(كەنەسارى حان حالىق ادەبيەتىندە)
ون سەگىزىنشى عاسىرداعى ابىلاي حان باستاعان قازاق ەلى جوڭعارلاردىڭ, ەدىل قالماقتارىنىڭ, قىتاي يمپەرياسىنىڭ, قىرعىزداردىڭ تاراپىنان بولعان شاپقىنشىلىقتىڭ بەتىن قايتارىپ, ءبىرتۇتاس قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالعانىمەن قازاق حاندىعى ءبارىبىر بەيبىت ءومىر سۇرە المادى, ون توعىزىنشى عاسىر باستالىسىمەن رەسەي يمپەرياسى اشىق تۇردە قازاق جەرىنە قول سالدى, ۇلكەن وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ اسكەرىن عانا پايدالانىپ قويعان جوق. ول ارقيلى امال-ءادىستى قولدانىپ, قازاق قوعامىنىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, ءبىر جارىم عاسىر بويى قازاق حالقىمەن كۇرەستى. «قازاق جەرىن تولىق باعىندىرۋعا رەسەي يمپەرياسى 130 جىلدان ارتىق ۋاقىت جۇمساسا, مەملەكەتتىلىگىن تۇپكىلىكتى جويۋ ءۇشىن 116 جىل قاجەت بولدى.
(كەنەسارى حان حالىق ادەبيەتىندە)
ون سەگىزىنشى عاسىرداعى ابىلاي حان باستاعان قازاق ەلى جوڭعارلاردىڭ, ەدىل قالماقتارىنىڭ, قىتاي يمپەرياسىنىڭ, قىرعىزداردىڭ تاراپىنان بولعان شاپقىنشىلىقتىڭ بەتىن قايتارىپ, ءبىرتۇتاس قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالعانىمەن قازاق حاندىعى ءبارىبىر بەيبىت ءومىر سۇرە المادى, ون توعىزىنشى عاسىر باستالىسىمەن رەسەي يمپەرياسى اشىق تۇردە قازاق جەرىنە قول سالدى, ۇلكەن وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ اسكەرىن عانا پايدالانىپ قويعان جوق. ول ارقيلى امال-ءادىستى قولدانىپ, قازاق قوعامىنىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, ءبىر جارىم عاسىر بويى قازاق حالقىمەن كۇرەستى. «قازاق جەرىن تولىق باعىندىرۋعا رەسەي يمپەرياسى 130 جىلدان ارتىق ۋاقىت جۇمساسا, مەملەكەتتىلىگىن تۇپكىلىكتى جويۋ ءۇشىن 116 جىل قاجەت بولدى.
يمپەريا قۇرامىنا كىرگەن ورتاازيالىق بىردە-ءبىر حالىق مۇنشاما ۇزاق قارسىلىق كورسەتە العان جوق» (اياعان ب.ع., ءابجانوۆ ح.م., يسين ا.ي. قازاق حاندىعى تاريحى: قۇرىلۋى, ورلەۋى, قۇلدىراۋى. الماتى, 2011. 26-ب). وسىنداي ۇزاق كۇرەستى ۇيىمداستىرىپ, باسقارعان سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, سارجان, كەنەسارى ءتارىزدى تۇلعالاردىڭ ەسىمى ۇلت تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ, حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالارى كۇمانسىز. ۇلان-بايتاق قازاق ساحاراسىنىڭ ءار تۇسىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ بۇكىلحالىقتىق سيپاتىمەن, قايتپاس ەكپىندىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنى – كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن مايدان. بۇل سوعىس ءجاي عانا ستيحيالىق تۇردەگى باس كوتەرۋ ەمەس-ءتى. تاريحتان بەلگىلى: ءحىح عاسىردىڭ 20 جىلدارى-اق رەسەي مەن ورتا ازيا امىرلەرىنە قارسى كوتەرىلىستەر باستالعان بولاتىن. وسى كەزدەگى كوتەرىلىستەردىڭ تاريحىن زەرتتەگەن ە.بەكماحانوۆ بىلاي دەپ جازادى:
«ۆوزمۋششەنيە نارودنىح ماسس, ۆىزۆاننوە اكتيۆيزاتسيەي كولونيزاتورسكوي پوليتيكي ۆ كازاحستانە ي اگرەسسيەي سرەدنەازياتسكيح حانستۆ, ناراستالو پوستەپەننو, پرەجدە چەم پرينيالو حاراكتەر شيروكوگو ي دليتەلنوگو ۆوسستانيا پود رۋكوۆودستۆوم كەنەسارى كاسىموۆا. ۆ 20-ح ي 30-ح گگ. پروحوديلو ۆ لوكالنو وگرانيچەننىح رامكاح ۆ فورمە سراۆنيتەلنو بىسترو زاتۋحاۆشيح ۆسپىشەك, ۆ كوتورىح ۋجە چۋۆستۆوۆاليس پريزناكي نادۆيگاۆشەيسيا بۋري. تاكيم پرەدۆەستنيكوم ۆوسستانيا كەنەسارى كاسىموۆا بىلو دۆيجەنيە سارجانا كاسىموۆا ي جولامانا تلەنچيەۆا ۆ 20-30-ح گوداح ءحىح ۆەكا.
