دەشتى قىپشاق دالاسىندا. ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ تولىق اقتالىپتى, ەندى كىتاپتارى شىعادى ەكەن دەگەن سىبىس دالا توسىندە سىڭسي تەربەلگەن مايدا جەلدەي اندا-ساندا قۇلاققا جەتىپ جاتاتىن. بىراق, ساناعا جەتپەيتىن.
تاركىلەۋدەن, اشتىقتان, وتان سوعىسىنان ماڭگىرىپ قالعان قازاقتىڭ باسى قارىن تويدىرۋدان باسقانى ويلاۋعا شاماسى جوق ەدى. مەن بالا بولسام دا ەسىمدە قالعانى – ول كەزدە ءان سالىپ, جەلپىنىپ جۇرگەن ادامداردى كورمەيتىنسىڭ. ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىندا شىڭعىستاۋدا ءبىر اپتا عاجايىپ ويىن-ساۋىق بولعانىن ۇلكەندەر تالماي, تامسانا ايتىپ جۇرەتىن.
دەشتى قىپشاق دالاسىندا. ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ تولىق اقتالىپتى, ەندى كىتاپتارى شىعادى ەكەن دەگەن سىبىس دالا توسىندە سىڭسي تەربەلگەن مايدا جەلدەي اندا-ساندا قۇلاققا جەتىپ جاتاتىن. بىراق, ساناعا جەتپەيتىن.
تاركىلەۋدەن, اشتىقتان, وتان سوعىسىنان ماڭگىرىپ قالعان قازاقتىڭ باسى قارىن تويدىرۋدان باسقانى ويلاۋعا شاماسى جوق ەدى. مەن بالا بولسام دا ەسىمدە قالعانى – ول كەزدە ءان سالىپ, جەلپىنىپ جۇرگەن ادامداردى كورمەيتىنسىڭ. ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىندا شىڭعىستاۋدا ءبىر اپتا عاجايىپ ويىن-ساۋىق بولعانىن ۇلكەندەر تالماي, تامسانا ايتىپ جۇرەتىن.
ال ادامداردىڭ تىرلىك اياسى وتە بۇيىعى, كوڭىلسىز ەدى. سوعىس بىتسە دە, سول سوعىستان قايتپاعاندار كوپ-ءتىن.
تاركىلەۋ كەزىندە جازىقسىز اباقتىعا توعىتىلعاندار دا اقتالىپ قاتارعا قوسىلماعان ۋاقىت.
اشتىقتان باس ساۋعالاپ دۇنيە كەزىپ كەتكەن جۇرت تا ەلگە ورالماعان كەز.
تامىز ايىنىڭ ورتاسى بولار شاماسى, اتام ۇيگە دابىرلاي كىرىپ كەلە جاتتى. قۇشاعىندا قالىڭ ءۇش كىتابى بار. جەڭىل بەشپەتى مەن جۇمساق ءماسىسىن شەشىپ تاستاپ, تورگە وزدى. قابىرعاداعى جيىلعان جۇك ۇستىنە اۋەلى قولتىعىنداعى ءۇش قالىڭ كىتاپتى جايعاستىردى دا, مالداس قۇرىپ تورگە وتىردى. ورامالمەن تەرشىگەن ماڭدايىن, بەتىن ءسۇرتتى. مەن كىتاپقا قول سوزىپ ەدىم, اتام: «تيمە. دالاعا بارىڭدار. مەن مىنا كىتاپتارمەن وڭاشا قالايىن. مەن بۇل قۇندى جازۋلاردى توسقالى قاشان. سەنىڭ ەسىڭ بار عوي, بالام, سەن كەيىن وقىرسىڭ», دەدى.
تامىز ايى ەدى. ءبىز دابىرلاسىپ دالاعا شىعىپ كەتتىك. اتام ۇيدە كىتاپتارمەن جالعىز قالدى. قابىرعاعا ارقاسىن تىرەپ ۇزاق ۋاقىت ءۇنسىز اقتاردى دا وتىردى.
– اتاڭ شاي ىشە مە ەكەن, ءبىلشى, – دەپ اپام مەنى ءۇش رەت جىبەردى. ەكەۋىندە اتام:
– ءوزىم ايتامىن, – دەپ قىسقا قايىردى. ءۇشىنشى رەت كەلگەنىمدە اتام مەنى سويلەتپەستەن:
– جوعال! – دەپ اقىردى. – بار, ءورىستەگى مالدى قارسى الىڭدار. مەنى مازالاماڭدار.
