بىرىنشىدەن, ماقالادا ايتىلعانداي فوتو ابايدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ەمەس, 1974 جىلى, ناقتىراق ايتساق, 14 مامىر كۇنى تۇسىرىلگەن. «1974 جىلدىڭ مامىر ايىندا اباي اۋدانىنا د.قوناەۆ كەلىپ, قاراۋىلدا مادەنيەت ۇيىندە حالىقپەن كەزدەسۋ جاساپ, تۇسكە تامان اباي مۋزەيىن ارالاپ, زيراتىنا كەلدى. تۇسكى اس جيدەبايدا بەرىلەتىن بولعاندىقتان, ابايدىڭ 125 جىلدىعىنا ارنايى جاسالعان كيىز ءۇي تىگىلىپ, تۇسكى اسقا جاۋاپتى بىرلىك سوۆحوزى (قازىرگى كوكباي اۋىلى) بولدى. مەن قوناەۆقا تۇسكى اس بەرۋگە قاتىسقان بولاتىنمىن», دەگەن ەدى اكەم اۋباكىر ۇلى ماعاز.
ەكىنشىدەن, اباي ەسكەرتكىشى قاسىندا تۇسكەن فوتوداعى ادامداردى قاراي وتىرىپ, قانشاما تاريحي ساتتەردى ەسكە تۇسىرۋگە بولادى. د.قوناەۆپەن بىرگە اباي اۋدانىنا كىمدەر كەلىپ ەدى, فوتوداعىلار كىمدەر دەگەن سۇراقتار جاۋابىن توسقانداي...
وسى ساپاردا د.قوناەۆپەن سول كەزدەگى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.ە.موروزوۆ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ە.قاشاعانوۆ, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, ارميا گەنەرالى لياششەنكو بىرگە كەلگەن ەدى.
فوتوداعى كىمدەر ەكەنىن ناقتىراق ايتساق, سول جاقتا ءبىرىنشى تۇرعان سول كەزدەگى قازسسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان, گەنەرال-مايور ءابدىماناپ تلەۋليەۆ. قوناەۆپەن ونى تەك جەكە دوستىق ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوز حالقىنا جانە ۇلى بابالاردىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك بايلانىستىرعان ەكەن. ەكىنشى تۇرعان – گەنەرال لياششەنكو, ءۇشىنشى – شاكارىمنىڭ بالاسى احات قۇدايبەرديەۆ, ودان كەيىن, ارينە, د.قوناەۆ, بەسىنشى – ە.قاشاعانوۆ جانە ودان كەيىنگى تۇرعان ءباتتاش سىدىق ۇلى.
وسى رەتتە بىرەر تاريحي ءساتتى ايتا كەتسەك...
د.قوناەۆتى سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.سەمباەۆ پەن ەكىنشى حاتشى ءباتتاش سىدىق ۇلى «ەڭلىك پەن كەبەك» ەسكەرتكىش-مەموريالىنىڭ الدىنان توسىپ الىپتى. ءباتتاش اعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا اۋداننىڭ باي تاريحى مەن ادەبيەتىن, ۇلىلار توپىراعىنىڭ ەرەكشەلىگىن جان-جاقتى كوركەم, اسەرلى تۇردە بايانداپ بەرەدى. د.احمەت ۇلى ءباتتاش اعانىڭ شەشەندىگىنەن اسەر العاندىعى تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست د.سەيسەن ۇلىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەسى وسى ءساتتىڭ شىندىعىن ايعاقتاپ تۇرعانداي:
«1974 جىلدىڭ 14 مامىرىندا اباي ەلىنە ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ كەلدى. ەل بولىپ, «ەڭلىك-كەبەك» ەسكەرتكىشىنىڭ باسىندا قارسى الادى. مارتەبەلى قوناقتاردىڭ الدىندا ەلدى تانىستىرۋ ءۇشىن باكەڭ ءسوز باستايدى.
«اباي اۋىلى – شەجىرەگە كەڭ اۋىل, اباي جۇرتى – مول مۇرالى, سىرلى جۇرت. ءبىر ساتكە توڭىرەككە كوز جۇگىرتىڭىزشى:
سوناۋ قوڭىر جوتانى
قالقاماننىڭ قاسى ما دەپ قالاسىز,
اعىپ جاتقان بۇلاقتى
مامىردىڭ كوز جاسى ما دەپ قالاسىز,
سەلدىرەپ تۇرعان سەلەۋدى
ەڭلىك قىزدىڭ شاشى ما دەپ قالاسىز,
جازىقتا جاتقان جالعىز تاستى
ەر كەبەكتىڭ باسى ما دەپ قالاسىز.
