عيباداتحانانى سالدىرعان كىم؟
بۇل نىساندى 1652 جىلى ويرات حاندىعىنىڭ ءتورت تىرەگىنىڭ ءبىرى قوشۋىت تايپاسىنىڭ نويانى – ابلاي تايشى سالدىرعان ەكەن. ورىس جىلنامالارىندا بۇل قونىس عيبادات ورنى بولۋمەن قاتار, اسكەري بەكىنىس مىندەتىن دە اتقارىپ تۇرعانى جايلى دەرەكتەر بار. قونىستىڭ «ابلايكيت» اتانۋىنا كەلسەك, «ابلاي» ادامنىڭ اتى, ال «كيت» (موڭعولشا – حيد) ءدىني عيباداتحانا (موڭعولشا-قازاقشا سوزدىك. ۇلانباتىر – 1981. 581-بەت) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. قازاقشا تولىق ءتاپسىرى – «ابىلاي سالدىرعان عيباداتحانا».
عيباداتحانا ءوز تۇسىندا اسا ءىرى ءدىني جانە رۋحاني ورتالىق بولعان. 1657 جىلدىڭ قىسىندا بۇل جەرگە اتاقتى ويرات عۇلاماسى زايا پاندات نامقاي-جامسانىڭ ءوزى كەلىپ, ءدىني-عۇرىپتىق قاسيەتتەۋ ءراسىمىن وتكىزگەنى جايلى دەرەك بار. بۇل وقىمىستى – 1648 جىلى ويرات تايپالارىنىڭ تىلدىك فونەماسى مەن دىبىس ۇندەستىگىنە ساي جاڭا ءالىپبي جاساعان ادام. وسى جازۋدى قالماقيا رەسپۋبليكاسى 1924 جىلعا دەيىن قولدانسا, شىڭجاڭدىق ويراتتار ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق ءالىپبيى رەتىندە وقيدى. ءبىر قىزىعى, ءحVىىى عاسىردا قازاقتىڭ حانى ابىلاي مانجۋ-تسين يمپەرياسى پاتشالارىمەن حابار الماسقاندا, بارلىق حاتتارىن وسى ءالىپبي نەگىزىندە ويرات تىلىندە جازعانى تاڭدانارلىق جاعداي (ابىلاي حاننىڭ حاتتارى. «Egemen Qazaqstan» گازەتى, 2019 جىل 7 تامىز).
وسى ورايدا, ابلاي تايشى دەگەن كىم؟ ابلاي – قوشۋىت تايپاسىنىڭ اقسۇيەگى بايباعىستىڭ كەنجە ۇلى. 1620 جىلدارى ومىرگە كەلىپ, 1662 جىلى ولگەنى جايلى اتۇستىلەۋ دەرەك بار. اناسى زۋي قاتىن تورعاۋىت قو-ورلىكتىڭ قىزى دەيدى. بايباعىس ولگەن سوڭ ۇلكەن ۇلى وشىرتى شەشەن تاققا وتىرادى. بىراق ابلاي بۇل اعاسىمەن سىيىسا الماعان. نەمەرە اعاسى ۋباشى تايشى جانە قازاق حانى جاڭگىرمەن وداقتاسىپ 1635 جىلى سارىارقادا جايلاپ جاتقان تورعاۋىتتاردى ەدىلگە قاراي ىعىستىرادى. 1662 جىلى اعاسى وشىرتى شەشەن ىلە-قۇلجادا كۇللى ويرات قۇرىلتايىن وتكىزگەندە, وعان دا بارماي تىس قالادى. ءبىر دەرەكتە ابلاي تايشىنى اشۋلانعان حان اعاسى شاۋىپ ولتىرگەن دەسە, ەكىنشى ءبىر دەرەك ول قازاق ىشىنە, ناقتىراق ايتقاندا تۇركىستان وڭىرىنە قاشىپ كەتكەن دەيدى.
ابلايدان كەيىن عيباداتحانا وشىرتى تايشىنىڭ قولىنا وتكەن. بۇل ادام ولگەن سوڭ قوشۋىتتاردىڭ ءبىر بولىگى ەدىلگە قاراي اۋسا, قالعانى كوكنور ولكەسىنە (شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ شىعىسى) كوشىپ كەتىپ, مۇندا قالعان قوشۋىتتار تۇگەلدەي ولەت تايشىسى قالدان بوشىقتىعا بۇقارا بولادى. ءسويتىپ, عيباداتحانا 1679 جىلى ولەتتەر قولىنا وتكەن سىڭايلى. قاسيەتتى نىساننىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا مۇندا كەلگەن رەسەيلىك ساياحاتشىلار عيباداتحانانىڭ قيراندىسى قالعانى جايلى جازىپتى.
