراتا ايتقان: «دۇنيەگە اكەلگەن ونەرىمدى – سۋرەتتەرىمدى ساقتاڭدار. دالاعا تاستاماڭدار, ولار جاس ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. مەن ەلىم ءۇشىن جانىمدى اياماي ەڭبەك ەتتىم. مەن سالعان سۋرەتتەردىڭ بارلىعى ەلدىڭ مۇلكى, جالپى ەلگە ءتان. ەل بايلىعى قاتارىندا ەسەپتەلسىن. كەيىنگى بۋىندارعا قالدىرعان بەلگىم. بارلىعىن شەبەرحاناما تاستاپ كەتتىم», دەۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.
ىستىقكولدەن قايتىپ كەلە جاتىپ توقتوعۇل كوشەسىندەگى كوپ قاباتتى №170 تۇرعىن ۇيدەگى سۇيمونكۋل چوكموروۆتىڭ شەبەرحاناسىن ىزدەدىم. بىراق تاپپادىم. سۇراستىرسام, ەشكىم بىلمەيدى. بىرەۋ «مىناۋ شىعار» دەپ تۇرعىن ءۇي استىنا تۇسەتىن جەرتولەنىڭ باسپالداعىن كورسەتتى. ونىڭ ەسىگىندە ق ۇلىپ تۇر. تەرەزەلەرى تەمىرمەن «شەگەندەلىپ» تاستالىپتى. سىعالاپ قاراپ ەم شاڭ باسقان, شاشىلىپ جاتقان جەرتولە ىشىنەن ەشتەڭەنى انىقتاپ كورە المادىم. ايتەۋىر شەبەرحاناعا ءتان بەلگىلەر بايقالادى. ءبىر-ەكى سۋرەت پە, ەسكيز بە بىردەڭە بايقالعانداي. بىراق ب ۇلىڭعىر, انىق ەمەس... ال سۇكوڭنىڭ 53 جىلدان تۇراتىن قىسقا عۇمىرى قانداي جارقىن, قانداي جارىق ەدى. «سۋرەتسىز كينو جوق. پۋشكين, لەرمونتوۆ, ەيزەنشتەين, دوۆجەنكو سۋرەتشى بولعان», دەگەن ول فيلمدەگى اڭىزعا اينالعان رولدەرىن ساناماعاندا, ءبىر ۇلتتىڭ ماقتانىشى مەن بايلىعى بولاتىن بارلىعى 427 مۇرا قالدىرىپ كەتتى. «سىزگە كينو جاقىن با, جيۆوپيس جاقىن با؟» دەپ سۇراعاندارعا: «قىرعىز-قازاقتا تۇلپارى بار جىگىت ءوزىن ەشقانداي ۋايىمى جوق باي ساناعان. ال مەندە ەكى «تۇلپار» بار, دەمەك مەن ەكى ەسە بايمىن», دەپ سۋرەتشىلىك پەن اكتەرلىك ونەرىن مەڭزەپ, ازىلمەن جاۋاپ بەرگەن. سول سۇكوڭ, سۇيمونكۋل جارىقتىق: «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەگىن» قايتا-قايتا وقىعان كەزدەرىم بولدى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ قاھارماندارى ءاردايىم اۆتوردىڭ فيلوسوفياسىنا تەرەڭ وي جۇگىرتۋدى تالاپ ەتەدى. اقانعۇلدىڭ وبرازى ماعان وسىنىسىمەن ۇنايدى. قىرعىزدار مۇحتار اۋەزوۆكە ارناپ ءبىر ەسكەرتكىش ورناتۋى كەرەك», دەيدى ەكەن. شىركىن, قازاقتار دا سۇيمونكۋل چوكموروۆ پەن ونىڭ باقتىع ۇلىنا ارناپ ءبىر ەسكەرتكىش تۇرعىزسا عوي.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز – ىستىقكول – بىشكەك – تاراز.
