ايماقتار • 08 اقپان، 2021

برەندتى ۇندى بيرجادا ساتۋعا قارسى

37 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ۇن ەكسپورتىن ەكى ەسە ازايتىپ وتىر. ال سىرتقى ساۋداعا جونەلتىلگەن بيداي تاۋارىنىڭ كولەمى كەرىسىنشە ەكى ەسە ۇلعايدى. ۇن ەكسپورتىنىڭ كەمۋى وسىدان 10-15 جىل بۇرىن وركەندەپ دامي باستاعان استىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ كوبىن تىعىرىققا تىرەپ، بانكروتقا ۇشىراتقان بولاتىن، دەپ حابارلايدى Egemen.kz

وزبەك ءترانزيتى


ماسەلەن، كەزىندە ەل كولەمىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 1300 ديىرمەننەن بۇگىندە 270 ديىرمەن عانا قالىپتى. بۇلاردىڭ دا دەنى شارۋاسى شاتقاياقتاپ جابىلىپ قالۋعا شاق تۇر. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداعا شىعاراتىن ۇنى ىشكى نارىقتا قالاتىن ۇن كولەمىنەن الدەقايدا كوپ. ياعني وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەر ءونىمنىڭ باسىم بولىگىن شەتەلگە جىبەرىپ وتىر. دەمەك، ۇن ەكسپورتىنا ءورىس تارىلعان سايىن، وتاندىق ديىرمەندەردىڭ دە جاعدايى قيىنداي تۇسەدى. الايدا ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك، قازاقستان سوڭعى 18 جىل بويى بيداي ۇنىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا كوش باستاپ كەلە جاتقان الدىڭعى ۇشتىكتىڭ قاتارىندا تۇر. ولاي بولسا، وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەر «سىرتقى ساۋدا باسەكەسىندە قاۋقار تانىتا الماي وتىرمىز» دەپ نەگە بايبالام سالىپ وتىر؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى.

بۇل ماسەلە تاياۋدا عانا قوستاناي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وتكەن كەڭەس وتىرىسىندا تالقىلاندى. جيىنعا ديىرمەنشىلەر، ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبى وداعىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

وتاندىق ديىرمەندەردىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى، بۇرىن قازاق ۇنىن التىنداي قالاپ الاتىن تاجىكستان مەن وزبەكستان كەيىنگى جىلدارى قازاقستاننان دايىن ۇن ساتىپ الۋدى كۇرت تەجەپ، ءوز ديىرمەندەرىن دامىتۋعا كۇش سالا باستادى. ەندى ولارعا كەرەگى ۇن ەمەس، بيداي بولىپ وتىر. ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ديىرمەنشىلەر اتالعان ەكى مەملەكەتتە تۇراتىن جالپى سانى 40 ميلليوننان استام تۇتىنۋشىسىنان ايىرىلىپ، ۇننىڭ باسىم بولىگىن ساتىپ الىپ جاتقان اۋعانستاندى قاناعات تۇتىپ قالدى. الايدا اۋعانستانمەن ەكى ارادا وتىرعان الا شاپاندى اعايىن ءوز جەرى ارقىلى وتەتىن قازاق ۇنىنا الىم سالىعىن كەسە-كولدەنەڭ قويىپ، جولدى قيىنداتىپ جىبەردى.

بىراق بيداي ەكسپورتىنا جول اشىق. ماسەلەن، 2020 جىلى 11 اي ىشىندە ەكسپورتقا كەتكەن بيدايدىڭ 54 پايىزى وزبەكستانعا جونەلتىلگەن. قازاقتىڭ قىزىل بيدايىن تاجىكتەر دە تامسانىپ الادى. ۇن ەكسپورتىنىڭ 65 پايىزى باستى تۇتىنۋشى – اۋعانستانعا جونەلتىلىپ جاتىر. ودان كەيىنگى ورىندا وزبەكستان تۇر. قالعاندارىنىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا دا جەتپەيدى.

الايدا استىق وڭدەۋ سالاسىن دامىتىپ العان وزبەكستان مەن تاجىكستان ءوز ونىمدەرىن سىرتقا دا ساۋدالاپ، قازاقستاننىڭ اۋعانستان نارىعىنداعى باستى باسەكەلەسىنە اينالا باستادى. ديىرمەن كەشەنىنىڭ ديرەكتورى انزور اكبيەۆتىڭ سوزىنشە، قازىر وزبەكستاندا 100-دەن استام جوعارى قۋاتتى ديىرمەن كەشەنى بار.