باتىر جولامان تلەنچيەۆ ۆوزگلاۆيل بوربۋ كازاحوۆ ملادشەگو جۋزا. ۆپەرۆىە ون ۆىستۋپيل ەششە ۆ 20-ح گوداح ءحىح ۆ. ۆو گلاۆە تابىنسكوگو رودا پروتيۆ تسارسكيح كولونيزاتوروۆ, وتوبراۆشيح ۋ ەگو رودا نوۆو-يلەتسكي رايون, بوگاتىي پاستبيششامي, رەكامي ي سوليانىمي كوپيامي» (بەكماحانوۆ ە. كازاحستان ۆ 20-40 گودى ءحىح ۆەكا. يزد. 2-وە. الماتى, 1992. س.197).
كەنەسارى كوتەرىلىسى باستالعاندا جولامان ءوز جاساقتارىمەن كەنەسارىعا كومەككە كەلىپ, كىشى ءجۇز قازاقتارىن كەنەسارى اسكەرىنە قوسىلىپ كۇرەسۋگە شاقىرادى. كەنەسارىدان بۇرىن كوتەرىلىس باستاعان جولامان سياقتى, كەنەسارىنىڭ اعاسى سارجان دا 1824-1836 جىلدارى رەسەي وتارلاۋىنا قارسى شىعىپ, جاساق ۇيىمداستىرىپ, قول باستاعان. سارجاننىڭ تالابى جولاماندىكىنەن وزگەشە, ول ساياسي ءمانى بار تالاپ قويىپ, تارتىپ العان جەرىمىزدى قايتار دەۋمەن شەكتەلمەيدى, رەسەيدىڭ بۇكىل قازاق جەرىنەن كەتۋىن, قازاققا ەركىندىك بەرۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل تالاپتىڭ ارعى تۇبىندە, ە.بەكماحانوۆ ايتقانداي, ابىلاي حان ۇرپاقتارى باسقاراتىن قازاق مەملەكەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ يدەياسى جاتقانى اڭعارىلادى.
رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ جولىندا جۇزەگە اسىرعان ءىس-شارالارى قازاق جۇرتىنىڭ تاراپىنان نارازىلىق تۋدىرىپ, ءالسىن-ءالسىن جاساعان كوتەرىلىستەرىن اياۋسىز باسىپ-جانشىپ, كوتەرىلىسشىلەردىڭ وزدەرىن عانا جازالاۋمەن شەكتەلمەي, ولاردىڭ وتباسىن, تۋىستارىن, اۋىلدارى مەن رۋلاستارىن دا شاۋىپ, ادامداردى قىرىپ-جويىپ, تۇتقىنداپ, مالدارىن, دۇنيە-مۇلكىن تالان-تاراجعا تۇسىرگەن. وتارشىلداردىڭ ايۋاندىق ىستەرىنىڭ ەلگە قانشالىقتى اۋىر تيگەنىن كەنەسارىنىڭ ورىنبور اكىمشىلىگىنە جازعان حاتتارى مەن ارىزدارىنان انىق كورۋگە بولادى. ماسەلەن, 1841 جىلى 7 يۋندە كەنەسارى مەن كۇشىك سۇلتانداردىڭ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور گەنسكە جازعان حاتىندا 1825-1841 جىلدار ارالىعىندا قازاق جۇرتىنا جاسالعان شاپقىنشىلىقتىڭ, ونىڭ زاردابىن اتاپ كورسەتكەن فاكتىلەرى بار. ءار جىل سايىنعى فاكتىنى تۇگەل تىزبەي, ءبىرنەشەۋىن مىسالعا كەلتىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز.
«1825-جىلى ەسىل, نۇرانى جايلاپ جۇرگەن ۋاقىتلاردا ەشنارسە ويلارىمىزدا جوق ەدىلار. ول ۇلۋگ يمپەراتور اعزام حۋزرەتلەرىنە اتامىز ابىلاي حان انت ەتىپ ءھام بىزلاردە اتامىزنىڭ جولى بويىنشا روسسيا جۇرتىنا قارالىق دەپ جاتقانىمىزدا قارقارالى قازىلىققا يمانتاي بوكەيوعلى پراۆيتەل بولىپ, ەشبىر كۇناسىز ۇستىمىزدەن دۇشپانلىق كورسەتىپ, دۋانباسى يۆان سەمەنوۆيچ كاربىشەۆ دەگەنگە ءۇش ءجۇز ورىس, ءبىر ءجۇز قازاق قىرعىز يا بالاق باسى سۇلتان سارجان قاسىم وعلىنىڭ ون اۋىلىن جانە توقا, تاماج دەگەن ەلىنە شاپتى. قازىعۇرتتا الپىس ءتورت كىسىنى ءولتىرىپ قانشا مال الىپ كەتكەنى بيحيساپسىز...
