ەلباسى ەسكەرتسە دە كاسىپكەرلەر ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى
جايىلىم مەن شابىندىق جەرلەردى قايتارماي وتىر
ەلباسى ەسكەرتسە دە كاسىپكەرلەر ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى
جايىلىم مەن شابىندىق جەرلەردى قايتارماي وتىر
كوركى مەن كۇيىگى بىردەي جاز
التىندالا اۋىلىنىڭ اتى قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىز كەلگەن سوڭ وسىلاي وزگەردى. جۇرت «ياپىر-اي, ايتەۋىر اۋىلدىڭ اتى دۇرىستالدى, كىم قويسا دا, جاقسى ويلاپ تاپقان ەكەن» دەستى. بۇرىن ۇلى جولدىڭ بويىنداعى وسى اۋىلعا بۇرىلار جەرگە «ەكى تىلدە» «كراسنىي وكتيابر – قراسنىي وكتيابر» دەگەن ماڭدايشا ءىلۋلى تۇراتىن. ول كەزدە كورنەكى قۇرالدا نە جازىلسا, سول زاڭ سەكىلدى كورىنەتىن. وزگە جۇرت «كراسنىي وكتيابردى» قازاقشا اتاۋ ءۇشىن «ك» ءارپىن «ق» دەپ وزگەرتسە جەتىپ» جاتىر ەكەن عوي دەپ ويلاعان شىعار. ال, ەل اراسىندا بۇل اۋىلدىڭ «دولگي اۋىل» دەگەن دە اتى بولدى. ونىڭ سەبەبى, اۋىل توبىل وزەنىنىڭ بويىن بويلاپ, ۇزىننان-ۇزاق ورنالاسىپتى. وزەن جاعاسى بولعاندىقتان قۇدىقتارى دا تۇششى, اۋىزسۋى مول. اۋىل تۇرعىنى ءادىلحان وتاشەۆ 6-7 شاقىرىم جەردەگى قىرات باسىنداعى ەسكى قورىمدى كورسەتتى. «وسى جەرگە اشتىق جىلدارى شۇبىرىپ كەلە جاتقان ادامداردى اۋىلعا جىبەرمەي, توقتاتىپ, تاماق بەرگەن دەسەدى. ولاردىڭ سۇيەگى قىردىڭ باسىندا قالىپتى, بۇرىن شالدار ايتىپ وتىراتىن», دەيدى. اۋىلدىڭ سىرتىندا بىرنەشە كول جاتىر. جازىمەن اققۋ قونىپ, قاز-ۇيرەك ۇشادى. ەندى كىم دە بولسا بۇل جەردىڭ اسەمدىگىنە تامسانباي قالمايدى. ءار قازاقتىڭ ۇعىمىنداعى «كوك ءتۇتىنىن شۇباتىپ, جىبەك سوزعان» ناعىز اۋىل, مىنە, وسى دەرسىڭ... كورگەن جان كوشىپ كەلگىسى كەلىپ تۇرادى.
وسىدان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن وسى اۋىل «قوستاناي» مال بورداقىلاۋ كەڭشارىنا قاراعان ەكەن. كەنجەباي ءامىرالين – وسى اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىنى. اۋىلداعى وزگەرىستىڭ بارلىعى ونىڭ كوز الدىنان ءوتىپ كەلە جاتىر. ول جاس كەزىندە مىنبەگەن ۆەلوسيپەدتەن قازىر تۇسپەيتىن بولعان. جازىمەن قوراداعى بەس بۇزاۋىنا ءشوپتى وسى قيقاڭداعان كولىكپەن تاسيدى.