– ءبارى 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، ءبىز تاجىكستان نارىعىنان ايىرىلىپ قالعان تۇستا باستالدى. تاجىكستان سىرتتان كەلەتىن ۇننىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىن 18%-عا كوتەرىپ، ءوزىنىڭ ىشكى نارىعىنا قازاق ۇنىنىڭ كىرۋىن تەجەدى. كەيىن ولار ءبىزدىڭ ساپاسى جوعارى بيدايىمىزدى ساتىپ الا باستادى دا، وزدەرىنىڭ استىق وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋعا دەن قويدى. ءبىز 2008 جىلى تاجىكستانعا شامامەن 450-500 مىڭ توننا ۇن، 200 مىڭ تونناداي بيداي جونەلتەتىنبىز. ال 2012 جىلى 50 مىڭ توننا ۇن، 1 ملن تونناداي ساپالى بيداي جەتكىزدىك. وسىلايشا، تاجىكستان ءبىزدى، ياعني قازاقستاندى قوسىمشا شيكىزات كوزىنە اينالدىرىپ الدى. سودان امالسىز وزبەكستانعا اۋىستىق. كەيىن وزبەكستان دا قازاق ۇنىنا اكتسيزى مەن سالىعىن، ققس-ىن ەنگىزىپ، ىشكى نارىعىنان ءبىزدى ىسىرىپ تاستاپ، ءوز ديىرمەندەرىن دامىتۋعا كوشتى، – دەدى «بەست-قوستاناي» سەرىكتەستىگىنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ولەگ كۋرتۆاپوۆ.

كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنشە، ۇن ەكسپورتى باسەكەسىندەگى باسىمدىقتى جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن، وتاندىق تاۋاردىڭ وزبەكستان نارىعىنا شىعۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن ءتيىمدى شارالار قابىلدانۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا، ۇن ءترانزيتىنىڭ جوعارى تاريفىنە جاۋاپ رەتىندە قازاقستان ارقىلى وتەتىن وزبەك تاۋارلارىنا جوعارى تاريف بەلگىلەنىپ، وڭتۇستىك شەكارادان شىققان تاۋاردىڭ بارىنە كەدەندىك الىم سالىنۋى قاجەت.

بيرجا ساۋداسىنىڭ تىزىمىنە قوسۋعا قارسى
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى بيىل شىلدە ايىنان باستاپ 1-سۇرىپتى ۇندى بيرجالىق تاۋارلاردىڭ ساناتىنا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ وتىر. ال ديىرمەنشىلەر، كەرىسىنشە، ۇندى ول تىزىمنەن الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ دابىل قاعۋدا. ونسىز دا اۋعانستانعا ۇن اپاراتىن ساۋدا جولىنا قاساقانا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان وزبەك اعايىنعا وكپەلى كاسىپكەرلەر مينيسترلىكتىڭ بۇل شەشىمى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ ءتيىپ، ۇن ەكسپورتىن مۇلدەم تۇرالاتىپ تاستاۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى. ويتكەنى قازاق ۇنىنىڭ باستى يمپورتەرى سانالاتىن اۋعانستان تاراپى بيرجا ساۋداسىنا تەحنيكالىق تۇرعىدان دايىن ەمەس. سوندىقتان ۇن بيرجا ارقىلى ساۋدالانا باستاسا، اۋعانستان كوپتەن بەرى كورشىسىنىڭ قولايىنا جاعىپ، قازاق بيدايىنان تارتىلعان ءوز ۇنىن وتكىزۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان تاجىكستان مەن وزبەكستانعا بۇرىلىپ كەتۋى مۇمكىن.

– ولار شيكىزات تۇرىندە ءبىزدىڭ استىقتى ساتىپ الادى دا، وزدەرىندە ۇن تارتادى. ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى وسى سالانى قارقىندى دامىتىپ جاتىر. ولارعا كوپتەگەن سالىق، تاسىمال جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. سوندىقتان بىزگە ولارمەن باسەكەگە ءتۇسۋ قيىن. الا شاپاندى اعايىننىڭ تۇپكى ماقساتى – قازاقستاندى تەك شيكىزات كوزىنە اينالدىرىپ، اۋعانستان نارىعىن تولىق وزىنە قاراتىپ الۋ. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى دە مۇددەلى بولىپ وتىرعان سىڭايلى. ويتكەنى مينيسترلىك 1 شىلدەدەن باستاپ ۇندى بيرجا ارقىلى ساۋدالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ قويعان. ياعني وتاندىق وندىرۋشىلەر ەندى ۇندى بيرجا ارقىلى ساتۋعا مىندەتتى. ال ەلەكتروندى ساۋداعا نەگىزگى تۇتىنۋشىمىز اۋعانستان دايىن با، جوق پا، وعان ەشكىم باس قاتىرىپ جاتقان جوق، – دەدى ا.اكبيەۆ.