قونىستان تابىلعان جادىگەرلەر قايدا ەكەن؟
ابلايكيت عيبداتحاناسى جايلى ورىس جازبالارىندا دەرەك كوپ. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – رەسەيدىڭ قىتايداعى ديپلوماتيالىق وكىلى فەدور بايكوۆتىڭ جازبالارى. بۇل ادام 1653 جىلدىڭ سوڭى مەن 1654 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن بىرنەشە اي ابلاي تايشىنىڭ قونىسىندا بولىپ, كورگەن-بىلگەنىن حاتقا تۇسىرگەن.
ودان كەيىن XVIII عاسىردىڭ 30-نشى جىلدارى عيباداتحانانى زەرتتەگەن ورىس اسكەريلەرى ونى تەك جارتىلاي قيراعان كۇيدە تاپقان. سونىڭ وزىندە كىتاپحاناسى مەن ىشكى بەزەندىرۋ ورنەكتەرى جاقسى ساقتالىپ تۇرىپتى.
شامامەن 1720 جىلى بۇل قونىسقا كەلىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن اسكەري ساياحاتشى ي.م.ليحارەۆ ەسكى جۇرتتان پوشىمى بارىس ءپىشىندى ءمورتابانىندا جازۋ بار تاڭبا تاۋىپ الىپ, ونى پاتشا سارايىنا سىيعا جىبەرگەن دەيدى. كەيىن بۇل جادىگەردى ورىستار «جازۋىن وقىپ بەرسەڭىز» (1722 جىلى) دەگەن نيەتپەن فرانتسۋز فيلولوگى بەرنەر مونفوكونعا جولداعان كورىنەدى. قۇندى جادىگەر كەيىن حابارسىز كەتكەن. مۇمكىن بۇل تاڭبا بۇگىنگى كۇنى ەۋروپانىڭ ءبىر مۋزەيىندە تۇرعان دا شىعار.
ودان كەيىن 1734 جىلدارى قونىسقا عىلىمي ەكسپەديتسيا جاساعان گ.ف.ميللەر, پ.پاللاس, ە.مەيەر, پ.چيحاچەۆيچ ي.گ.گمەلين, س.س.چەرنيكوۆ قاتارلى ساياحاتشىلار قونىستىڭ سىزبا-سيپاتتاماسىن جاساسا, 1735 جىلى عيباداتحانانىڭ تابانىن قازعان ف.بەرەنس, گ.كاچالوۆ, ي.سوكولوۆ, ف.ماتتارنوۆتار: ءتاڭىر-انا ءمۇسىنى, شام جاعۋعا ارنالعان تىزەرلەپ وتىرعان ادام بەينەلى تۇعىر, كۇمىستەلگەن اتتىلى ادام جانە قولادان قۇيىلعان جىلقى ءمۇسىنى, ساز اسپاپتارى, ۇكى پوشىمدى ءمۇسىن-بەينەلەر, باعالى مونەتالار, قارۋ-جاراق (ايبالتا, قانجار, قىلىش ت.ب.), ءارتۇرلى ىدىستار, سىرعا-جۇزىك قاتارلى ساندىك بۇيىمدار جانە وتە كوپ جازبالار تاپقان. ءتىپتى ورىس دەرەكتەرىندە جازبا-كىتاپتاردى بىرنەشە ات ارباعا ارتىپ سىيعىزا الماعانى جايلى مالىمەت بار.
وسى ورايدا «جوعارىدا تابىلعان جادىگەرلەر قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋارى انىق. ينتەرنەت ارقىلى ىزدەپ سالىپ كوردىك. ءبىر قىزىعى, قونىستان تابىلعان بۇيىمداردىڭ سۋرەتى ساقتالىپتى. جادىگەرلەر رەسەي مۋزەيلەرىنە تاراپ كەتكەن ءتارىزدى. وسىلاردى جيناپ الساق بولماس پا ەكەن؟!
ويتكەنى سوڭعى جىلدارى عيباداتحانا ورنىنا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن «شىعىس قازاقستاندا ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» نەگىزىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءتىپتى پيتەر سيمون پاللاس سىزعان سۋرەتتەر بويىنشا عيباداتحانانىڭ بۇرىنعى بەينەسىن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋ جايلى دا باستامالار كوتەرلىپ جاتقان كورىنەدى.