– اۋىلدىڭ ماڭايىندا ءشوپ جوق, سەنسەڭىز ءار ءتۇپ ءشوپتى قولمەن ساناعانداي جۇلامىن. ءبىر مەن ەمەس, اۋىلداستاردىڭ بارلىعىنىڭ تىرلىگى وسى, – دەيدى كەنجەباي. ونىڭ قوراسىنداعى بەس بۇزاۋ كۇن شىعىسىمەن موڭىرەيدى, جولدىڭ ارعى بەتىندەگى كوگى جايقالعان ەگىستى كوزىمەن تەسەدى دە تۇرادى. كەشكە ورىستەن ەنەسى كەلگەندە قارنى ءبىر توياتىنداي تايراڭداعانى دا ادىرە قالادى. كەنجەبايدىڭ ايەلى باعيلا ەكى سيىردى قاقشىپ ساۋىپ الادى, سوندا ەكەۋىنەن ەكى ليتر عانا ءسۇت شىعادى. ايتپەسە, جەلىنى جەر سىزاتىن سيىرلار ەمەس پە. ەكى ءبۇيىرى سولقىلداپ, ىشىنە كىرىپ, سۇيەگى ارسا-ارسا بولىپ, جانۋارلار ورىستەن اش كەلەدى. سونشا مال ۇستاعانداعى العان ءسۇتى بالالاردىڭ تاق-تۇق ىشۋىنەن ارتىلمايدى. كوسىپ جەيتىن قايماق اعىزۋعا, قۇرت-ىرىمشىك جاساۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى, سيىردىڭ تۇياعى جەتەر جەردە ءشوپ جوق. اۋىلدىڭ اينالاسى – جاعالاي ەگىن. ءتىپتى, ەگىندىك اۋىلدىڭ ىشىنە كىرىپ جاتىر. تاڭەرتەڭ باقتاشى مالدى اۋىلدىڭ شەتىنە ايدايدى دا, ءبىر شاقىرىمداي جەرگە اپارىپ, ءيىرىپ تۇرادى. ساناسىز مال ەمەس پە, كوكتىڭ ءيىسى مۇرنىن جارىپ, بۇگىن ءبىر توياتىنداي سەزىنەدى. باقتاشى ايداعاندا شاڭى شىققان جايىلىمدى وكىرىپ يىسكەپ بارادى دا, تىكە ەگىنگە قاشادى. باقتاشى قۇرىقتىڭ, قامشىنىڭ كۇشىمەن قايىرىپ, وزەننىڭ جاعاسىنا يىرەدى. وزەن جاعاسىنان ونى-مۇنى ج ۇلىپ جەگەن سيىرلاردىڭ كۇن ىسىعان سوڭ, سۋدىڭ سامالىنا كەلىپ, ىڭىرسىپ جاتقاننان باسقا امالى قالمايدى. باقتاشى مالدى كەشكى 6-دان قالدىرماي شاڭداتىپ اۋىلعا ايداپ كەلەدى. ال جاز ايىندا كەشكى ساعات 18.00 دەگەنىڭىز – تال ءتۇس ەمەس پە؟ كۇن باتقانشا قاي ۋاقىت؟ ناعىز كەشكى سالقىنمەن جايىلاتىن كەزدە مال قورادا تۇرادى.
– مالدىڭ جازىمەن كەشكە ەگىنگە قاشقانىن كورسەڭىز. ونىمەن ەگىننىڭ قاراۋىلى ارپالىسىپ جاتادى. ءبىز دە مالدى قاماپ جىبەرمەۋگە تىرىسامىز, سەبەبى, ولار ەگىنگە تۇسكەن مالدى ايامايدى, – دەيدى كەنجەباي.
مالدى دا, جاندى دا اشىقتىرماسىن. اۋىلدىڭ سيىرلارى ەكىنىڭ بىرىندە وزەننىڭ ارعى بەتىنە ءجۇزىپ ءوتىپ كەتەدى. ول جاقتا جايىلىم بولسا ءبىر ءجون, تۇگەلدەي شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باقشاسى مەن كارتوبى جايقالىپ تۇرادى. اۋىلداستار سيىرىن بەرگى بەتكە وتكىزە الماي, وزدەرى سالقىنداعان سۋعا تۇسە الماي, جاعادا ايقايلاپ تۇرعانى. سۋدان ءبىر ءوتىپ العان سوڭ, كوككە ۇرىنعان سيىردىڭ قانداي ايقايىڭدى دا تىڭداۋعا مۇرشاسى كەلمەيدى.
– جايىلىمى بولسا, بار بەرەكە مالدا عوي, – دەيدى اۋىلدىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى ميران كودەسوۆ اقساقال. – ءبىز وسىندا كەشەگى 90-جىلدارى كوشىپ كەلدىك. وعان دەيىن ناۋىرزىمنىڭ قايعىسىندا تۇردىق. شىركىن, جەر دە, جايىلىم دا جەتەدى. مالدى ت ۇلىك-ت ۇلىگىمەن ۇستادىق. كەمپىرىم قازىر «وسى مالدى قۇرتشى, پايداسى جوق قۇتسىز نەمەنى» دەيدى. اۋ, اۋىلدا وتىرعان سوڭ مال ۇستاماي بولا ما؟ ىستىق ءسۇت ىشكىمىز, قايماق, جاس ەت جەگىمىز كەلەدى. ساتىپ العان ءسۇتتىڭ دە, ەتتىڭ دە بەرەكەسى بولا ما؟
كۇزدىڭ قورلىعى-اي!