سول ءۇش كىتاپتى اتام وندىق بىلتە شامنىڭ جارىعىندا ءتۇنى بويى وقىدى.
تاڭەرتەڭ مەنى شاقىرتىپ الىپ:
– وتىر مىنا جەرگە, – دەپ جانىنان ورىن ۇسىندى.
– مىنا كىتاپتاردى قاراپ شىقتىم. جازىقسىز جاپا شەككەن جاندار عوي. ءار سوزدەرى قازاق دەپ, قازاق ەلى دەپ, قازاق دالاسى دەپ بۇلقىنىپ تۇر, شىركىن. – اتام از بوگەلىپ ءۇنسىز وتىردى. – ەندى قاجى مەن ماعجاندى شىعارساق. الاشتىڭ اسىلدارى دا ءبىر توبە بوپ وڭاشا جاتىر. ونى مەن كورە الام با, جوق پا؟! الاشتىڭ اسىلدارىنىڭ كىتاپتارىن شىعارا قالسا جيناي بەر. باسىڭا دا, جۇرەگىڭە دە قوندىر. ولاردىڭ ايتقان ويلارى ەرەن ەدى عوي, نە كەرەك؟! وسى اۋىلداعى حاتقا كوڭىل بولەتىن شالداردى تۇسكى اسقا شاقىر. مىنا جايساڭدارعا قۇران باعىشتايىق. اۋەلى قابىش مولدانىڭ ۇيىنە بار. العاشقى حابار سوعان جەتسىن.
مەن الىپ-ۇشىپ دالاعا اتىپ شىقتىم. اتامنىڭ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن جاقسى دوستارىن تۇگەل بىلەمىن. بۇگىن ءبىزدىڭ ۇيدە شاعىن توي بولماق.
ۇمىتپاسام, بۇل 1958 جىلى بولسا كەرەك. سونان كەيىن 1960 جىلى شاكارىم قاجىنىڭ ولەڭدەرىن «قازاق ادەبيەتى» ءبىر بەت قىلىپ بەردى. ول جولى اتام كولحوز-سوۆحوزداعى شالداردى دا ارنايى شاقىرىپ اس بەردى. ارتىنشا كوپ ۇزاماي ءوزى دە قىلتاماق اۋرۋىنان جان تاپسىردى. قاجىنىڭ ولەڭى دە بوستاندىقتا كوپ بولا المادى. ماعجان مەن شاكارىم قاجىنىڭ, الاش اسىلدارىنىڭ ىستەرى قايتادان ۇزاق جىلعا جابىلدى.
باستاپقى اڭگىمەگە قايتا ورالايىن. سول كۇنى, ءيا, سول كۇنى شالدار وشكەندەرى قايتا جانعانداي يىقتارىن قومداپ تۇرلەندى. جىر وقىپ وتىرعان اتامنان كوزدەرىن المادى. قازاق جىرى شابىتتانىپ ارقانى كەڭگە سالدى. بۇل ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» داستانى ەدى. شىركىن, داستان دەسە داستان ەكەن!
ءىلياس جانسۇگىروۆ قازاق ادەبيەتىندە جيىرما جىل ەڭبەك ەتتى دەيدى. ول راس ءسوز. ال بىراق ناعىز كەمەڭگەر شىعارمالارىن دۇنيەگە اكەلۋىنە ون جىل دا جەتىپ جاتىپتى. وكىنىشكە قاراي, ەرەكشە تالانت يەسى, بويىنداعى ەڭ اسىل جىرلارىن حالقىنا بەرە الماي كەتتى. وكىنىشتى!..
1937 جىلى اقىن اتىلدى. اقىن كەلمەسكە كەتتى. اقىن ولەڭدەرىن دە قوعام ءومىرىنەن الاستاتتى. سول تۇستا ءىلياس ءجانسۇگىروۆ بار-جوعى قىرىق ءۇش-اق جاستا ەكەن.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ادەبي ءومىرىن ءبىر قالىپقا ءتۇسىردى. ول كەزدە اقىن وتىزدىڭ ىشىندەگى قىلشىلداعان جاپ-جاس ازامات ەكەن.
