العاشقى توقسان اسۋلارى

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىندى دامۋ ارناسىنا قايتا تۇسكەندىگىن بايقاتتى بۇگىندە الەمنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشى­لارى, ءتىپتى ەكونوميكادان ازداعان حابارى بار جالپى جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارى­سى­نا قارسى قابىلداعان ءىس-شارالارىنا ەرەك­شە جوعارى باعا بەرۋدە. شىن مانىندە جاھاندى تۇرالاتقان داعدارىستان قازاق­ستان باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ەش­بىر كۇيزەلىسسىز شىققانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىكپەن دەر كەزىندە قابىلداعان ءبىر­لەسكەن ءىس-قيمىل باع­دار­لاماسىنىڭ ارقا­سىن­­دا ەلىمىز داعدارىس قيىندىقتارىن جە­ڭىپ قانا قويماي, ەكونومي­كا­لىق سالا­لار­دىڭ بار­لى­عىندا دەرلىك تۇراق­تى­لىق پەن وسىمگە قول جەتكىزدى. داعدارىستىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭى بولىپ ەسەپتەلەتىن 2009 جىلى قول جەتكىزگەن وسىنداي ىلگەرىلەۋشىلىك ەلىمىزدى داع­دارىستان كەيىنگى 2010 جىلى دامۋدىڭ جاڭا اسۋلارىنا الىپ شىعاتىن بەرىك تۇ­عىر قالادى. قازاقستان بيىلعى جىلى داع­دارىستان كەيىنگى كە­زەڭ­دە ەكونوميكالىق قايتا ورلەۋدىڭ الەمدىك جاڭا ۇلگىسىن كور­سە­تەتىن سىڭايلى. وعان اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بوي­ىنشا ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىسىندە جەتكەن تابىستارى دالەل بولماق. 2010 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىندا وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ايتار­لىق­تاي ءوسىم بايقالادى. ماسەلەن, ءبىرىنشى توقساندا 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسا­نىن­داعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ونەر­كاسىپ 11,5 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعى – 2,4, ساۋدا – 11,5, كولىك – 5,2, بايلا­نىس 4,5 پايىز وسىمگە قول جەتكىزگەن. ەكو­نوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا سالقىنىن تيگىزگەن الەمدىك قارجى داعدارىسىنان كەيىن بۇلايشا كوتەرىلۋ ءۇردىسى باسقا ەشبىر ەلدىڭ دامۋ تاجىريبەسىندە ورىن العان جوق. مىنە, وسى جايلار كەشەگى كۇنى پرە­مەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ ءتور­اعا­لىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ءسوز بول­دى. ۇكىمەت وتىرىسى ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندى­لا­رىن ارنايى قارادى. وندا اتالعان ماسەلە بويىنشا نەگىزگى باياندامانى جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا­نىڭ ايتۋى بويىنشا ەكونوميكانىڭ نە­گى­زىن قۇرايتىن التى سالانىڭ, اتاپ ايت­قاندا, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, بايلانىس, كولىك جانە قۇرىلىس سالا­­لارىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولە­مى­نە سايكەس تۇتاس ەكونوميكانىڭ ءوسۋ ين­دي­كاتورى انىقتالعان. وسى بويىنشا ءبى­رىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى شىعارى­لىپ وتىر. ول ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونى­مى­نىڭ ناقتى ءوسىمى 6,5 پايىز شاماسىندا قالىپتاسقاندىعىن كورسەتەدى. بۇل داع­دارىس كەزەڭى باستالعاننان بەرى وتاندىق ەكونوميكانىڭ قايتادان سەرپىلىستى دامۋ ارناسىنا تۇسكەندىگىن بىلدىرەدى. ەندى اتالعان سالالاردىڭ جاعدايىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, ەڭ ءبىرىنشى ەكونوميكانىڭ وزەگىن قۇرايتىن ونەركاسىپ سالاسىنداعى دامۋدىڭ, بىلتىرعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا 11,5 پايىزعا وسكەندىگىن اي­تا­مىز. سونىڭ ىشىندە ءوڭ­دەۋ ونەركاسىبىنىڭ قار­قىن­دى