التىندالا اۋىلىنداعى كۇزگە قاراي ءشوپ دايىنداۋدىڭ قورلىعىن دا, قيىندىعىن دا ايتپاڭىز. اۋىلدىڭ اينالاسىندا ءشوپ شاباتىن شابىندىق جوق. اينالا ەگىن بولعاندىقتان ونىڭ قوجايىندارى اۋىلداستارعا وراقتان كەيىنگى ساباننىڭ قانىن شىعارىپ ساتادى. ساباننىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باعاسى التى مىڭ تەڭگە تۇرادى. جاڭبىرسىز, ەگىننىڭ شىعىمى از بولعان جىلدارى ونىڭ باعاسى دا كوتەرىلە تۇسەدى. ال ارپاداي ەمەس, بيداي سابانىنىڭ مالعا جۇعىمدىلىعى شامالى ەكەنىن شارۋا ادامى بىلەدى. جاقىن جەردە شابىندىق بولماعان سوڭ, ءشوپتى 200-250 شاقىرىم جەردەگى اۋدانداردان تاسىپ اكەلىپ ساتادى. ونىڭ ءبىر تەڭى 400 تەڭگەدەي تۇرادى. ءشوپ ساتۋشىلار دا ابدەن ساۋداگەر بولىپ العان.
– ءبىر كولىك ساباندى ەكى تونناعا ەسەپتەيدى, ال شىندىعىندا ونى ۆەترودۋيمەن قاۋقيتىپ اكەلگەن سوڭ, ول ءبىر توننا دا بولمايدى, – دەيدى ءتىلى ورىسشاعا بۇرالىپ كەتە بەرەتىن اۋىل تۇرعىندارى. وزگە اۋدانداردان تاسىلاتىن بۋىلعان ءشوپتىڭ ءار تەڭى باياعى كەڭشار كەزىندەگىدەي ەمەس, جەپ-جەڭىل. ءبىر تەڭدى ەرەسەك كىسى بىلاي تۇرسىن, بالا قولتىعىنا قىسىپ كەتەردەي. الگى اۋىلدى اينالا بيداي سەپكەن كاسىپكەرگە ساباننىڭ قىمباتتىعىن ايتىپ كور, «الماساڭ ءارى ءجۇر» دەپ قولىن ءبىر-اق سىلتەيدى. اقىرى اتىزدا قالاتىن سابان عوي, اۋىلداستار جيناپ السىن دەمەيدى, ساتقانىنان ارتىلعانىن ورتەپ جىبەرەدى.
– جەمنىڭ ءبىر قابىن قۋاڭشىلىق جىلدارى 600-700 تەڭگەدەن الامىز. بىلتىر ءدال وسى باعامەن الدىق. جىل سايىن بيىلعىداي جاڭبىر جاۋا بەرمەيدى عوي. ءدال قازىر جەمنىڭ 25 كيلوگرامدىق قابى ۋاقىتشا 300 تەڭگەگە ارزانداپ تۇر. كوكتەمگە قاراي باعا قايتادان قالپىنا كەلەدى, 500-600 تەڭگەگە بارادى. بىراق ونىڭ ىشىندەگى كەبەكتىڭ سالماعى ەشقاشان 25 كيلوگرامعا جەتكەن ەمەس, ەڭ كوپ بولعاندا 22-23 كيلوگرامم شىعادى. ونىڭ جەمدىك كۇشى جوق, ايتەۋىر شوپكە سەپ بولسىن دەپ الامىز, – دەيدى تاعى ءبىر التىندالالىق سايران تەمىرعاليەۆ اقساقال. كەبەكتىڭ بۇرىنعىداي جەمدىك ماڭىزى جوق ەكەنىن اۋىلداعى مال ۇستاپ وتىرعانداردىڭ بارلىعى دا ايتادى. سەبەبى, قوستاناي قالاسىنداعى ۇقساتۋ كاسىپورىندارىنىڭ ەشقايسىسىندا قازىر باياعى ديىرمەندەر جوق. گەرمانيادان, تۇركيادان, قىتايدان اكەلگەن جابدىقتار سىرتقا ءبىر گرامم ۇن جىبەرمەيدى, بيدايدىڭ سۋدىراتىپ قاۋىزىن عانا شىعارادى. بۇل ۇن وندىرەتىندەر ءۇشىن جاقسى بولعانىمەن, جەمنىڭ ساپاسىن تومەندەتتى.