27-جىلى كوكشەتاۋدان ەكى ءجۇز ورىس, – باستىعى كوماندانىڭ مينگراۆۋ مايور اليكە شۇبىرتپالى دەگەن ەلىن شاپتى. تەرىساققاندا ەلۋ سەگىز كىسىنى ءولتىرىپ كەتتى, العان مالدارىنىڭ قيسابى جوق...
37-جىلى كوكشەتاۋدان ءتورت ءجۇز ورىس سەمەنوۆيچ كاربىشەۆ ءھام يان يانوعلى باس بولىپ, اليكە, التاي, قالقامان, ءتورتۋىل دەگەن ەللارنى شاپتى. باسى يمان قارالى ءۇش ءجۇز ەلۋ كىسى ءولتىرىپ كەتتى. ارعاناتىدان قانشا مال, قانشا قازىنا العانى بيحيساپسىز...
40-شى جىلى قازىلىقتان ءۇش ءجۇز ورىس باستىعى قانداي ادام ەكەنىن ءبىلمەيمىن سارجان سۇلتاننىڭ اۋىلىن التاي, قانجىعالى دەگەن ەلىن شاپتى. قىرىق كىسىنى ءولتىرىپ, جيىرما قىز-قاتىندى جەسىر قىلىپ, ەكى مىڭ ءۇش ءجۇز جىلقى, ءۇش ءجۇز تۇيە, ءۇش مىڭ قوي, ءجۇز سيىر الىپ كەتتى. بىلەۋىتىنىڭ قالماق قىرعان جەرىندە» (كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى (قۇجاتتار جيناعى). الماتى, 1996. 36-37-بب).
ءتىزىم مۇنىمەن بىتپەيدى, ءبىز ءار جىلدان ءبىر-ءبىر فاكتىنى عانا الدىق. ون التى جىلدىڭ ىشىندە ورىس باسقىنشىلارى جاساعان زورلىق-زومبىلىق استە مۇنىمەن بىتپەسە كەرەك. مىناداي قورلىقتى, نامىسقا تيەتىن ماسقارانى كورىپ تۇرىپ, كەنەسارى سەكىلدى رۋحى بيىك, ەرجۇرەك ازاماتتىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا زىعىردانى قايناپ, قولىنا قارۋ الىپ, اتقا قونباۋى مۇمكىن ەمەس, ول ادامنىڭ كوتەرىلىسكە شىعارى انىق. «اشىنعاننىڭ ءتىلى شىعادى, اشىققاننىڭ قولى شىعادى» دەگەندەي, مالىنان ايىرىلىپ, تۋىسىنىڭ كوز الدىندا ولگەنىن كورگەن ادامنىڭ ءتىلى دە, قولى دا شىعادى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, كەنەسارى سۇلتاننىڭ ماڭايىنا توپتاسقان باتىرلار مەن كوتەرىلىسكە قوسىلعان شارۋالار تەك ءوز باسىنىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, ەلدىڭ تىنىش ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن, قازاق جەرىنىڭ ءوز قولىندا بولۋى ءۇشىن دە باسىن بايگەگە تىگىپ, وتارشىلارمەن ايانباي كۇرەسكە شىققان, وسى كۇرەستىڭ شايقاستارىندا ەجەلگى باتىرلارشا قيمىلداپ, ەرلىك كورسەتكەن قازاق حالقىنىڭ قايسارلىعى, نامىستى قولدان بەرمەيتىن رۋحى, كۇشتىلىگى ايقىن كورىنەدى.
تابانى كۇرەكتەي ون جىلعا سوزىلعان كەنەسارى قوزعالىسى حالىق جادىندا ۇمىتىلماستاي ءىز قالدىردى. كەنەسارىنىڭ ءوزى, ونىڭ ساربازدارى مەن باتىرلارى جونىندە فولكلورلىق تا, ادەبي دە تۋىندىلار سول زاماننىڭ وزىندە-اق پايدا بولعان. كوتەرىلىستىڭ ىشىندە بولعان نىسانباي جىراۋ مەن حان ورداسىندا جۇرگەن دوسقوجا اقىنداردىڭ ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى – تاريحي وقيعالاردىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى. كوتەرىلىستىڭ تۇسىندا, ودان كەيىن دە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر, اڭىزدار, داستاندار تۋعان. ولاردىڭ ءبىرازى – اۆتورلىق شىعارمالار بولسا, ەندى ءبىر توبى – فولكلورلىق, اۆتورسىز دۇنيەلەر. بۇل ەكى توپتاعى تۋىندىلاردىڭ ۇقساستىعىمەن قاتار ايىرماشىلىقتارى دا بار. اۆتورلىق شىعارمالار ادەبيەتكە جاتادى, ولاردا اۆتوردىڭ دارالىق ەرەكشەلىكتەرى بوي كورسەتەدى دە, بەينەلەنىپ وتىرعان وقيعا مەن كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى اۆتوردىڭ وي ەلەگىنەن وتەدى. ياعني اۆتور وبەكتىسىن ءوزىنىڭ ماقساتىنا, تالاپ-تالعامىنا سايكەس سۋرەتتەيدى. سول سەبەپتى كوتەرىلىس تۋرالى ەرتەدەگى, سونداي-اق, كەيىنگى زامانداعى ادەبي شىعارمالاردا كەنەسارى مەن ونىڭ سەرىكتەستەرى تۋرالى, ولاردىڭ اتقارعان قىزمەتى جايىندا جەكە اۆتوردىڭ وي-ءورىسى, تۇسىنىك-پايىمى كورىنىس تابادى.