ءيا, سول ەر كەبەك پەن ارۋ ەڭلىكتىڭ زيراتى وسى», دەي جونەلگەندە, ديماش اعامىز ەرەكشە ريزا بولعان ەكەن...
بۇل اڭگىمە الماتىعا جەتەدى. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىندا قازاقتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى اباي ەلىنە بارعاندا, بالەنشەكەڭ بىلاي دەپ تانىستىرىپتى دەگەن اڭگىمە تارايدى».
«ەڭلىك-كەبەك» ەسكەرتكىشى باسىنداعى تاعى ءبىر قىزىق جاعدايدى وسى رەتتە ايتا كەتكەن ءجون بولار. د.قوناەۆ كەلەدى دەپ تىگىلگەن كيىز ۇيلەردىڭ جانىنا ستەندتەر ورنالاستىرىلىپ, وعان اۋداننىڭ تسيفرلىق كورسەتكىشتەرى جازىلىپ قويىلىپتى. د.قوناەۆ وسى جوسپارلارعا ارنالعان اقپاراتقا نازار اۋدارىپ, ەل مەن جەردىڭ تاريحىن ايتىپ بولعان ءباتتاش اعاعا قاراپ: ء«بىزدىڭ قۇدالارىمىزدىڭ اۋلىنىڭ بيەلەرى ەگىز تابادى ەكەن عوي», دەپ جىميعان ەكەن. سويتسە, ستەندىدە «100 بيەدەن 102 ق ۇلىن الامىز» دەپ سوتسياليستىك جوسپارلارىن جازىپ قويىپتى...
وسىدان كەيىن ءباتتاش اعا كوپ ۇزاماي, ەكىنشى حاتشىلىقتان سەمەي وبلىستىق تەلەراديوكوميتەتتىڭ توراعالىعى قىزمەتىنە جوعارىلاپتى.
«Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى ماقالادا «الايدا سۋرەتتىڭ اۆتورى كورسەتىلمەگەن ەدى» دەپ كوتەرىلگەن كەلەسى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – فوتونى كىم تۇسىرگەن دەگەن سۇراق. ماقالادا قاليعۇمار قابدەش ۇلىنا حابارلاسىپ, بىراق ول كىسىنىڭ بۇل سۋرەتتى تۇسىرمەگەندىگى ايتىلادى.
ءبىز سۋرەتتى ءتۇسىرۋشى – ورازباي حاسەنوۆ دەپ ايتامىز. د.قوناەۆتىڭ فوتوگرافى جانە سونىمەن بىرگە جەكە كۇزەتشىسى بولعان گوريانوۆ اناتولي يۆانوۆيچ تۇسىرسە, ول دەرەكتەر قوناەۆتىڭ مۋزەيىندە بولسا كەرەك-ءتى. ال وسى ساپار كەزىندەگى قاراۋىلدا جانە جيدەبايدا تۇسكەن سۋرەتتەردىڭ اباي اۋدانىندا تارالۋىنا وراي, جەرگىلىكتى فوتوگرافتىڭ تۇسىرگەندەگى انىق. ولاي بولسا, سول كەزدەرى اۋدانعا كەلگەن سىيلى قوناقتاردى فوتوعا ءتۇسىرۋشى بولعان سارجال اۋىلىنىڭ تۋماسى ورازباي حاسەنوۆتىڭ وسى سۋرەتتى دە تۇسىرگەندىگى ايقىن بولادى.
وسى رەتتە د.قوناەۆتىڭ شاكارىمنىڭ بالاسى احات قۇدايبەرديەۆكە جوعارى پەيىل بىلدىرگەنىن باسا ايتا كەتكەن ءجون. نەگىزى احات اقساقال سىيلى قوناقتارعا ارناپ تىگىلگەن ۇلكەن قازاق ۇيدەگى تۇسكى اسقا كىرەتىندەر تىزىمىندە بولماپتى. د.قوناەۆ اقساقالدى اباي ەسكەرتكىشى جاقتان بىرگە ەرتىپ اكەلىپ, ورتاداعى ۇلكەن كرەسلوعا وتىرعىزىپ, ءبىر جاعىنا ءوزى, ءبىر جاعىنا ن.ە.موروزوۆتى وتىرعىزادى. ال لياششەنكو مەن تاعى باسقالار ودان تومەن وتىرىپ قالىپتى. بۇل – اباي, شاكارىم ۇرپاقتارىنا د.قوناەۆتىڭ ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراعاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
جاندوس اۋباكىر,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى,
اباي اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