ديىرمەنشىلەردىڭ سوزىنشە، قازاق ۇنىنىڭ سىرتقى نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتى جوعارى. سوندىقتان وعان قىزىعۋشىلار دا وتە كوپ. بىراق ولارعا تىكەلەي شىعاتىن جول جوق. ال ۇن بيرجا ارقىلى ساتىلا باستاسا، اۋعانستانعا دا جول جابىلادى. ويتكەنى اۋعانستاننىڭ جاعدايى تۇراقسىز، بيرجا ساۋداسىنا داعدىلانباعان جانە بۇل ەلدە ينتەرنەت پەن ەلەكتر قۋاتى جەلىلەرى دە دامىماعان.

10 جىلدان بەرى اۋعانستانعا ۇن ەكسپورتتاپ كەلە جاتقان «كازتورگترانس» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ەگەر ۇن بيرجا ارقىلى ساۋدالانا باستاسا، ءوز جۇمىسشىلارىنىڭ 30 پايىزىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر ەكەنىن ايتتى. سەرىكتەستىك ديرەكتورى گران اكا حاليلۋللانىڭ پىكىرىنشە، مينيسترلىك ۇندى بيرجالىق تاۋارلار تىزىمىنەن الىپ تاستاۋى كەرەك. ونىڭ نەگىزگى ءۇش سەبەبى بار.

– بىرىنشىدەن، 1-سۇرىپتى ۇن قازاقستاندىق كومپانيالار ءۇشىن برەند بولىپ سانالادى. ياعني ساتىپ الۋشى جاي ۇندى ەمەس، ءوزى سەنەتىن تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن جوعارى ساپالى ءونىمىن ساتىپ الادى. مۇنداي سەنىمگە يە بولۋ ءۇشىن ءبىز جىلدار بويى تاباندى ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز. ەندى وسى ەڭبەگىمىزدىڭ ءبارى زايا كەتەيىن دەپ تۇر. ەكىنشىدەن، ۇننىڭ ساقتاۋ مەرزىمى – 3 ايدان 5 ايعا دەيىن عانا. بيرجا ارقىلى ساۋدالاساق، ۇندى ساقتاۋ قيىن بولادى. ۇشىنشىدەن، اۋعاندىق ساتىپ الۋشىلار بيرجا ساۋداسىنا دايىن ەمەس، ولاردىڭ مۇنداي ساۋدا تۇرىنە قاتىسۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى جوق. سوندىقتان اۋعانستاننىڭ ءبىزدىڭ ۇننان باس تارتىپ، ءبىرجولا وزبەكستانعا بەت بۇرۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قازاقستاندا 270-كە جۋىق استىق وڭدەيتىن كاسىپورىن قالدى. بۇگىندە ولاردىڭ ءبارى الاڭداپ وتىر. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە، وزبەكستان ءوز بيدايىمىزدى تارتىپ، ۇن ەتىپ، وزىمىزگە ساتاتىن كۇنگە جەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەت جاعدايىمىزدى ءتۇسىنىپ، بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرىپ، قولداۋ كورسەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز، – دەدى ۇن ەسپورتتاۋشى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى 1-سۇرىپتى ۇندى بيرجالىق تاۋارلار تىزبەسىنە سىرتقى ساۋداعا كەتەتىن ونىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەنگىزگەن كورىنەدى.

– ەگەر ۇن تەك وسى ماقساتتا ەنگىزىلسە، وندا فيسكالدى ورگانداردىڭ قاجەتى قانشا؟ ءبىز اشىق ساۋدا جاعىنان الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرمىز: بىزدە ەلەكتروندى قويما، ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرا، ونلاين كاسسالار بار. ءبىز مەيلىنشە اشىقپىز، بيرجانىڭ نە قاجەتى بار ەكەنىن تۇسىنبەيمىن، – دەگەن «قوستاناي ۇن كومپانياسى» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى اناتولي ماكلاكوۆ ءوز پىكىرىن ەگەر ۇن بيرجا ارقىلى ساتىلا باستاسا، ديىرمەنشىلەر بيدايدى ساتىپ الاردا ءبىر، ودان وندىرىلگەن ۇندى ساتار كەزدە ەكى تولەم جاسايدى، بۇل ۇن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەپ سوعادى دەپ ءتۇيدى.

وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە، ۇندى بيرجا ساۋداسى ارقىلى ساتۋ دەگەن الەمدىك تاجىريبەدە جوق نارسە. تاياۋدا بۇل ماسەلەنى زەردەلەپ، ساراپتاما قورىتىندىسىن شىعارعان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مينيسترلىكتىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەيتىنىن جەتكىزدى.