ال, فولكلوردا ولاي ەمەس. كەز كەلگەن فولكلورلىق تۋىندى ەڭ اۋەلى حالىق تۇسىنىگىن, حالىقتىڭ كوزقاراسىن, ويىن بىلدىرەدى. سول سەبەپتى ول وقيعانى دا, باس كەيىپكەردى دە حالىق ۇعىمىنا, حالىق پايىمداۋىنا ساي بەينەلەيدى. فولكلوردىڭ نەگىزگى كوركەم ءادىسى – رومانتيكا, ال كوركەم مۇراتى – يدەال بولعاندىقتان بولمىس تا, ادامدار دا دارىپتەلە سۋرەتتەلەدى. سوندىقتان قاي وقيعا بولسا دا, قاي تاريحي تۇلعا بولسا دا دالمە-ءدال, سول كۇيىندە كورسەتىلمەيدى, كەرىسىنشە «سولاي بولسا ەكەن» دەگەن تۇرعىدا بەينەلەنەدى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, فولكلوردا ومىردەگى شىندىق ەمەس, قيالداعى شىندىق سۋرەتتەلەدى. مىنە, كەنەسارىنىڭ فولكلورداعى بەينەسىن وسى تۇرعىدان ءتۇسىنۋ كەرەك.
كەنەسارى تۋرالى فولكلورلىق شىعارما ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. شىنىن ايتقاندا, حاتقا تۇسكەنىنەن گورى ەل اۋزىندا ايتىلىپ, ءالى جينالماعانى كوبىرەك سەكىلدى. ال, قولدا بار ماتىندەر جانرلىق جاعىنان دا, مازمۇن جاعىنان دا ءار الۋان. ازىرشە ءمالىم شىعارمالاردىڭ دەنى – شاعىن ولەڭدەر, اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر. اراسىندا «ابىلاي, كەنەسارى» سياقتى ەپيكالىق تۋىندىلار دا بار. ال, «ناۋرىزباي-حانشايىم» اتتى شىعارما تاريحي جىردان گورى حالىق باللاداسىنا جاقىن, وندا كەنەسارى ەشكىممەن سوعىسپايدى.
جالپى, كەنەسارى تۋرالى فولكلورلىق شىعارمالاردا ناقتى ءبىر تاريحي وقيعا باياندالمايدى. ماسەلەن, 1838 جىلى كەنەسارى ورىس وتريادتارىمەن ءبىرنەشە رەت شايقاسقا تۇسكەن, ورىستاردىڭ بەكەتتەرىنە شابۋىل جاساعان. ە.بەكماحانوۆ مىناداي ءبىر سوعىس تۋرالى جازادى.
«ك وسەني 1838 گودا ۆوورۋجەننىە ستولكنوۆەنيا كەنەسارى س كاراتەلنىمي وتريادامي پرينيالي حاراكتەر دليتەلنىح ي ۋپورنىح ۆوەننىح دەيستۆي. وسوبەننوي وجەستوچەننوستيۋ وتليچالاس بوربا زا اكمولينسكي پريكاز.
اكمولينسكي پريكاز بىل سيلنو ۋكرەپلەننىم رايونوم. ۆوكرۋگ نەگو بىلي ۆىرىتى گلۋبوكيە رۆى. ۆسە بليجايشيە پودحودى بىلي زابارريكاديروۆانى. اكمولينسك وحرانيالسيا وتريادوم ستارشەگو سۋلتانا كونۋر-كۋلجا كۋدايمەندينا ي گارنيزونوم كرەپوستي ۆو گلاۆە س ۆويسكوۆىم ستارشينوي كاربىشەۆىم.
ناستۋپلەنيە كەنەسارى ناچالوس نا راسسۆەتە 7 اۆگۋستا 1838 گودا. ەگو سترەلكي وبسترەليۆالي كرەپوست يز لۋكوۆ, پريكرەپليايا ك وستريام سترەل لەگكو ۆوسپلامەنيايۋششيەسيا وسمولەننىە ترياپكي. ۆ كرەپوستي ۆوزنيكلي منوگوچيسلەننىە پوجارى. ۆ توت مومەنت, كوگدا چاست گارنيزونا بروسيلاس نا بوربۋ س وگنەم, ودين يز وتريادوۆ كەنەسارى, ۆوزگلاۆلياەمىي باتىروم باسىگارا, ۆورۆالسيا ۆ گورود. ۆو ۆرەميا شتۋرما كرەپوستي سمەرتيۋ گەروەۆ پال سام باسىگارا-باتىر. ەگو وتريادى ناچالي پود ناپوروم گارنيزونا وتحوديت, نو كەنەسارى پريكازال ني ۆ كوەم سلۋچاە نە وستاۆليات تەلا باسىگارا ي نە وتستۋپات وت زانياتىح پوزيتسي. ۆوودۋشەۆلەننىە پريزىۆوم كەنەسارى وتريادى اگىبايا, يمانا ي ناۋرىزبايا سنوۆا پرونيكلي ۆ ۋكرەپلەنيە.
ناچالسيا جەستوكي ۋليچنىي بوي, دليۆشيسيا س نەوسلابەۆايۋششيم ۋپورستۆوم دو ناستۋپلەنيا تەمنوتى. نوچيۋ ۆويسكوۆوي ستارشينا كاربىشەۆ ي كونۋر-كۋلجا س نەبولشيمي وتريادامي بەجالي. نا سلەدۋيۋششەە ۋترو كرەپوست, پرەۆراششەننايا ۆ رازۆالينى, ۆسە ەششە پىلالا پوجارامي. كەنەسارى دوستاليس تروفەي ي ۆوەننوپلەننىە» (بەكماحانوۆ ە. كازاحستان ۆ 20-40 گودى ءحىح ۆەكا. الماتى, 1992. س.235-236).
كەنەسارى تۋرالى فولكلورلىق ۇلكەن تۋىندىلاردا بۇل وقيعا بەينەلەنبەيدى. ولاردا حاننىڭ ورىس قالاسىن شاپقانى جانە قىرعىزدارعا قارسى شابۋىلى تۋرالى ايتىلادى دا, سوعىس ەپيزودتارى سۋرەتتەلمەيدى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ قازاق جەرىنە دەندەپ كىرگەنىنە قارسى كۇرەسى جايىندا ەمدى, ادىرلى دەگەن ەكى قالانى شاپقانى ايتىلادى, بىراق قالا تۇرعىندارىمەن بولعان شايقاس بەينەلەنبەيدى, وقيعا جالپىلاما تۇردە عانا اڭگىمەلەنەدى:
بەس ءجۇز اسكەر جىگىتپەن
ەمدىنىڭ شاپتى قالاسىن.
بەس ءجۇز سيىر, مىڭ سارىق
تولەڭگىتكە ايداتتى.
بولات قاقپا, تاس كىلت
كورسەتىپتى ەرلەر قايراتتى.
جولىنداعى ادىرلى,
ونى دا شاۋىپ سورلاتتى.
كوپ اجالعا قاراماي,
ونان الدى قىرىق اتتى,
قالعانىنا ءورت قويىپ,
شۇلدىرلەتىپ شۋلاتتى, –
دەلىنەدى جىردا. وسى شىعارمادا جانە تاعى «كەنەسارىنىڭ ءسوزى» دەگەن ولەڭدە كەنەسارىنىڭ قازاق ەلى رەسەيدىڭ وتارى بولۋىنا قارسى ەكەنى اشىق ايتىلادى. ونى كەنەسارىنىڭ ءوز سوزىنەن انىق كورۋگە بولادى:
باعىنبا, قازاق, ورىسقا,
باعىنساڭ, قازاق, ورىسقا,
وسى باستان امانداس
سارىارقا دەيتىن قونىسقا.
بەرەكە كەتەر اسىڭنان,
بيلىگىڭ كەتەر باسىڭنان...
ءبىر ايتاتىن نارسە – كەنەسارى وبرازى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى ەپيكالىق پلاندا كورىنبەيدى. ول ەجەلگى باتىرلارشا قالىڭ جاۋعا جالعىز ءوزى شاپپايدى, مىڭداعان قولدى جايراتپايدى, قامالدى بۇزىپ, ويران سالمايدى. راس, كەيبىر شىعارمالاردا فولكلوردىڭ شەجىرەلىك تۇتاستانۋ زاڭدىلىعى بايقالادى. ادەتتە, ەسكى باتىرلار جىرىندا قاھارماننىڭ ەرەكشە بولىپ تۋاتىندىعى تۋرالى پرولوگ بولادى. وندا بولاشاق باتىردىڭ اتا-اناسى, باباسى جايىندا اڭگىمەلەنەدى. وسى ءداستۇر كەنەسارىعا بايلانىستى دا اڭعارىلادى. مىسالى, «ناۋرىزباي-حانشايىم» اتتى ەپيكالىق تۋىندىدا كەنەسارىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن ايتۋ ءۇشىن ونىڭ بابالارى تۋرالى باياندالادى. وندا بىلاي دەلىنەدى:
ابىلاي بۇكىل مۇسىلمانعا حان بولعان,
قالماق قالداننىڭ قىزىن العان,
ودان قاسىم تۋعان.
ول «وزگە ۇلىنان اسىپ تۋعان,
كوڭىلىن دۇشپانىنىڭ باسىپ تۋعان.
قارنىندا اناسىنىڭ قان شەڭگەلدەپ,
قىزارتىپ ەكى كوزىن اشىپ تۋعان», –
دەپ كەنەسارىنىڭ اكەسى قاسىم ەرەكشە ادام بولعانىن ايتادى. ال, ودان تۋعان كەنەسارى دا – تەگىن ەمەس دەگەن ۇعىم جاتىر مۇندا. قاسىمنىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ءىشىندە بولەك تۋعان كەنەسارى, ول سول سەبەپتى حان بولدى, – دەيدى حالىق جىرشىسى.
ءدال وسىنداي پرولوگ «ابىلاي, كەنەسارى» اتتى جىردا دا بار. مۇندا دا ابىلايدىڭ قالماق حانى قالداننىڭ قىزىن الۋى, ودان قان شەڭگەلدەپ, ەكى كوزىن قىزارتىپ قاسىمنىڭ تۋى, ونىڭ 14 جاستا حان بولۋى, قاسىمنان ءتورت ۇل تۋعانى ايتىلادى دا:
كەنەسارى – حان بولدى,
ۇلكەن ۇلى قاسىمنىڭ,
شۇعانىڭ قيقىمى,
سىنىعىنداي اسىلدىڭ.
عىلىمنىڭ ءبىلدى جاسىنان
نەشە ءتۇرلى پاسىلدىڭ! –
دەپ سيپاتتالادى كەنەسارى اتالمىش جىردا.
كوڭىل ءبولىپ ايتاتىن نارسە: قولدا بار فولكلورلىق ماتىندەردە كەنەسارى بەينەسى ايتارلىقتاي ەپيكالىق اسىرەلەۋگە ۇشىراماعان. ونىڭ ءىس-ارەكەتىندە وقشاۋ تۇرعان گيپەربولالىق بەلگى جوق. دەمەك, كەنەسارى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر كلاسسيكالىق فولكلوردىڭ پوەتيكاسىن بويىنا تۇگەل دارىتپاعان. مۇنىڭ ءوزى كەنەسارى بەينەسى فولكلورلىق كەيىپكەرگە تولىق اينالا قويماعاندىعىن بايقاتادى. ول حالىق تۇسىنىگىندەگى شىندىققا جاقىن بەينەلەنگەن, بىراق سوعان قاراماستان كەنەسارى – يدەالدى كەيىپكەر, ءمىنسىز ادام, ءادىل حان رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ول بىرنەشە سيپاتتا كورىنەدى. ەگەر جۇيەلەپ ايتار بولساق:
كەنەسارى – يدەالدى قاھارمان, بيلىك تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاعان ءامىرشى, كۇللى قازاقتى وزىنە قاراتقان حان. ونىڭ قول استىنا اتاقتى باتىرلار جينالعان. ولار حاننىڭ ورداسىن – مەملەكەت ورتالىعىنا اينالدىرعان. جىرشىنى تىڭدايىق:
حان بولدى كەنەسارى ورتا جۇزگە,
جايىلدى ارۋاعى وزگە جۇزگە.
حاكىم بوپ, جەتى جۇرتتان يىعى استى,
جاراماس ءشوپ سالۋعا باسقان ىزگە.
كەنەسارى – جاي عانا حان ەمەس. ول – ەل قامىن جەگەن حان. قازاق ەلىنىڭ ەركىندىگىن, ەلدىگىن ساقتاۋعا كۇش سالعان ءامىرشى. جۇرتقا ءوز ويىن اشىق ايتىپ, بوستاندىققا شاقىراتىن كوشباسشى. مىنە, كەنەسارىنىڭ حالىققا ايتقان ءسوزى:
«ءبىزدىڭ بۇل سارىارقاداعى قازاققا: «بىزگە باعىن, قارا», – دەپ, رەسەي پاتشالىعىنان كەلدى... ەكىنشى جاعىنان قىتايدان دا ەلشى كەلىپتى». سوندا كەنەسارى: «قاراما, ءوزىمىز ەل بوپ تۇرالىق. قازاق حاندىعىن قۇرالىق», دەپتى.
سول زامانداعى قازاق باتىرلارى وزدەرىنىڭ جاساقتارىمەن كەنەسارىنىڭ قاسىندا بولىپ, ونىڭ بۇيرىقتارىن ەكى ەتپەي ورىنداپ, جەڭىسكە جەتىپ جۇرەدى. ءبىر اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى:
«كەنە حاننىڭ قول استىنا قازاقتىڭ باتىرلارى باستاعان 14 مىڭ قول جينالدى, ات جاقسىسىن ءمىندى, ساۋىت جاقسىسىن كيدى. بۇلار وزدەرىنىڭ ورداسىن التاي-قارپىقتىڭ ورتاسى – قۇلانوتپەسكە تىكتى. كىشى ءجۇز, ۇلى جۇزدەن دە قايراتى بويىنا سىيماي كەلگەن اتاقتى باتىرلار دا كەنەنىڭ قولىنا قوسىلىپ جاتتى».
تاعى ءبىر ءماتىندى وقىپ كورەلىك:
«قايراتى قارا باستان قايتپاعان الىپ ەر تامادان جولدىاياق باتىر, ومىرزاق توعالاق باتىر, قۇشاق بايتەلى باتىر, تاراقتى قۇلجان باتىر باستاعان باتىرلار 10 مىڭ اسكەرمەن كەنەنىڭ كوكشەتاۋداعى بەكىنىس قامالىنا قوسىلدى. اسكەرى كوبەيىپ, كۇشى ارتىپ, ەندى نيكولايعا ويران سالۋعا ويلادى».
