«قازگيدرومەت» رمك مالىمەتىنە قاراعاندا, بۇگىندە باستاۋىن مۇعالجار تاۋىنان الاتىن جەم وزەنىنىڭ ورتاشا جىلدىق اعىنى 201 ملن تەكشە مەترگە (58%), ويىل وزەنى 233 ملن تەكشە مەترگە (25%) تومەندەگەن. ال «قازگيدرومەتتىڭ» اقتوبە فيليالى ماماندارىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ويىل وزەنى اۋماعىنداعى سۋ اعىنىنىڭ بەسجىلدىق ورتاشا كورسەتكىشى 127 ميلليون تەكشە مەترگە تەڭ بولىپتى. تاراتىپ ايتقاندا, 2018 جىلى وسى كورسەتكىش 118 ملن تەكشە مەتردى كورسەتسە (92,9 پايىز), 2019 جىلى 18,3 ملن تەكشە مەترگە (14,4%) كۇرت ازايىپ كەتكەن. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە سۋ اعىنى مولشەرىنىڭ 118 ملن تەكشە مەتردەن 18 ميلليون 300 مىڭ تەكشە مەترگە كۇرت ءتۇسۋى وتە الاڭداتارلىق جاعداي بولىپ وتىر.
بىلتىر ويىل وزەنى تاسىعان جوق, ال جەم ورتاسىنان ءبولىنىپ قالعان شالشىق سۋعا اينالىپ بارادى. نەگىزىنەن, قار سۋىمەن قورەكتەنەتىن ەكى وزەننىڭ مۇنداي جاعدايعا جەتۋىنە ىلعالدىڭ از ءتۇسۋى دەگەن قۇزىرلى مەكەمەبايانلەردىڭ جاۋابى دايىن. «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ قورىتىندىسىنان اڭعارعانىمىز, ويىل وزەنى اينالاسىنداعى اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋ كورسەتكىشى مەن وزەندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ كولەمى ءبىر-بىرىنە سايكەس ەمەس. ماسەلەن, ويىل وزەنى اينالاسىندا 2019 جىلى تۇسكەن جاۋىن-مولشەرى 62%-دى, 2020 جىلى 57 %-دى قۇراعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىستا قار جەتكىلىكتى جاۋىپ, مۇز قاتسا دا, كوكتەمدە وزەندە سۋ وتە از بولدى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنان اعىپ جاتقان دالالىق وزەندەردىڭ گيدروگەولوگيالىق رەجىمىن زەرتتەۋ مەن رەتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. جاقىن ۋاقىتتا دالا وزەندەرىنىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن تابيعات جاناشىرلارىمەن, اۋىل ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن جۇمىس توبى قۇرىلاتىن بولدى.
وكىنىشتىسى سول, دالا وزەندەرىنىڭ احۋالىن زەردەلەۋ جۇمىستارى 10 جىل بۇرىن باستالۋى كەرەك ەدى. ول ۋاقىتتا وزەن بويىندا ءدال قازىرگىدەي بەيبەرەكەت بولعان جوق. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ بەلدەۋى اركىمنىڭ جەكەمەنشىگىنە اينالعانداي. قاپتاعان شارۋا قوجالىقتارىن كوشىرۋ, ەگىس ەگەتىن سۋارمالى شارۋاشىلىقتاردى الاستاتۋ ۇزاققا سوزىلاتىن ءارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىنسىز بىتپەيتىن ءتۇرى بار. بۇگىندە ەشكىم دە وزەن بويىنان ەركىمەن كەتۋگە ىقتيار ەمەس.
جاقسىعالي يمانقۇلوۆ وڭىرىمىزدەگى دالالىق وزەندەر ارناسىنىڭ كۇرت ازايۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبىن اتادى. ول جاقىندا ويىل, قوبدا, مۇعالجار, تەمىر اۋداندارىنا بارىپ, اۋىل ازاماتتارىمەن كەزدەسكەندە, جۇرتشىلىق ويىل ارناسىنىڭ ازايۋىنا, سۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەلگەن بىرنەشە سەبەپتى كورسەتكەن. «بىرىنشىدەن, وزەندى قورەكتەندىرەتىن جاۋىن-شاشىن مولشەرى وتە از بولدى. ەكىنشىدەن, سۋ كودەكسىندەگى جاعالاۋدا 50 مەترگە دەيىن قۇرىلىس بولماۋى كەرەك دەگەن ەرەجە ساقتالمايدى. ۇشىنشىدەن, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى ەلسىزدە, سۋ ارناسىنىڭ تارتىلعان تۇستارىندا قورشاۋ جاساپ, مال ۇستايدى. تورتىنشىدەن, وزەن بويىنداعى كەي اۋىل تۇرعىندارى قىستان شىققان كۇل-قوقىستارىن وزەنگە تاستايدى. ال ويىل وزەنىنىڭ بويىندا 20-دان استام ەلدى مەكەن ورنالاسقان. مالدىڭ قيى, اۋىلداعى ءۇيدىڭ ك ۇلى – اعىنى ءالسىز وزەنگە ۇلكەن جۇك. بەسىنشىدەن, شارۋا قوجالىقتارى وزەننىڭ كەز كەلگەن تۇسىن مالدىڭ سۋات كوزىنە اينالدىرعان. تابيعات جاناشىرلارى ويىل وزەنىنىڭ كىشىگىرىم سالالارىنىڭ بويىندا زاڭسىز تۇرعىزىلعان بوگەتتەر بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. سول ءۇشىن كوكتەم شىعىپ, جەر قارايعان كەزدە وزەن بويىن تۇگەل زەرتتەپ, زاڭسىز بوگەت تۇرعىزعان تۇلعالاردى انىقتاۋ كەرەك. التىنشىدان, وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مال سۋارۋعا وزەننىڭ بەلگىلى ءبىر تۇسىن بەلگىلەۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جەردە قۇدىعى جوق, نە ۇڭعىمامەن سۋ شىعارۋ مۇمكىندىگى بولماعان شارۋا قوجالىقتارىنا عانا وزەننىڭ بەلگىلى ءبىر تۇسىنان مال سۋارۋعا رۇقسات ەتىلەدى. ويتكەنى وزەن بويىن شابىندىققا پايدالانۋعا بولادى, بىراق مالدىڭ سۋاتىنا ەمەس. جەتىنشىدەن, تابيعات جاناشىرلارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل مالىنىڭ ءورىسى – وزەن جاعاسى. كوپ اۋىلدىڭ مالى بۇگىندە بەيبەرەكەت جايىلادى, ويتكەنى باقتاشى جوق. بىزدىڭشە, سۋ بەلدەۋى الا جازداي مالدىڭ تۇياعىمەن تاپتالماس ءۇشىن اۋىل اكىمدەرى كوكتەم شىعا جەكە تۇرعىنداردىڭ مالىن باعۋدى ۇيىمداستىرۋدى ءوز قولدارىنا العان ءجون. جاز بويىنا ءار ەلدى مەكەندە انالىق مالدى قالدىرىپ, باسقالارىن اۋىلعا جولاتپاۋ كەرەك. وسىنداي جولمەن وزەنگە تۇسەتىن سالماقتى ازايتامىز», دەيدى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ.
بۇل جاعىنان اۋىل اكىمدەرى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ارالتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنەن شەبەرلىك ساباقتارىن ۇيرەنسە دە, ارتىق ەتپەيدى. ول جاقتا مال بەيبەرەكەت جۇرمەيدى, كوكتەم تۋا بويداق مالدىڭ ءبارى قىردا باعىلادى دا, اۋىلدا تەك ساۋىن سيىرلار قالدىرىلادى. ارالتوعاي كووپەراتيۆى وسى شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ۇيىمداستىرعان.
ەندىگى جۇمىس ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسە, سۋ ارنالارىن گيدرولوگيالىق جانە گيدروحيميالىق كەشەندى زەرتتەۋدى كەشىكتىرمەۋ كەرەك. دالالىق وزەندەردىڭ نەگە قۇرىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ ءبىر ۇشى وسى كەشەندى زەرتتەۋدەن انىقتالادى. جوبالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ الدىندا ونىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ قاجەت. جەم مەن ويىل نەگە تارتىلدى دەگەن سۇراقتىڭ نەگىزگى جاۋابى – ورال-كاسپي باسسەينى ماماندارىنىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىندە بولۋى ءتيىس.