ء«بىز ۇننىڭ بيرجا ساۋداسى ارقىلى ساتىلۋىنا قارسىمىز. ويتكەنى مۇنداي ماڭىزدى شەشىمدى قابىلداماس بۇرىن، ونىڭ بيزنەستىڭ دامۋىنا تيگىزەتىن ىقپال-سالدارى جان-جاقتى سارالانۋى ءتيىس. الايدا مۇنداي جۇمىس جاسالماعان»، دەدى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات ابەنوۆ.

كاسىپكەرلەر پالاتاسى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە حات جىبەرىپ، ۇندى بيرجا ساۋداسى تىزبەسىنەن الىپ تاستاۋدى سۇراعان.

– جاعداي ۋشىعىپ بارادى. ءبىز بۇل شەشىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن دالەلدەپ، مينيسترلىككە ۇندەۋ جولدادىق. قازىر ۇلتتىق پالاتا ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىنداپ جاتىر. قالايدا بۇل شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋعا تىرىسامىز، – دەدى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گەننادي كۋكوبا.

تاياۋدا عانا ۇن ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق ساياساتىن قولداۋ جانە وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەردى قورعاۋ جونىندە باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەت دەگەن باستاما كوتەرگەن «اق جول» فراكتسياسىنان سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك دۇيسەمبينوۆ ۇندى بيرجالىق تاۋارلار تىزىمىنەن دەرەۋ الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، بيرجا ارقىلى ساۋداعا تۇسەتىن، ماسەلەن، 500 توننا ۇننىڭ وزىندىك قۇنى شامامەن 1 مىڭ دوللارعا قىمباتتايدى.

– مۇنداي قوسىمشا اۋىرتپالىق اۋعان نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى تۇبەگەيلى وزبەك جانە تاجىك ەكسپورتشىلارىنىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ساۋدا مينيسترلىگى نەنى كوزدەپ وتىر؟ سالا ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، 1-سۇرىپتى ۇن – ءاربىر وتاندىق كومپانيانىڭ برەندى. سىرتقى ساۋداداعى باس ارىپتەسىمىز اۋعانستاننىڭ ءدال قازىر بيرجالىق ساۋداعا قاتىسا الاتىن مۇمكىندىگى جوق. مۇنداي جاعدايدا ولار ءۇشىن ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ، تاۋاردى جەتكىزۋ، سونداي-اق قارجىلىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان بىزدەن الدەقايدا قولايلى وزبەك پەن تاجىكتىڭ ۇنىن ساتىپ الۋ ءتيىمدى. سوندىقتان وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتپەسەك، بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇن ەكسپورتتاۋشى بولىپ سانالاتىن قازاقستان ەرتەڭ ديىرمەنىن دامىتىپ، ۇقساتىپ ۇن ساتىپ وتىرعان كورشى ەلدەرگە شيكىزات جەتكىزۋشى بولىپ قانا قالۋى ىقتيمال، – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە – ەكسپورتقا شىعاتىن ءونىم تاسىمالىنىڭ شەكتەن تىس قىمباتتىعى. تاياۋدا «قازاقستان تەمىر جولى» جۇك تاسىمالىن قىمباتتاتتى. ەندى ديىرمەنشىلەر ءار ۆاگون ءۇشىن شەكاراعا دەيىن 28 مىڭ تەڭگە ارتىق تولەيدى. جول قۇنى قىمباتتاعان سوڭ، ارتىنشا ۆاگون يەلەرى دە ءوز باعاسىن كوتەرىپ جىبەرگەن. سودان كەيىن ءبىر ۆاگوننىڭ جالداۋ قۇنى 67 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتادى. سالدارىنان ەل ىشىندەگى تاسىمالدىڭ ءوزى عانا 95 مىڭ تەڭگەگە ءوسىپ وتىر.

ۇن وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، توبىل وڭىرىندەگى ديىرمەندەردىڭ دامۋىنا 15 جىلدان بەرى ۆاگون تاپشىلىعى مەن جۇك تاسىمالداۋ تىركەمەلەرىنىڭ تارلىعى دا ايتارلىقتاي كەدەرگى بولىپ تۇر. وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەر، سونىمەن قاتار، جەرگىلىكتى ديىرمەندەرگە استىق تاپسىراتىن ديقاندارعا دەمەۋقارجى ءبولۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى سۇراپ وتىر. مۇنداعى ماقسات – ساپالى بيدايدى سىرتقا ساتپاي، ىشكى نارىقتا قالدىرۋعا ىنتالاندىرۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار