– اتىڭدى ايتىپ ماقتانايىن,
التىن بەسىك اقتوعايىم – دەپ ايگىلى اندە شىرقالاتىنداي, سارىارقانىڭ ساعىمدى دالا توسىندە كەرىلگەن كەرىم وزەن توقىراۋىن بويىنداعى بۇل ايماقتىڭ قاشاندا تامسانىپ-تاڭىرقاۋعا شەك بولدىرمايتىن سۇيكىمدىلىگى ايتىلسا ءتىل جەتكىزگىسىز اڭگىمە بولار ەدى. ولكەنىڭ ەڭ بيىك شىڭى اقسوراڭمەن يىقتاسقان قىزىلاراي تاۋلارى باۋرايىن بويلاعان تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ جاراتىلىسى تاريحتىڭ تىلسىم قۇپيالارىن ىشكە بۇككەن قۇبىلىستارىمەن تۇتاسىپ سيقىرلى ءبىر الەمگە تىرەي بەرەر-ءدى.
– اتىڭدى ايتىپ ماقتانايىن,
التىن بەسىك اقتوعايىم – دەپ ايگىلى اندە شىرقالاتىنداي, سارىارقانىڭ ساعىمدى دالا توسىندە كەرىلگەن كەرىم وزەن توقىراۋىن بويىنداعى بۇل ايماقتىڭ قاشاندا تامسانىپ-تاڭىرقاۋعا شەك بولدىرمايتىن سۇيكىمدىلىگى ايتىلسا ءتىل جەتكىزگىسىز اڭگىمە بولار ەدى. ولكەنىڭ ەڭ بيىك شىڭى اقسوراڭمەن يىقتاسقان قىزىلاراي تاۋلارى باۋرايىن بويلاعان تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ جاراتىلىسى تاريحتىڭ تىلسىم قۇپيالارىن ىشكە بۇككەن قۇبىلىستارىمەن تۇتاسىپ سيقىرلى ءبىر الەمگە تىرەي بەرەر-ءدى.
تالاي زامان سىلەمدەرى ءىزى سايراعان جارتاستار مەن قۇزداردى ورلەپ كەتسەڭ سىرىمدى ءبىل, اش دەگەندەي دۇنيە شىعا كەلىپ, كەۋدەسى تولى تاڭبالى سۋرەتتەر, تاس مۇسىندەر, كونە قورعاندار, كۇل سىڭگەن كەنىشتەر وتكەن ءومىر كىلتىن ۇمسىنا تۇسكەندەي تارتادى.
بۇلاردىڭ اراسىندا ەڭ بەلگىلىسى, ىقىلىم ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇڭعيىق تۇنىعى جەلتاۋدىڭ ورنى ءبىر بولەك. قازاق ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى الكەي مارعۇلاننىڭ العاشقى زەرتتەۋلەرى وسى جەرگە ارنالۋىنىڭ ءوزى تەگىن بولماسا كەرەك. 1947 جىلى بۇعان دەيىن جەرگىلىكتى جۇرتقا اڭىز ارقىلى عانا جەتكەن بەعازى «قازاقستان» قورىمىن تاۋىپ, قازبا جۇمىستارىن باستاپ, عىلىمي سيپاتتاماسىن جازىپ, قازاق دالاسىنداعى كونە مادەنيەتتىڭ بەلگىسىن الەمگە تانىتۋشى عۇلاما عالىم عۇمىر بويى تاريحي قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىن ايعاقتاپ وتكەنى ايان. ىرگەسىندەگى اتتاس تاۋ ەتەگىندەگى قورىمداعى كەسەنەلەر ءوز زامانىنداعى, ياعني /ب.ز.د. 2 مىڭجىلدىقتىڭ سوڭى/ الىپ قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن قازىردە دە قابىرعالارىنا قالاي جەتكىزىلىپ, قابىردىڭ قول كۇشىمەن قالايشا قورشالعانى قايران قالدىراتىن سالماعى توننادان اساتىن الىپ تاستار پاش ەتەرلىكتەي. جانە تاۋدان قوپارىلىپ الىنا سالىنعان تۇرپايى تاس ەمەس, جان-جاعى ابدەن وڭدەلىپ, جالتىراتىلعان ءىرى ءارى قالىڭ گرانيتتى پليتالار ەكەنى ءالى بايقالادى. بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق تىگىنەن دالمە-ءدال قويىلعان قالپىندا جازىق دالادا وسى كۇندە دە الىستان بىردەن كوزگە ءتۇسىپ تۇر. ەجەلگى ساۋلەت ونەرىنىڭ وسىناۋ كورنەكتى ەسكەرتكىشى تانىتىلا بىلسە, ارحەولوگيالىق جاڭا اشۋلارعا, اسىرەسە, ىنتىق شەتەلدىك ساياحاتشىلاردى قىزىقتىرارى تالاسسىز.
قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرى سانالاتىن كەسەنەلەردەن تابىلعان الۋان ءتۇرلى پىشىندەر مەن ورنەكتى قىش ىدىستار, كەراميكالىق زاتتار, مۇيىزدەن جاسالعان قارۋ-جاراق, اشەكەي بۇيىمدار, جەرلەۋ عۇرپىنىڭ قالدىقتارى, جانۋارلار سۇيەكتەرى اقتوعاي اۋداندىق مۇراجايىنىڭ سيرەك جادىگەرلەرى رەتىندە نازار اۋدارتادى.
الايدا, وسىنداي اسىل مۇرانى ساقتاۋ, ايالاپ ۇستاۋ جايى وكىنىشكە قاراي, كوڭىل قىنجىلتادى. كەزىندە الكەي حاقان ۇلى «ورتالىق قازاقستاننىڭ باي دا قۇندى ەسكەرتكىشتەرىن جوسپارلى تۇردە كەڭ تۇردە زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى سول, جاڭا قۇرىلىستاردى سالۋ جانە ءىرى كەڭشارلاردى قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى اۋداننىڭ تەڭدەسى جوق كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەرى تولىعىمەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇردى» دەپ جازعانىنداي قۇلاتىلىپ, قيراتىلىپ, قۇرىلىسقا پايدالانعان قورعانداردىڭ ساۋىنان دا قاۋىپ بۇلتى سەيىلە قويماپتى.
الدىمەن ايتقاندا, قورىم قورشالماعان. اشىق دالاداعى ەسكەرتكىشتەر ورتاسىنا ماڭىنداعى اۋىلدىڭ مالدارى كىرىپ, ءىشىن بىلعاپ-تاپتاپ, تاس پليتالارعا سۇيكەنىپ-سۇزگىلەپ عاسىرلار بويى تۇرعان كەيبىرىن قۇلاتىپ تاستاپ جۇرۋلەرىنە ەش كەدەرگى جوق.
ولكە شەجىرەسىمەن تانىس ەمەس سىرت ادام كەسەنەلەردى تاس ۇيىندىسىندەي كورۋى مۇمكىن. كوزگە كورنەكتى ەتىپ انىقتامالىق جازبا تاقتايشاسىن ورناتۋ ويلاستىرىلماسا سولاي بولماسا ولارعا نە كىنا. وسىندا ۇزبەي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردى باستاپ كەلىپ, اپتاپ ىستىقتاردا ايلاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىنان اينىمايتىن, بەعازى – ءداندىباي مادەنيەتىن عىلىمعا ەنگىزگەن اتاقتى اكادەميك الكەي مارعۇلان اتامىز ەڭبەگى تۋرالى كەلىپ-كەتۋشىگە ارنالىپ ورناتىلعان دەرەكتەمەلىك بەلگى بار شىعار دەگەن ءۇمىتىمىز دە ءۇزىلىپ قالدى. بارىن باعالاپ, قادىرلەپ, قاسيەتتەپ جاتاتىن ەلدەر وكىلدەرى مىناداي سيرەك كونە ەسكەرتكىشتىڭ ەلەۋسىز تۇرۋىن كورسە, نە دەمەك. بىزگە ايتىلعانداي, سىرعىتپا سىلتاۋلار ولاردىڭ تۇيسىگىنە تۇرپىدەي تيەرى حاق-اۋ.