ءبىزدىڭ ۇيدەگى تويدى ايتامىن-اۋ! سول كۇندى شالدار ۇزاق تۇنگە قوستى. كۇنى بويى جوعالىپ كەتكەن شالدارىن ىزدەپ كەمپىرلەرى دە ۇيگە كەلىپ جاتتى. ءۇش رەت قازان كوتەرىلدى. شالداردىڭ قاي-قايسى دا ءۇش الىپ جازۋشىنىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن جاتقا ايتا بەردى. سوۆەت شالدارى, ءبىر اۋىز ولەڭ بىلمەي كەتكەندەر عوي. اتەيستەر. كوممۋنيستەر. ال الپىسىنشى جىلداردىڭ اقساقالدارى بولەك ەدى. نەسىن ايتاسىز, كەسەك ەدى عوي ولار.
قيسسالاردى, ۇلكەن ەپوستاردى دا جاتقا ايتا بەرەتىن. سولاردىڭ ءبارى قولدارىنا جۇيرىك ات ۇستاپ, بايگە جاراتاتىن. تازى ەرتەتىن. قولدارىنا قۇس قوندىراتىن. ولار دالا تسيۆيليزاتسياسىنىڭ سوڭعى اسىل تۇياقتارى ەدى.
مەن اتامنىڭ ارقاسىنا جابىسىپ ۇيىقتاپ قالىپپىن. ال شالدار تاڭ اتقانشا ولەڭ-جىر تويىن تويلاپتى. ساكەننىڭ, بەيىمبەتتىڭ, ءىلياستىڭ سول ەلۋىنشى جىلدارى شىققان, شىڭعىستاۋلىق شالداردىڭ قولدارىنىڭ تاڭباسى تيگەن كىتاپتار قىمبات ماعان.
سەمەيگە جول تۇسكەندە بەتتەرى سارعايعان سول اسىل كىتاپتاردى كورىپ سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن شىڭعىستاۋدىڭ شالدارىن ەسكە الامىن. سول جىر كۇنى بۇگىن دە كوز الدىمنان كەتپەي تۇرىپ الادى. قايران ۋاقىت!..
ءىلياس جانسۇگىروۆ. ونىڭ تالانتىنىڭ ەرەكشەلىگى, ۇتىمدىلىعى, عاسىرلار بويى دالادا عۇمىر كەشكەن حالىق داستاندارىنىڭ كەڭ, ەركىن ۇلگىسىن, ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا قايتا تۇلەتكەنى بولاتىن. ءىلياس پوەزياسى حالىقتىق پوەزيانىڭ بۇكىل بولمىس بىتىمىمەن قايتا جاڭارۋ, جاڭعىرتۋ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. سوناۋ سىپىرا جىراۋدان جامبىلعا دەيىنگى قازاق جىرىنىڭ تۇرلىك, اۋەندىك, ىرعاقتىق الۋاندىعى اقىن تۆورچەستۆوسىنا تۇگەل سىڭگەن. قازاقتىڭ كونە جىرى قونعان امانات جۇرەكتى اقىن بۇ قازاقتا ءىلياس جانسۇگىروۆ بولسا كەرەك دەپ ويلاۋدان ءبىر تانعانىم جوق. ول ويدى ماعان سىيلاعان دا شىڭعىستاۋدىڭ اسىل جۇرەكتى شالدارى ەدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆ تالانتىنىڭ تاعى ءبىر دارالىعى – الەمدىك ادەبيەتتىڭ, ءاسىرەسە, ورىس پوەزياسىنىڭ تۆورچەستۆولىق جەتىستىكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ ءوز ولەڭ ونەرىندە ءتيىمدى پايدالانا بىلۋىندە. مەن ابايدىڭ اۋدارمالارىن قالاي قۇرمەت تۇتىپ, ءسۇيسىنە, بەرىلە وقىسام, ىلەكەڭنىڭ شەبەر اۋدارماسىن دا سولاي جوعارى باعالايمىن. اقىن اۋدارمالارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تەرەڭ عىلىمي تالداۋلار جاساۋ كەرەك-اق. ءىلياس جانسۇگىروۆ قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا تالانتتى اۋدارمالارىنىڭ وزىمەن-اق ەرەكشەلەنگەن, انىعىن ايتار بولساق, قازاق اۋدارما ونەرىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
اقىننىڭ سۋرەتكەرلىك كەمەلدەنۋ ۇلگىسى ءوزى ءومىر سۇرگەن دۇنيە كەلبەتىن اشىق-جارقىن, بارشا شىندىقپەن تەرەڭ اشىپ كورسەتۋىندە جاتىر. قازاق دالاسىنداعى جاڭا ءومىر كەلبەتىن سۋرەتتەۋدە, قازاقتىڭ جان دۇنيەسىن اشىپ وي-پيعىل اڭعارىن انىقتاۋدا اقىن ەرەكشە زەردەلىك تانىتتى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى تۋرالى قازاق دالاسىنىڭ انىق سۋرەتتەرىن, ايشىقتى بەدەرلەرىن ساكەننىڭ, بەيىمبەتتىڭ, ءىلياستىڭ شىعارمالارىن وقىپ ءدال تانۋعا بولادى. بۇل داۋىلپاز كەسەك اقىندار قازاق دالاسىنداعى كەسەك تۇلعالاردى بارىنشا ادال, ءادىل كورسەتتى. بۇلاردىڭ ۇلىلىعى شىنشىلدىقتارىندا. ولار قاسقايا قاراپ تۇرىپ شىندىق ايتقاندار. سول شىنشىل سوزدەرىنەن تايماعاندار. ءبىرتۋار تۇلعالار. ومىردەن جازىقسىز كەتكەن جاندار.
سول تازا, شىنشىل اقىن جانى وزگەگە ۇقسامايتىن دارا ءسوزىن, دارا ويىن قازاق دالاسىنا دارىتىپ باقتى. الەۋمەتتىك بولمىستى تانۋدا ۇستامدىلىققا ۇمتىلۋ, كەمەل ازاماتتىق پاراسات تانىتۋ ءار دارىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرۋ اقىنعا وڭاي بولعان جوق. تاپ تارتىسىن دا, جان تارتىسىن دا كورىپ, ءبىلىپ كۇن كەشكەن اقىن شىنشىل سوزىنەن ءبىر تايمادى. بۇل ونىڭ اقىندىق, تۆورچەستۆولىق انىق ۇستانىمى بولاتىن. اقيقات ونىڭ جان تۋى, قاسيەت تۋى, كيەلى تۋى ەدى.
كەمەڭگەر اقىن. ول قازاقتىڭ بايتاق دالاسىن – وتان انانى اسىل پەرزەنت رەتىندە ۇلكەن ماحابباتپەن قۋانا دا, ەركەلەي دە ءسۇيىپ ءوتتى. اقىن قازاق دالاسىنداعى كۇردەلى الەۋمەتتىك بولمىستى ادال تانىپ, ءادىل باعالاي العان تەكتىلەردىڭ قاتارىنان ەدى. مەن سەندەردىڭ رۋحاني اكەلەرىڭمىن, سەندەردىڭ كوزدەرىڭدى اشىپ, كوڭىلدەرىڭە ساۋلە ءتۇسىرىپ وتىرعان مىنا مەنمىن دەپ ورەكپىمەدى. ادال ۇل, ادال پەرزەنت ونداي كەۋدەمسوقتىققا ەشقاشان بارماق ەمەس. شىندىققا جانىن سۋارعان حاس باتىر وتانىنا ادال ۇل بولىپ قىزمەت اتقارادى. وتانىن جۇلمالامايدى, وتانىنا بارىن بەرەدى. كەرەك بولسا وتانى ءۇشىن ولىمگە باس ءتىگەدى. ول ۇرپاق سولاي كۇن كەشكەن. سولاي ءتاربيەلەنگەن. ولار وزگە جول تاڭداماعان. ولار ات باسىنداي التىندى وتاننان ارتىق قويماعان. تەكتىلەر قاسيەتى – وتان قاسيەتىن ارداقتاۋ, وتان مۇددەسى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋ.
ءىلياس جانسۇگىروۆ حح عاسىرداعى ەڭ كەرەعار, ادامزات قوعامىنىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭىنە تۇس كەلگەن اسا ءىرى تاريحي تۇلعا. كەمەڭگەر اقىن. ويشىل اقىن. حالىق تاعدىرىن ءوز تاعدىرىنان جوعارى قويعان باتىل اقىن.