كەلتىرىلگەن مىسالداردان كەنەسارى ۇلى كۇرەستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, باسشىسى ەكەنىن كورەمىز. كەيبىر اڭگىمەلەردە كەنەسارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ رەسەي اسكەرىمەن ۇرىسى باياندالىپ, حاننىڭ اقىلدى دا ايلالى قولباسشى بولعانى كورسەتىلەدى. وسى ۇرىستاردا دا, باسقا دا قيىن جاعدايلاردا كەنەسارى الدى-ارتىن ويلاپ, كەڭ پىشەتىن باسشى رەتىندە كورىنەدى.
كەنەسارى – اقىلشى, باتاگوي ابىز, تاپقىر شەشەن, بەكزات بولىپ بەينەلەنەدى. ءاربىر جاۋاپتى, قيىن ءىس كەنەسارى باتا بەرمەي ىستەلمەيدى. جورىققا شىعاردا, شايقاسقا ەنەردە ول باتا بەرىپ, اق جول ايتىپ كىرىسەدى. ونىڭ باتاسى فولكلور داستۇرىندە بولىپ كەلەدى. مىسالى, تىلەۋقاباق جۇرتىنا كەتىپ بارا جاتقان ناۋرىزبايعا بەرگەن باتاسى مىناداي:
ون سەگىز مىڭ الەمگە
پاتشا بولعان قۇدايىم,
كوز جاسىمدى قابىل ەت,
ءمىناجات ەتىپ جىلايىن, –
دەپ باستاپ, 124 مىڭ پايعامبارعا, 33 مىڭ ساحاباعا, 4 شارياعا, ت.ب. اۋليەلەرگە جالىنادى, ابىلاي حان ارۋاعىنان كومەك سۇرايدى. بۇل باتا حالىق ۇعىمىنا ءسايكەس. جىرشى كەنەسارىنىڭ اۋزىنا ادەتتەگى باتانى سالىپ وتىر. ونىڭ ويىنشا كەنەسارى حالىقتان الشاق ەمەس.
كەنەسارى ءادىل بي, شەشەن رەتىندە ءارتۇرلى ەرەجەلەر مەن شارتتاردى دا زاڭداستىرىپ, جۇزەگە اسىرىپ وتىرادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن مىنا ءبىر اڭىزعا كوڭىل بولەيىك.
كەنەسارى, ناۋرىزباي, بالابي, باسىعارا جينالىپ وتىرعاندا اعىباي حاننان سۇرايدى:
– ەگەر ءبىر قاراشى ەكىنشىنى ولتىرسە, قۇنى نە بولادى؟ – دەپ. حان:
– ەردىڭ قۇنى 30 تۇيە بولسىن! – دەپتى.
– تورەنىڭ قۇنى نە بولادى؟ – دەپتى اعىباي.
– تورەنىڭ قۇنى – 100 تۇيە ءھام تاڭدامالى قىز, قارا كىلەم, قارا نار بولسىن! – دەپتى كەنەسارى.
– ۇرعاشىنىڭ قۇنى قانداي؟ – دەپتى اعىباي.
– قالىڭ مالى قانداي بولسا, قۇنى سونداي جانە 20-30, 5-10 تۇيە ۇستىنە ارتىق تولەيدى, – دەپتى حان.
مىنە, بۇل ءماتىن – كادىمگى شەشەندىك ءسوزدىڭ ۇلگىسى. فولكلوردا ءجيى كەزدەسەتىن «سۇراق-جاۋاپ» تۇرىندە قۇرىلعان تاپقىرلىق سوزدەردى ايتقىزۋ ارقىلى كەنەسارىنى اقىلگوي, بىلگىر شەشەن ەتىپ كورسەتەدى اڭىز. بۇل دا – كەنەسارىنى دارىپتەۋ.
كەنەسارى بەكزاتتىقتى, حاندىق جولدى بارىنەن جوعارى قويادى جانە ءوزى كىسىلىكتى, جومارتتىقتى قاتتى ۇستانادى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ناۋرىزباي مەن اعىباي تىلەۋقاباقتىڭ جىلقىسىن بارىمتالايدى. ولاردى حانشايىم قۋىپ جەتىپ, ءوزىنىڭ تاپقىرلىعىمەن, ەرجۇرەكتىگىمەن ناۋاندى ءتانتى ەتەدى. ناۋان ايداپ كەلە جاتقان جىلقىنى حانشايىمعا ساۋعاعا تاستاپ كەتەدى. ورداعا كەلىپ, كەنە حانعا بولعان جاعدايدى ايتادى. ريزا بولعان كەنەسارى:
ەتىپتى, – دەپ – قاراعىم,
حاندىق جولدى,
جىلقى العاننان بۇل ءىسى ون ەسە ارتىق,
– دەيدى دە, ەلدى شاقىرىپ, ۇلان-اسىر توي جاسايدى. كەنەسارى حاننىڭ بايلىعى, ءسان-سالتاناتى كادۋىلگى شىعىس ەلدەرىنىڭ پاديشالارىنان كەم ەمەس. ونىڭ جومارتتىعى, كەڭپەيىلدىگى حاندىق زاتىنا ساي. جىرشىلار كەنەنىڭ مىرزالىعىن كوتەرمەلەي ايتىپ, ونىڭ پايىم-تۇسىنىگىن, اقسۇيەككە لايىق زاتتىلىعىن بارىنشا دارىپتەيدى. مىسالى, قالىڭدىعىنا كەتىپ بارا جاتقان ناۋرىزبايعا بەرگەن سىيى مىنانداي:
قازىنا-جابدىق ارتتى توعىز نارعا,
بارسىن دەپ سالتاناتپەن ءماحبۋر جارعا.