بۇل جەردىڭ ارعى تاريحىن بىلاي قويعاندا, بەرگىسى دە عاجاپ. قازاقتىڭ داناسى ءاليحان بوكەيحانوۆ دۇنيەگە كەلگەن مەكەن. اتالارى قاسىم تورە سالدىرىپ, اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ قاي بالاسىن دا الالاماي, وقۋعا تارتقان مەكتەپكە سونشا نەگە وشىككەندەرى تۇسىنىكسىز, الاساپىران شاقتىڭ شولاق بەلسەندىلەرى تىپ-تيپىل ەتىپتى. بىراق اتى وشپەگەن. ورنىنداعى اۋىل اقشكول اتاۋىن ساقتاپ قالعان.
الەكەڭ ەلگە كەلىپ, تاۋ ءىشىن ارالاعان كەزىندە دەمالۋعا تىزە بۇگەتىن ايۋشاتقالى سايىنداعى تۇعىرتاس تا كوزگە ىستىق كورىنەتىن ورىن. الدىنداعى كوكشاعىل تەگىس تاستارعا قاشالىپ سالىنعان تاۋتەكەلەردىڭ, بۇعىلاردىڭ, اڭ اۋلاۋشى ادامداردىڭ تاڭبا سۋرەتتەرىنە قاراپ, تۋعان توپىراعىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا جەتىك جان ويعا تالاي باتقان شىعار. اناۋ ەتەكتەگى بەعازى ەسكەرتكىشتەرى, وسى جاقتاعى العاشقى مەكتەپ ءىزى, حالقىمىزدىڭ اسىل ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر, ەرىكسىز كوز تىكتىرەر كونە تاڭبالار شىركىن, قادىرى قاسيەتتەلۋىن, سىرى جايىلۋىن كۇتەتىندەي-اق.
ءبىر ءتاۋىرى, جاڭا قىزمەتىندەگى قات-قابات ىستەردەن باس الا الماسا دا اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ ايماقپەن تانىسۋدى بەعازىدان باستاپ, سوعىپ تۇراتىن بولىپتى. مۇنىڭ الدىندا قارقارالىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, جۇرت اۋزىنان جاقسى ىستەرى ارقىلى تۇسپەيتىن ازاماتتىڭ بۇل تۇيىتكىلدى شەشۋگە ىنتىزار ىقىلاسى اڭعارىلادى. ورتاسىنا بەلگىلى, ءبىر ءىستى باستاسا تىندىرماي تاستامايتىن داعدىسى ماسەلەنىڭ قيسىنىن تاپتىراتىن سەكىلدى. تاماشالاۋشىلارعا ىڭعايلى جاعداي جاسالعان اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي, وقۋشىلارعا تانىمدىق-تاربيەلىك ورتالىق, ارحەولوگتار ارىلمايتىن ورىن, جانىنداعى ءاليحان بوكەيحانوۆ اۋىلى ەتنوگرافيالىق اۋىل بولسا, الكەي مارعۇلان ءمۇسىنى تۇرسا, تۋريستەر اعىلسا, تابيعات, وعان قوسا تاريحتىق قورىققا اينالسا دەيدى. الىس اۋدان باسىنا قىرۋار شارۋا. ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىكتەرى وسىنداي-وسىنداي ءىس-شارالاردى ءىلىپ اكەتىپ, كومەكتەسىپ-قولداپ, جاندانتىپ, جاڭعىرتسا ءتىپتى جاراستى, پارمەندى بولارى داۋسىز. ازىرگە بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا وكپەلىدەي سىرىن بۇگۋشى ەجەلگى بەعازىلىقتار ءبىر اۋناپ قالار ما ەدى.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى,
اقتوعاي اۋدانى.