مال ساتىپ, پايدا كورگەن ەشكىم جوق
ال ەندى اۋىلداعى مال ۇستاپ وتىرعان اعايىننىڭ قىسقى جاعدايى قالاي؟ قىسقا سالىم جۇرت مال ساتىپ, پايداسىن كورەتىن ۋاقىت. بالالاردىڭ وقۋىنا, كيىم-كەشەگىنە قاراجات قاجەت. بيىل جاز ورتاسىنان قىركۇيەك ايىنا دەيىن مول جاڭبىر جاۋىپ, قولايلى جىل بولدى, مالدىڭ قوڭى جوق ەمەس. الايدا, سول سەمىز مالدىڭ پايداسى بولماي تۇر. ەتتىڭ باعاسى ارزان. سيىر ەتىنىڭ ءبىر كيلوگرامىن الىپ-ساتارلار 650-دەن جوعارى كوتەرمەيدى, ال بازار سورەسىندە سول ەت 1100-1200 تەڭگەدەن كەم تۇسپەيدى.
– پىشاعىن جالاڭداتىپ, ەت الاتىندار اۋىلعا كەلەدى. مالىمىزدى كورسەتسەك المايدى, تەك تايىنشا كەرەك دەيدى. ويباي-اۋ, تايىنشانى قايدان تاۋىپ بەرەمىز؟ سيىردى المايدى. مىنا كورشى اۋىلدا ءبىر كىسى جاقىندا اقشا كەرەك بولعان سوڭ, قىسىلعاننان ساۋىپ وتىرعان سيىرىن 110 مىڭ تەڭگەگە بەرىپتى. جىلاپ كەتكەن مال عوي. جۇرت اقشاعا قىزىعىپ, جاس مالدى ەتكە وتكىزەدى, قازىر اۋىلدا مال قارتايىپ بارا جاتىر, – دەيدى سايران اقساقال. اۋىلداستار جيىن بولعان سايىن اۋىل اكىمىنە وسى ماسەلەنى ايتادى, ءبىراق وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. قازىر اۋىلدا جەم-ءشوبىن تاۋىپ بەرە الماعاندىقتان ەكى قولىن كوتەرىپ, مال ۇستامايتىندار قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتىر. تەك التىندالا عانا ەمەس, اۋدانداعى بارلىق ەلدى مەكەننىڭ كورگەن كۇنى وسى.
التىندالا اۋىلى جامبىل سەلولىق وكرۋگىنە قارايدى, مۇنان باسقا جامبىل جانە سامير دەگەن ەكى ەلدى مەكەن بار. وسى ءۇش اۋىل ءۇشىن وكرۋگتە 15376 گەكتار جەر بار. سول جەردىڭ 12430 گەكتارىنا «يۆولگا-حولدينگ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بيداي مەن باقشا سالعان. ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان التىندالا اۋىلىنا بارلىعى 3288 گەكتار جەر تيەسىلى بولسا, سونىڭ 338 گەكتارى عانا جايىلىم. قالعانىنا شارۋا قوجالىقتارى ەگىن ەگەدى.
– وكرۋگتەگى جەكە سەكتوردا بارلىعى 787 ءىرى قارا, 616 قوي, 107 جىلقى بار. بىراق بۇل ناق ءمالىمەت ەمەس, مال مۇنان كوپ, – دەيدى جامبىل سەلولىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مەيرام قۇسقاداموۆ.
– ءار باس مالعا نەشە گەكتار جايىلىم بولۋى كەرەك؟
– ءار باس مالعا 7 گەكتار جەر ءبولىنۋى ءتيىس قوي, – دەيدى اكىم. وكرۋگتەگى الگى 800-گە تارتا مالدىڭ تەڭ جارتىسى التىندالاعا تيەسىلى ەكەن. جايىلىم مەن شابىندىقتى قوسقاندا 338 گەكتار جەر ءار باس مالعا ءبىر گەكتاردان دا كەلمەيدى.
كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن جايىلىم مەن شابىندىق ماسەلەسى پرەزيدەنتتىڭ قۇلاعىنا دا جەتسە كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قوستانايعا تامىز ايىندا كەلگەن ساپارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە جانە وبلىس باسشىلىعىنا وسى جايدى ەسكەرتكەن ەدى: «اۋىل ادامدارى قولداعى مالى ءۇشىن نەگە شابىندىق پەن جايىلىمنان جۇتاپ وتىر؟ اۋىلدار ماڭىنداعى جەرلەر ەشكىمنىڭ دە مەنشىگى ەمەس, ول حالىقتىڭ جەرى. وزىنە قايتارىڭدار» دەگەن بولاتىن. وسىدان كەيىن سەڭ ءجۇرىپ, وبلىستىق جەر قاتىناستارى جونىندەگى باسقارما باسشىسى مەرەكە ديحاەۆ وبلىس باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە پايدالانىپ وتىرعان جەرلەردى قايتارۋ جونىندە ىسكە كىرىسىپتى.