تولعاقتى جىرلارمەن دالانى كۇڭىرەنتكەن جىراۋلاردان كەيىنگى ۇلتتىق پوەزيامىزداعى تولعاۋ ءداستۇرىن انىق اۋەلەتە كوتەرگەن ءىلياس جانسۇگىروۆ بولاتىن. قازاق پوەزياسىنا ىلەكەڭ فيلوسوفيالىق-پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋ ءداستۇرىن «دالا» داستانىندا ەرەكشە كوسىلتە كورسەتكەن ەدى. بۇل داستان قازاق ەلىنىڭ, قازاق پوەزياسىنىڭ ازاماتتىق ءۇنىن اسقاقتاتتى. الاساپىران زاماندا قازاق ەلىنىڭ الار تاريحي ورنىن بەكىتۋدە ايانباعان اسىل اقىنداردىڭ ءبىرى دە ءىلياس جانسۇگىروۆ. قازاق ادەبيەتىندەگى تاريحي تاقىرىپتارعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىرىسكەن دە ءىلياس جانسۇگىروۆ. قازاق حالقىنىڭ وتكەن جولىنا قوعامدىق دامۋدىڭ شىنايى زاڭدىلىقتارىن انىق ۇعىنىپ, تاريحي تۇرعىدان ءدال تانىپ, ءبىلىپ, ۇعۋدىڭ ۇلگىسىن اقىن پوەما داستاندارىن جازۋ ۇستىندە ءدال اڭعارتادى.
سول تۇستا. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي», «كۇيشى», «دالا», «يساتاي – ماحامبەت», «كوبىك شاشقان», «قۇلاگەر» پوەمالارى ۇلت پەن مەملەكەتتى, حالىق پەن ولكەنى ءبىرتۇتاس, تۇگەل اساۋ جىرعا قوسىپ جىبەردى. ءيا, بۇل قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, تۇتاستىعىن, كەشەگىسى مەن بۇگىنىن ءبىرتۇتاس ەتىپ قاراستىرۋدى وزىنە سەرت قىلىپ ۇستانعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۆورچەستۆولىق ەرلىگى-ءتىن. قازاق حالقىنىڭ دا, قازاق ۇلتىنىڭ دا جاڭا تاريحي ساناسىنىڭ شاپشاڭ كوتەرىلىپ, اۋەلەگەن رۋحاني بيىگى بولاتىن.
انا ءتىلىمىزدىڭ كوركەم ويعا ءتان وڭتايلىعىن شىڭداۋدا, ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق تۇڭعيىقتارىنا ۇڭىلۋدە ءىلياس جانسۇگىروۆ ەرەكشە كورەگەندىك تە, كوسەمدىك تە تانىتتى. انا ءتىلىمىزدىڭ كوزىن اشىپ كەڭەيتۋدە, ايدىنىن شالقىتۋدا, بايلىعىن اسىرىپ, قاناتىن قاتايتۋدا ىلەكەڭ ساناۋلى عانا ادامداردىڭ ساناتىندا بولا بىلگەنىن ەرەكشە ەسكەرۋىمىز كەرەك.
«قۇلاگەر». بۇل پوەما قازاق كوركەم ويىنىڭ قارقىندى قۋاتى ەكەنى داۋسىز. ول دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ پوەتيكالىق الىپ سۋرەت كەسكىنىن, فيلوسوفيالىق ويىنىڭ قالتقىسىز تەرەڭدىگىن, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تالداۋدىڭ اۋقىمدىلىعىن الەمگە تانىتاتىن كەڭ قۇلاشتى قازاق تىرشىلىگىنىڭ كارتاسى. ەنتسيكلوپەدياسى دەۋگە دە بولار.
ءىلياس جانسۇگىروۆ تۆورچەستۆوسى الەمگە قازاق پوەزياسىن پاش ەتەتىن مەرەيلى بيىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ءىلياس جانسۇگىروۆ پوەزياسى ەرەكشە ەكپىنمەن ءورشي ءوربىپ وسەر قۋاتتى جويقىن پوەزيا. اسقاق اقىننىڭ پوەمالارىنداعى تەرەڭ تەبىرەنىستەرى, بۇرق-سارق قايناعان تالمايتىن ويلارى, قازاق اقىنىنىڭ الەمدىك پوەزيا ايدىنىندا وزگە وزىق اقىندارمەن قاتار تۇرعانىنىڭ دالەلى.
شىڭعىستاۋدىڭ ءبىر شوق شالدارى دا اقىننىڭ كەمەلدىگى مەن ۇلتىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنا كوزدەرى جەتىپ, و دۇنيەگە وتكەن بولاتىن.
ناعىز اقىن دا كەلمەسكە كەتەدى.
بىراق, ناعىز اقىن ءسوزى ولمەيدى.
ناعىز اقىن ءۇنى وشپەيدى.
ماڭگىلىككە بەت قويعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ پوەزيا جالاۋى قازاق جىرىنىڭ كوگىلدىر اسپانىندا ماڭگى تولقي تەربەلىپ تۇراتىنى داۋسىز.
روللان سەيسەنباەۆ.
الماتى.
سۋرەت «zhardem.kz» سايتىنان الىندى.