جازىق وزەندەردىڭ جاعدايىن رەتتەۋ ولارعا قۇيىلاتىن شاعىن وزەندەردى قالپىنا كەلتىرۋدەن باستالادى. ماسەلەن, ويىل وزەنىنىڭ ارناسىن تولتىراتىن شاعىن وزەندەر – شاعىرلى, قۇمدى, باباتاي, كەنجالى, شيەلى, جارلىنىڭ قۇرعاپ جاتقان ارناسىنا قار توقتاتۋ مەن اينالاسىنا اعاش وتىرعىزۋ ارقىلى سۋ كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بار. «دالالىق وزەندەردىڭ شاعىن ارنالارىنا قار توقتاتۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزۋ كەرەك. ويتكەنى اعاش كوپ بولسا, جاز شىققانشا كولەڭكەسىندە قار جاتادى, ونىڭ تەرەڭدەگەن تامىرى سۋدى ۇستايدى. جاسىل جەلەك بەلدەۋىن كوبەيتسەك, قۇرعاعان ارنالارعا سۋ تولادى. وسى جاعىنان مۇعالجار, تەمىر اۋداندارىنىڭ جەرىنە اعاش تۇرلەرىن كوپتەپ وتىرعىزۋعا بولادى», دەيدى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرلەرى.
وسى جاعىنان باستاۋىن مۇعالجار تاۋلارىنان الاتىن ىرعىز وزەنىنىڭ احۋالى دا ويىلدان اسىپ كەتكەن جوق. ىرعىز وزەنىنىڭ بيىل اعىسى بولمادى, ارنالارى تىم جىڭىشكەرىپ, وزەن ءتۇبى تايىزدانىپ كەتتى. باستاۋىن مۇعالجار تاۋىنان الاتىن ىرعىز تورعاي وزەنىنە قوسىلاتىن تۇستا, جايساڭباي ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا قىل دەگەن بوگەتتەن ءوتىپ, قۇردىمعا بارىپ جوعالادى. بۇل – ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتىنا تيەسىلى اۋماق, ەجەلدەن قۇستاردىڭ كوش جولى. سىبىردەن ءارى-بەرى ۇشقان قۇستار كوكتەم مەن كۇزدە وسى ماڭداعى كولدەرگە ايالدايدى. بۇل جاقتا ءبىر-بىرىمەن جەراستى سۋىمەن جالعاسقان ۇساق-ۇساق 80 كول بار. ولكە تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, سانسىز كولشىگى كوكتەمدە تولىپ, كۇزدە تارتىلادى. بىرەر جىل بۇرىن قۇردىمعا باراتىن جولداعى سۋدى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن قىلدىڭ تۇبىنە بوگەت سالىندى, بىراق سۋ بوگەتتەن اينالىپ, قايتادان قۇردىمعا قۇيىلىپ جاتىر. سۋ ءبارىبىر ءوز ارناسىن تاۋىپ اعادى دەگەن وسى. قىلدىڭ جىرى ءبىر بولەك. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۇردىمعا بارىپ قۇريتىن سۋدى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن بوگەتتى قىلدان جوعارىراق, كوكتەمدە تولىپ, كۇزدە سولىپ قالاتىن شاعىن-شاعىن كولشىكتەر تۇسىنا سالۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتقان. قۇستاردىڭ كوش جولىنداعى وسى كولدەر تولسا, تىرشىلىك جاندانادى, بالىق تا بولادى, سۋ جايىلعان جەرگە وسىمدىك تە شىعادى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى دالالىق وزەندەردىڭ تارتىلۋى ايماقتىڭ ەكوجۇيەسىنە اۋىر سوققى اكەلەتىنىن جاقسى سەزىنەدى. بۇل جەردە ادامنىڭ تابيعاتقا شىن جاناشىرلىعى مەن اتقارىلاتىن ىستەردىڭ ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماۋى وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر.
اقتوبە وبلىسى