– بۇكىل اۋدانداردى ارالاپ, كاسىپكەرلەر مەن اۋدان اكىمدەرىن جيناپ, بىرنەشە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىم. بارلىق اۋدانداردا جەردى ەپتەپ عانا قايتارىپ جاتىر. قارابالىق, مەڭدىقارا, ۇزىنكول اۋداندارىندا بۇل ورايدا جاقسى جۇمىس ءجۇردى دەپ ايتا الامىن. قايتارىلعان جەردىڭ بارلىعى مەملەكەت مەنشىگىنە وتەدى, – دەيدى مەرەكە قاسىم ۇلى. وسى كەزگە دەيىن وبلىستىڭ 16 اۋدانىنداعى بارلىعى 53308 گەكتار جەردىڭ تەڭ جارتىسىنا جەتەر-جەتپەسى, ياعني 23 953 گەكتارى قايتارىلعان. سونىڭ ىشىندە قوستاناي اۋدانى ەلدى مەكەندەرى اينالاسىنداعى ەگىن ەگىلگەن 629 گەكتار جەردىڭ ءبىر گەكتارى دا كەرى قايتارىلماعان, سەڭ قوزعالماي, قۇلاققا ىلىنبەي سول كۇيىنشە تۇر.
– ول جەرلەردى كاسىپكەرلەر 49 جىلعا جالعا العان. ونى قايتارماۋعا ولاردىڭ تولىق قۇقى بار. مەن ولارعا نە ىستەي الامىن؟ – دەيدى جامبىل سەلولىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مەيرام قۇسقاداموۆ. سوندا پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى دە ولاردىڭ قۇلاعىنا جەتپەگەن بە؟
اۋىل اكىمى وسى جىلى التىندالانىڭ اينالاسىندا 2387 گەكتار جەرى بار شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ساعىندىق ەسمەنتاەۆپەن مەموراندۋمعا وتىرىپ, 100 گەكتار جەردى اۋىلداستارعا جايىلىمعا الاتىن بولىپتى. يتكە سۇيەك لاقتىرعانداي بولسا دا, اۋىل اكىمى وسىعان ءماز. كەيدە بۇل ماسەلە قاعازباستىلىقتىڭ كولەڭكەسىندە قالاتىن ءتارىزدى. التىندالا اۋىلىنا تيەسىلى جايىلىمدىق جەرلەر بىرىڭعاي ەمەس, بيداي مەن كارتوپ جانە باقشا ەگىلگەن القاپتاردىڭ اراسىندا جاتىر. وعان بارىپ جايىلۋ ءۇشىن سيىر مەن قويعا ەرەكشە اقىل كىرمەسە, مۇمكىن ەمەس. ەسى كەتكەن ادام بولماسا, جايىلىمعا جەتۋ ءۇشىن ەگىننىڭ اراسىمەن مال ايداۋدىڭ قيىندىعىن كىم ءبىلمەيدى؟
قازىر مال قورا دا قولعا قارادى. كوكتەمدى ويلاسا كارى سيىردىڭ ءمۇيىزى, اۋىلداعىلاردىڭ ساي سۇيەگى سىرقىرايدى. ويتكەنى, وتكەن جىلى قىسىمەن سابان مەن سۋدىراعان كەبەك جەپ شىققان اۋىلدىڭ مالى كوكتەمگە كوتەرەم بولىپ زورعا ىلىنگەن. تاڭەرتەڭ الدىنا ءبىر قىسىم سابان سالىپ جاتىپ, سايران اقساقال سيىرىنا قارادى. شارۋانىڭ كىسىسى ەمەس پە, ەتكە وتكىزە الماعان مالدىڭ قولعا قاراعالى قوڭى دا ءتۇسىپ قالعانىن بايقادى. قىزىل سيىر جىلدا قورادا قالىپ قارتاياتىن بولدى, ءوزى بۋاز سەكىلدى. اقىرعا وزەۋرەي ۇمتىلعان سيىرعا «سۇيكىمسىز» دەدى ىشىنەن. باسقا ءسوز دە, امال دا تاپپادى, بىلەم!
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
قوستاناي اۋدانى,
التىندالا اۋىلى.