ەكەندىگى بايقا­لىپ وتىر. بۇل سالاداعى ءوسىم كورسەتكىشى 18,7 پايىزدى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1,8 ەسە, حيميا ونەركاسىبىنىڭ كولە­مى 1,5 ەسە, مۇنايدى قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى 25 پايىزعا, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 10,5 پايىزعا وسكەن. ونەركاسىپتىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سالاسى تاۋ-كەن وندىرىسىندە ءوسىم كولەمى 7,8 پايىز­دى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە تەمىر رۋداسىن ءوندىرۋ 27,6 پايىزعا, شيكى مۇناي ءوندىرىسى 8,4 پايىزعا, تابيعي گاز ءون­دىرۋ 8,2 پايىزعا ارتتى. جانار ايتجانوۆا قۇرىلىس سالاسى مەن نە­گىزگى كاپيتالعا جاسالا­تىن ينۆەستي­تسيا­لارعا دا جەكە توقتالا كەتتى. بۇل جەردە اتاپ كورسەتەتىن ءجايت, جوندەۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزەتىن كومپا­نيا­لار قىزمەتىنىڭ كو­لە­مى بىلتىرعى جىلدىڭ ءبى­رىنشى توقسا­نىمەن سا­لىستىرعاندا 1,5 ەسە ۇل­عايعان. ءبىرىنشى توقساندا 1,4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لا­نۋعا بەرىلگەن. ال نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ين­ۆەس­تيتسيالار كولەمى از­داپ تومەندەگەنىنە قارا­ماس­تان, ناۋرىز ايىن­داعى كورسەتكىش اقپان ايىنا قاراعاندا 50,5 پايىزعا ۇلعايۋى كوڭىلگە ءۇمىت سەزىمىن ۇيالاتادى. مۇندا ەكونو­مي­كا­عا كەلگەن ين­ۆەستيتسيالاردىڭ باسىم كو­لەمىن كاسىپورىن­دار­دىڭ جەكە قاراجات­تا­رى قۇراعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. ياعني وتاندىق ەكونوميكا ءوزىن-ءوزى قار­جىلان­دىرۋ ارقىلى دا­مۋعا اينالعان. ساۋدا سالاسى دا جاق­سى دامۋ كورسەت­كىش­تە­رىن كورسەتكەن. مى­سا­لى, ءبىرىنشى توقساندا ىشكى ساۋداداعى تاۋار اي­نا­لى­مىنىڭ كولەمى 10,5 پايىزعا وسكەن. بۇعان ءدۇ­كەندەردەگى ساۋدا اينا­لى­مىنىڭ 13,8 پايىزعا ءوسۋى جانە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ساۋدا اي­نا­لىمى 60 پايىزعا ءوسۋى وڭ ىقپال ەتكەن. ياعني, ەلىمىزدىڭ ساۋداسى ىشتەي قايناۋ ۇستىندە. ءبىرىنشى توقساندا جۇك تاسىمالداۋ كو­لەمى بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 13,3 پايىز ۇلعايىپ وتىر. سونداي-اق پوشتا جانە كۋرەرلىك قىزمەت 5 پايىزعا, بايلانىس قىزمەتتەرى 4,5 پايىزعا وسكەن. توقسان قورىتىندىسى بويىنشا ساۋدا سالاسىندا وڭ سالدو قالىپتاسۋدا. العاش­قى ەكى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 5,4 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇعان قازاقستان تاۋارلارى ەكسپورتىنىڭ 60 پايىزعا ءوسۋى قولايلى اسەر ەتتى. ال شەتتەن كەلەتىن تاۋارلار يمپورتى 17,7 پايىزعا قىسقارا تۇسكەن. اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان دامۋىنا دا يگى ىقپالىن تيگىزدى. حالىقتىڭ جان باسى­نا شاققانداعى تازا تابىسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 5 پايىزعا ارتتى. ورتاشا اي­لىق جالاقىنىڭ كولەمى 66,4 مىڭ تەڭ­گەنى قۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەم­دەردىڭ ءوسۋى كورىنىس بەرىپ وتىر. ال ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ ەلباسى­نىڭ تاپسىرماسىمەن بيۋد­جەتتىك سالا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ جالاقىسى تاعى 25 پايىزعا ارتقان­دىعى بەلگىلى. ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكىنشى بولىپ بايانداما جاساعان قارجى مي­نيسترى بولات جامىشەۆ ءبىرىنشى توقساندا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 981 ميلليارد تەڭ­گەنى, ال شىعىسى 1 تريل­ليون 400 ميلليون تەڭ­گەنى قۇراعاندىعىن ايت­تى. ەكىنشى توقساندا كەدەن وداعىنا قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا تولىق قالىپتاسۋى ءتيىس. قازىناعا كىرىس كولەمىنىڭ بارىسى سول كەزدە نەعۇرلىم ايقى­نى­راق بولا تۇسەدى. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسە­كەشەۆ ءبىرىنشى توقساندا بارلىق وبلىستار بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى مەن يندۋستريالاندىرۋ جو­بالارىن جۇزەگە اسىرۋدا وڭ كورسەتكىش­تەرگە قول جەتكىزگەن­دىگىن ايتتى. اسىرەسە, قوستاناي, پاۆلودار, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن­دا دامۋ قارقىنى جوعارى بولىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىل­بەك كۇرىشباەۆ وسى سالانىڭ ءبىرىنشى توق­سانداعى دامۋى 2,4 پايىزدى قۇراعان­دىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە مال باسىنىڭ ءوسىمى 2,8 پايىز بولسا, قۇس سانى 11,4 پايىزعا ارتقان. قايتا وڭدەۋ سالا­سىنىڭ جاقسى قارقىنمەن دامي باستا­عاندىعى بەلگىلى بول­دى. وندا ءوسىم كو­لە­مى 11 پايىزدى قۇرادى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىندە كوك­تەم­گى ەگىس قىزۋ قار­قىن­مەن جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. سالا بويىنشا ءونىم­دەر­دى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە باسا كوڭىل بولىنۋدە. سونىڭ ىشىندە بيداي ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ شارالارى بەلگىلەنگەن. “سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ باسشى­سى قاي­رات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى قورعا تاپسىرىلعان جوبالار مەن جۇمىس­تاردا دامۋ­دىڭ وڭ قارقىنى جاقسى باي­قا­لىپ وتىر. قازىرگى كۇنى الماتىداعى شى­مبۇلاق كەشەنىن نىعايتۋ, قىزىلور­دادان گاز-تۋربينا زاۋىتىن سالۋ سەكىلدى ۇلكەن جوبالار جۇزەگە اسۋدا. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا 18 ميلليارد تەڭگە­نىڭ قارجىسى ءبولىنىپ, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەرگە ورنالاستىرىلدى. 21 مىڭ ادام­عا جۇمىس بەرەتىن 108 جوبا جۇزەگە اسىرى­لۋدا. قازاقستاندىق ۇلەسكە ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. قوردىڭ بارلىق تاپسىرىس­تارىنداعى ونىڭ ۇلەسى 62 پايىزدى قۇ­رادى. سونىمەن قاتار, قايرات كەلىمبەتوۆ باسقارۋ تىزگىنى قورعا تاپسىرىلعان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ سىرتقى قارىزدارى ەداۋىر مولشەردە ازايا ءتۇس­كەندىگىن ءمالىم ەتتى. ماسەلەن, “تۇرانالەم­بانك­تىڭ” سىرتقى قارىزى 11,5 ميلليارد دوللاردان 4,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن, “اليانس­بانكتىڭ” سىرتقى قارىزدارى 4,5 ميلليارد دوللاردان 1,16 دوللارعا دەيىن تومەن­دە­گەن­دىگىن جەتكىزدى. ەندى “تەمىربانكتىڭ” قا­رىز­دارىن قايتا قۇرى­لىم­داۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسۋدا. ول اياقتالعاندا ونىڭ قارىز­دارى 770 ميلليون دوللاردان 61 ميلليون دوللارعا دەيىن تومەندەيتىن بولادى. “قازاگرو” حولدينگىنىڭ باسشىسى اسىل­جان مامىتبەكوۆ وسى حولدينگ ەلبا­سى­نىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە 250 ميل­ليارد تەڭگەنىڭ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە ەكەندىگىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە 57,7 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 55 جوبا قار­جى­لاندىرىلسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جار­تى­جىلدىعىندا وسىنىڭ 15-ءى پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس. سونىمەن سايىپ كەلگەندە ايتارىمىز, ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا وتاندىق ەكونوميكانىڭ جان-جاقتى ءوسۋ جاعدايىندا ەكەندىگى جاقسى بايقالىپ وتىر. بۇل توقساندى ەكونوميكانى داعدا­رىس­تان كەيىنگى قايتا قالپىنا كەلۋىنىڭ بەت­بۇرىستى ءساتى دەپ ايتساق تا بولا­تىنداي. وتىرىستى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باس­شىسى كارىم ءماسىموۆ بۇل توقسان قو­رى­تىن­دىسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ­تىڭ الداعىنى كۇنى بۇرىن ويلاستىرعان سايا­ساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بىزدە داعدارىستى كەزەڭدەگى ارپالىستى شاقتار­دىڭ وزىندە داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭگە قاجەتتى شارالاردىڭ بارلىعى ويلاستىرىلعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. “ەندى بىزگە وسى قارقىندى باسەڭسىتپەۋ كە­رەك. بارلىق باعىتتار بويىنشا قار­قىن­دى ساق­تاي وتىرىپ, العا باسۋىمىز كەرەك”, دەگەن پرە­مەر-مينيستر ەندىگى كە­زەك­تە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى باعدارلامالاردى ازىرلەپ, ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن, وسى ماسەلە بويىنشا جوبانى ازىرلەۋ سەنىپ تاپسىرىلعان مي­نيسترلىكتەردىڭ وبلىس اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇل باعدارلامالاردى جەرگىلىكتى جەرلەردە كەڭ كولەمدى تالقىلاۋى قاجەت­تىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ كەلەسى سەلەكتورلىق كەڭەسى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى مەن “جول كارتاسى­نىڭ” جۇزەگە اسۋىن قارايتىن بولادى. ۇكىمەت باسشىسى وسى ماسەلەلەرگە تىڭعى­لىقتى ازىرلەنۋدى تاپسىردى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ الدىنا بۇل جاھاندىق داعدا­رىس­تان ابىرويمەن شىعىپ قانا قويماي, ەلى­مىزدى تاياۋ بولاشاقتا سەرپىندى دامۋ باس­پال­داقتارىنا كوتەرەتىن العىشارتتار جا­ساۋ مىندەتىن قويعاندىعى بەلگىلى. ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ ءى توقسانىنداعى وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ سەرپىنىنەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۋاقىت تىنىسىن قالت جىبەرمەي, تاپ باساتىن تاماشا قاسيەتى تاعى ءبىر كورىنىس بەردى. داعدارىستان كەيىن­گى ءبىرىنشى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ قورىتىندىلارىنىڭ ءوزى-اق “داعدارىسپەن كۇرەس ستراتەگياسىنىڭ”, “جول كارتاسى­نىڭ”, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدار­لامالارىنىڭ ناقتى جەمىسىن كورسەتە باستادى. ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپ, قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك سالا­لارى سياقتى نەگىزگى باعىتتارىنىڭ جىل باسىنىڭ وزىندە مەجەلى بيىكتەردەن كورىنۋى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن كەزەڭدە ەل ەكونوميكاسىن جەدەل دە باتىل تۇراقتاندىرۋ­دىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. جاقىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 2010-2014 جىلدارداعى ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما بەكىتىلگەن بولا­تىن. كۇنى كەشە ەل ۇكىمەتى وسى باعدار­لا­ما­نى ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ ناقتى شارا­لا­رىن بەلگىلەدى. ناق وسى شارالار شەڭ­بە­رىندە جاسالعان “يندۋستريالاندىرۋ كار­تا­سىنا” جالپى قۇنى 7,4 تريلليون تەڭگەنى قۇ­رايتىن 240 ءىرى جوبا ەنگىزىلدى. بۇل – ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ سەرپىندى دامۋىنا جاڭا قارقىن بەرىپ, ءجۇز مىڭداعان ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ءسوز. بۇل – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ جو­لىنداعى قازاقستانعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى دەگەن ءسوز. سۇڭعات ءالىپباي, جىلقىباي جاعىپار ۇلى.