قوس بەردى پاديشالىق التىن شاتىر,
دۇنيە مۇقتاج ەمەس ەش ولارعا...
نە اسىل ءىنجۋ-مارجان الدى تاستان,
جابدىعىن ءتامامدادى ايانباستان.
كەنە حان اتتاندىرىپ, امانداسىپ,
ايتادى اقىل-حايلا ءبىر-ءبىر باستان.
بۇدان دا ارتىق سىي-سياپاتتى كەنەسارى حان ناۋرىزبايدىڭ قايىن اعاسى مۇساعا, ونىمەن بىرگە كەلگەن جولداستارىنا جاساپ, قازاقتىڭ «توعىز سىيلاۋ» سالتىن تولىق ورىندايدى. كەلتىرىلگەن مىسالداردان كورەتىنىمىز – حالىقتىڭ «حان قانداي بولۋى كەرەك» – دەگەن تۇسىنىگى. ومىردە كەنەسارى وسىنداي كەڭ, وسىنداي جومارت بولدى ما – بەلگىسىز. بىراق فولكلور ونى وسىنداي ەتىپ بەينەلەپ وتىر.
فولكلورداعى كەنەسارى – كورىپكەل, ساۋەگەي, كەلەشەكتى بولجاۋشى. ۇيدە, وردادا وتىرىپ, تۇزدە بولىپ جاتقان وقيعانى سەزىپ, ءبىلىپ وتىرادى. ناۋرىزبايدى, اعىبايدى, باسقا دا باتىرلاردى سىناپ, ولاردىڭ قاسيەتتەرىن, ەرەكشەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن ءجىتى اڭعارا بىلەدى.
كەنەسارىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – ءتۇس جورىپ, الداعىنى بولجاۋى. بىردە ول اعىبايعا ءوز اتاسى ابىلايدىڭ ءتۇسىن ەسكە الىپ: «مەنىڭ سىزدىعىمنان كەيىن سولاي بولامىز عوي!» – دەيدى.
كەنەسارى ءوزىنىڭ كورگەن ءتۇسىن اعىبايعا جورىپ, بىلاي دەپتى: «ءبىزدىڭ باعىمىز الدىمىزدا, ارتىمىزدا قالاتىن باق جوق, وزىمىزبەن بىرگە كەتەدى, ال سەنىڭ باعىڭ ارتىڭدا قالدى».
حالىق اڭىزىنىڭ ايتپاعى – كەنەسارى ءوز تاعدىرىن, اۋلەتىنىڭ بولاشاعىن الدىن الا بولجاپ, ءبىلىپ كەتتى. وزىنەن كەيىنگى ۇرپاعى كوپتىڭ اراسىنا ءسىڭىپ كەتەتىنىنە, بۇكىل اتا-باباسىنان كەلە جاتقان باق پەن داڭقتىڭ وزىمەن بىرگە وشەتىنىنە كوزى جەتىپ كەتتى, – دەمەكشى اڭىز.
حالىق تۇسىنىگىندەگى كەنەسارى – تەك اقىلدى حان ەمەس. سونىمەن بىرگە ول ەرەكشە ادامعا داريتىن كەرەمەت قاسيەتتەردىڭ يەسى. ول ىسپەن, سوزبەن عانا ەمەس, كوزبەن دە, نيەتپەن دە ناتيجەگە جەتە الادى. ەندەشە, حالىق ۇعىمىنداعى كەنەسارى – جاي ادام ەمەس, قۇدايدىڭ تاڭداپ العان قۇدىرەتتى ادامى, سول سەبەپتى ونىڭ ءوزى دە, ءىسى دە ايرىقشا. فولكلورداعى كەنەسارى – حالىقتىڭ «ءادىل دە, ءمىنسىز پاتشا» تۋرالى يدەالدى وبرازى. ونىڭ بويىندا حاندا بولۋعا ءتيىستى ىزگىلىكتى قاسيەتتىڭ ءبارى جيناقتالعان, حالىق قيالىنداعى, ەل ارمانىنداعى حاننىڭ بەينەسى كورىنىس تاپقان.
سەيىت قاسقاباسوۆ,
ۇلتتىق عىلىم
اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
