رۋحانيات • 11 اقپان، 2021

ابلايكيت عيباداتحاناسى (قازاق جەرىندەگى كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ ءىرى وشاعى)

56 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا 2017 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇلتتىق مۋزەي جانىنان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان بولاتىن.اتالعان ورتالىق ەلىمىز بويىنشا اسا ماڭىزدى 186 تاريحي-مادەني نىساندى جالپىۇلتتىق مارتەبەگە يە دەپ تانىسا، 456 نىساندى وڭىرلىك دەڭگەيلى قۇندىلىقتار قاتارىنا جاتقىزعان ەدى. سونىڭ ءبىرى – وسكەمەن قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ابلايكيت عيباداتحاناسى.

عيباداتحانانى سالدىرعان كىم؟

بۇل نىساندى 1652 جىلى ويرات حاندىعىنىڭ ءتورت تىرەگىنىڭ ءبىرى قوشۋىت تايپاسىنىڭ نويانى – ابلاي تايشى سالدىرعان ەكەن. ورىس جىلنامالارىندا بۇل قونىس عيبادات ورنى بولۋمەن قاتار، اسكەري بەكىنىس مىندەتىن دە اتقارىپ تۇرعانى جايلى دەرەكتەر بار. قونىستىڭ «ابلايكيت» اتانۋىنا كەلسەك، «ابلاي» ادامنىڭ اتى، ال «كيت» (موڭعولشا – حيد) ءدىني عيباداتحانا (موڭعولشا-قازاقشا سوزدىك. ۇلانباتىر – 1981. 581-بەت) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. قازاقشا تولىق ءتاپسىرى – «ابىلاي سالدىرعان عيباداتحانا».

عيباداتحانا ءوز تۇسىندا اسا ءىرى ءدىني جانە رۋحاني ورتالىق بولعان. 1657 جىلدىڭ قىسىندا بۇل جەرگە اتاقتى وي­رات عۇلاماسى زايا پاندات نامقاي-جامسانىڭ ءوزى كەلىپ، ءدىني-عۇرىپتىق قا­سيەتتەۋ ءراسىمىن وتكىزگەنى جايلى دەرەك بار. بۇل وقىمىستى – 1648 جىلى ويرات تاي­پالارىنىڭ تىلدىك فونەماسى مەن دىبىس ۇندەستىگىنە ساي جاڭا ءالىپبي جاساعان ادام. وسى جازۋدى قالماقيا رەسپۋب­ليكاسى 1924 جىلعا دەيىن قولدانسا، شىڭ­جاڭدىق ويراتتار ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق ءالىپبيى رەتىندە وقيدى. ءبىر قى­زىعى، ءحVىىى عاسىردا قازاقتىڭ حانى ابى­لاي مانجۋ-تسين يمپەرياسى پاتشالارىمەن حابار الماسقاندا، بارلىق  حاتتارىن وسى ءالىپبي نەگىزىندە ويرات تىلىندە جازعانى تاڭدانارلىق جاعداي (ابىلاي حاننىڭ حاتتارى. «Egemen Qazaqstan» گازەتى، 2019 جىل 7 تامىز).

وسى ورايدا، ابلاي تايشى دەگەن كىم؟ اب­لاي – قوشۋىت تايپاسىنىڭ اق­سۇيەگى بايباعىستىڭ كەنجە ۇلى. 1620 جىل­­دارى ومىرگە كەلىپ، 1662 جىلى ول­گەنى جايلى اتۇستىلەۋ دەرەك بار. انا­سى زۋي قاتىن تورعاۋىت قو-ورلىكتىڭ  قىزى دەيدى. بايباعىس ولگەن سوڭ ۇلكەن ۇلى­ وشىرتى شەشەن تاققا وتىرادى. بىراق ابلاي بۇل اعاسىمەن سىيى­سا ال­ماعان. نەمەرە اعاسى ۋباشى تاي­­شى جانە قازاق حانى جاڭگىرمەن وداق­تا­سىپ 1635 جىلى سارىارقادا جايلاپ جات­قان­ تورعاۋىتتاردى ەدىلگە قا­راي ىعىس­تى­را­دى.­ 1662 جىلى اعاسى وشىر­تى شە­شەن ىلە-قۇلجادا كۇللى ويرات قۇرىل­تايىن وت­كىز­گەندە، وعان دا بارماي تىس قا­لادى. ءبىر دەرەكتە ابلاي تايشىنى اشۋ­لانعان حان اعاسى شاۋىپ ولتىرگەن دەسە، ەكىنشى ءبىر دەرەك ول قازاق ىشىنە، ناق­تىراق ايتقاندا تۇركىستان وڭىرىنە قاشىپ كەتكەن دەيدى.

ابلايدان كەيىن عيباداتحانا وشىرتى تايشىنىڭ قولىنا وتكەن. بۇل ادام ولگەن سوڭ قوشۋىتتاردىڭ ءبىر بولىگى ەدىلگە قاراي اۋسا، قالعانى كوكنور ولكەسىنە (شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ شىعىسى) كوشىپ كەتىپ، مۇندا قالعان قوشۋىتتار تۇگەلدەي ولەت تايشىسى قالدان بوشىقتىعا بۇقارا بولادى. ءسويتىپ، عيباداتحانا 1679 جىلى ولەتتەر قولىنا وتكەن سىڭايلى. قاسيەتتى نىساننىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا مۇندا كەلگەن رەسەيلىك ساياحاتشىلار عيباداتحانانىڭ قيراندىسى قالعانى جايلى جازىپتى.

 

قونىستان تابىلعان جادىگەرلەر قايدا ەكەن؟

ابلايكيت عيبداتحاناسى جايلى ورىس جازبالارىندا دەرەك كوپ. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – رەسەيدىڭ قىتاي­داعى ديپلوماتيالىق وكىلى فەدور باي­كوۆتىڭ جازبالارى.  بۇل ادام 1653 جىلدىڭ سوڭى مەن 1654 جىلدىڭ كوكتە­مىنە دەيىن بىرنەشە اي ابلاي تايشىنىڭ قو­نىسىندا بولىپ، كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرگەن.

ودان كەيىن XVIII عاسىردىڭ 30-نشى جىلدارى عيباداتحانانى زەرتتەگەن ورىس اسكەريلەرى ونى تەك جارتىلاي قيراعان كۇيدە تاپقان. سونىڭ وزىندە  كىتاپحاناسى مەن ىشكى بەزەندىرۋ ورنەكتەرى جاقسى  ساقتالىپ تۇرىپتى.

شامامەن 1720 جىلى بۇل قونىسقا كەلىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن اسكەري ساياحاتشى ي.م.ليحارەۆ ەسكى جۇرتتان پوشىمى بارىس ءپىشىندى ءمورتابانىندا جازۋ بار تاڭبا تاۋىپ الىپ، ونى پاتشا سارايىنا سىيعا جىبەرگەن دەيدى. كەيىن بۇل جادىگەردى ورىس­تار «جازۋىن وقىپ بەرسەڭىز» (1722 جىلى) دەگەن نيەتپەن فرانتسۋز فيلولوگى بەرنەر مونفوكونعا جولداعان كورىنەدى. قۇندى جادىگەر كەيىن حابارسىز كەتكەن. مۇمكىن بۇل تاڭبا بۇگىنگى كۇنى ەۋروپانىڭ ءبىر مۋ­زەيىندە تۇرعان دا شىعار.

ودان كەيىن 1734 جىلدارى قونىسقا عىلىمي ەكسپەديتسيا جاساعان گ.ف.ميللەر، پ.پاللاس، ە.مەيەر، پ.چيحاچەۆيچ ي.گ.گمەلين، س.س.چەرنيكوۆ قاتارلى سايا­حاتشىلار قونىستىڭ سىزبا-سيپاتتاماسىن جاساسا، 1735 جىلى عيباداتحانانىڭ تابانىن قازعان ف.بەرەنس، گ.كاچالوۆ، ي.سوكولوۆ، ف.ماتتارنوۆتار: ءتاڭىر-انا ءمۇسىنى، شام جاعۋعا ارنالعان تىزەرلەپ وتىرعان ادام بەينەلى تۇعىر، كۇمىستەلگەن اتتىلى ادام جانە قولادان قۇيىلعان جىلقى ءمۇسىنى، ساز اسپاپتارى، ۇكى پوشىمدى ءمۇسىن-بەينەلەر، باعالى مونەتالار، قارۋ-جاراق (ايبالتا، قانجار، قىلىش ت.ب.)، ءارتۇرلى ىدىستار، سىرعا-جۇزىك قاتارلى ساندىك بۇيىمدار جانە وتە كوپ جازبالار تاپقان. ءتىپتى ورىس دەرەكتەرىندە جازبا-كىتاپتاردى بىرنەشە ات ارباعا ارتىپ سىيعىزا الماعانى جايلى مالىمەت بار.

وسى ورايدا «جوعارىدا تابىلعان جادىگەرلەر قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋارى انىق. ينتەرنەت ارقىلى ىزدەپ سالىپ كور­دىك. ءبىر قىزىعى، قونىستان تابىلعان بۇ­يىمداردىڭ سۋرەتى ساقتالىپتى. جا­دىگەرلەر رەسەي مۋزەيلەرىنە تاراپ كەت­كەن ءتارىزدى. وسىلاردى جيناپ الساق بولماس پا ەكەن؟!

ويتكەنى سوڭعى جىلدارى عيباداتحانا ورنىنا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن «شىعىس قازاق­ستاندا ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرت­تەۋلەردى دامىتۋدىڭ 2016-2018 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاماسى» نەگىزىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءتىپتى پيتەر سيمون پاللاس سىزعان سۋرەتتەر بو­يىنشا عيباداتحانانىڭ بۇرىنعى بەينەسىن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋ جايلى دا باستامالار كوتەرلىپ جاتقان كورىنەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

توي تويلاۋ تىيىلماي تۇر

قوعام • بۇگىن، 10:45

ۇقساس جاڭالىقتار