بۇۇ نازارىندا – قورشاعان ورتاعا قامقورلىق

بيولوگيالىق الۋاندىلىقتى ساقتاۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارى قاجەتتىگىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى­­نا ارناعان جولداۋىندا اتاپ وتكەن بولاتىن. جۋىر­دا الەمدىك قاۋىمداستىق, ونىڭ ىشىندە قا­زاقستان بۇۇ-نىڭ «بيوالۋان­دىلىقتى ساقتاۋدىڭ 10 جىلدىعى» باس­تاماسىن قو­رى­تىندىلادى. ەلىمىز تابيعي رەسۋستارعا اسا باي دەسەك, ونىڭ قاتارىندا فلورانىڭ 13 مىڭنان, فاۋنانىڭ 80 مىڭنان استام تۇرلەرى تىركەلگەن. الايدا جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ 670-تەن استام ءتۇرى جويى­لىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر. ساراپ­شىلار «بيوالۋاندىلىقتىڭ» قاتا­رىنا جان­ۋار­لار مەن وسىمدىكتەر عانا ەمەس, ەكو­جۇيە, ساڭىراۋقۇلاقتار, ميكر­و­ورگانيزم­دەر, جاندىكتەر, ءتىپتى جەر­دەگى الۋان ءتۇرلى تىر­شىلىك يەلەرى دە قوسى­لا­تىنىن ايتادى. ال سول ۇلت­تىق باي­لىق­تى ساقتاپ قالۋ مەملەكەتتەر ءۇشىن ماڭىزدى.

بۇۇ باستاماسىن قولداي وتىرىپ, وت­كەن ون جىلدىقتا قازاقستان ۇكىمەتى ورمان­­داردىڭ, تاۋلاردىڭ, دالالىق جەر­لەر­دىڭ, سۋلى-باتپاقتى ەكوجۇيەلەردىڭ الۋان­دىلىقتى ساقتاۋ بويىنشا بىر­قاتار زاڭ­نامالىق باستاما مەن شارانى ات­قاردى. بيوالۋاندىلىقتى ساق­تاۋ ماسە­لە­لەرى اياسىندا بۇۇ دامۋ باع­دار­لا­ماسى (بۇۇ دب) كوپتەگەن جىلدار بويى ەل ۇكىمەتىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى بولىپ كە­لەدى. جاھاندىق ەكولوگيالىق قور­دىڭ (جەق) قارجىلاي قولداۋىمەن, سون­داي-اق قازاقستان ۇكىمەتىمەن بايلانىس­تى گرانتتاردىڭ شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ سالاسىندا 29 ملن اقش دوللارىنا جۋىق 10 كولەمدى باستاما جۇزەگە استى.

«قازاقستاندا ەرەكشە قورعالاتىن تا­بيعي اۋماقتار قاتارىنىڭ ارتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ سەبەبى سيرەپ نەمەسە جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرعان ورتانىڭ قۇلدىراۋى, ورمانداردىڭ جويىلۋى, توپىراق ەروزياسى, وزەن-كولدەردىڭ لاستانۋى سياقتى سەبەپ-سالدارمەن بايلانىستى», دەيدى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى جوباسىنىڭ مەنەدجەرى تالعات كەرتەشەۆ.

الەمدىك تاجىريبەدە ەرەكشە قورعالا­تىن تابيعي اۋماقتار الۋاندىلىقتى ساق­تاۋدىڭ اقش, اۋستراليا, ەۋروپالىق جانە وزگە دە ەلدەر قولداناتىن ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى سانالادى. ورمانداردى جويۋدى توقتاتىپ, بارلىق اۋماعىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى – كوستا-ريكا رەس­پۋبليكاسى. بۇگىندە ەل اۋماعىنىڭ تورت­تەن ءبىر بولىگى الەم تۋريستەرىنىڭ نازارىن اۋدارعان تروپيكالىق جانۋارلار مەن وسىم­دىكتەردىڭ مەكەنىنە اينالعان.

قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جوسپارىنا ساي­­كەس بىلتىر ەرەكشە قورعالاتىن تا­بي­عي اۋماقتاردى 9,4 پايىزعا جەتكىزۋ كوز­دەل­گەن. سالىستىرمالى تۇردە العاندا بۇل كورسەتكىش 2010 جىلى 0,59 پايىزدى قۇ­راعان بولاتىن. ت.كەرتەشەۆتىڭ اي­تۋىن­شا, 2010-2020 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ دب باستاماسىمەن جانە قولداۋىمەن ەلىمىزدە 7 جاڭا ەرەكشە قورعالاتىن تا­بي­عي اۋماق قۇرىلعان. قورعالجىن, الا­كول قو­رىق­تارىنىڭ, ىرعىز-تورعاي تا­بي­عي رەزەر­ۆاتىنىڭ, «التىن ەمەل» ۇلت­تىق پار­كى­نىڭ اۋماعى كەڭەيتىلدى. ەكو­جۇيەلەردى ساق­تاۋداعى ماڭىزدى قا­دام «اقجايىق», «التىن-دالا», «ىلە-بال­قاش» تابيعي رەزە­ۆاتتارىنىڭ, شىعىس قازاق­ستان وبلى­سىنداعى «وڭتۇستىك التاي» قورىقشا­سىنىڭ, «بۇيراتاۋ», «تار­باعاتاي» جانە جوڭعار-الاتاۋ ۇلت­تىق ساياباعىنىڭ قۇرى­لۋى بولىپ وتىر. وسى­لايشا, بۇۇ دب جو­با­­لا­رىنىڭ اياسىندا 2,1 ملن گەكتاردان استام كۇندى تابيعي ەكوجۇيەلەر ەرەكشە قور­­عا­لاتىن تابيعي اۋماقتار دارەجەسىن الدى.

بۇۇ دب جوبالارى شەڭبەرىندە دالا­لىق جانە ءشول ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ ماق­ساتىندا العاش رەت قازاقستاندا قارا­قۇي­رىق پەن سايعاقتاردىڭ كوشى-قون جول­دارىن قورعاۋ باستاماسى جۇزەگە استى. 2,98 ملن گا اۋماقتا بىرەگەي كيىكتەر – سايعاقتاردىڭ كوشى-قون جولدارىن, سونداي-اق تولدەۋگە پايدالانىلاتىن ايماقتارىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «قاپشاعاي-بالقاش» جانە «ىر­عىز-تورعاي-جىلانشىق» ەكو­لوگيالىق دالىزدەرى قۇرىلدى. دالالىق ەكو­جۇيەلەردى ساقتاۋ جوباسى اياسىندا قازاق­ستاننىڭ ەقتا جۇيەسىنە جاڭا ەرەك­شە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ورتا­لىق قازاقستاندا­عى «التىن دالا» متر جانە «بۇيراتاۋ» مۇتپ قوسىلدى. جو­بانىڭ ناتيجەسىندە قانات­قاقتى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تاردىڭ ماتە­ريالدى-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, باسقارۋ-جوسپارلاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ, قىزمەتكەرلەر وقى­تىلدى. جاڭادان قورعا­لاتىن تابيعي اۋماق­تاردىڭ قۇرىلۋى بو­يىنشا قولعا الىنعان شارالار دالا جا­نۋارلارىنىڭ تۇرلەرى مەن سانىن ساق­تاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

«ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق پاركتەرى مەن قو­رىق­­تارىنىڭ اۋماعىندا فلورانىڭ ­5700-دەن استام ءتۇرى كورسەتىلگەن, ونىڭ ىشىن­­دە سيرەك كەزدەسەتىن جانە ەندەمدى وسىم­دىكتەردىڭ 130 ءتۇرى, قازاقستاننىڭ «قى­­زىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن جانۋارلار­دىڭ 130 تۇرشەسى بار. كەي بىرەگەي تۇرلەرى الەم­دىك يگىلىكتەر تىزىمىنە كىرەدى. ەڭ ال­دى­مەن, قار بارىسى, سايعاق, ارقاردىڭ كەي­­بىر تۇرشەلەرى, ال وسىمدىكتەردەن – جا­­بايى سيۆەرس الماسى, جاۋقازىندار, ىل­­عال سۇيگىش شاعان, جابىسقاق نەمەسە قارا كاندىاعاش جانە تاعى باسقا ەرەكشە قور­عاۋ­­عا مۇقتاج», دەيدى بۇۇ دب ەرەكشە قور­عا­لاتىن تابيعي اۋماقتاردى باسقارۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ساراپشىسى اراي بەلگىباەۆا.

كوپتەگەن ءتۇرى مەملەكەت قورعاۋىن­دا, بىراق قورعالماعاندارى دا جەتەرلىك, سون­دىقتان ەقتا جەلىسىن دامىتۋ جانە جاڭا اۋماقتار قاتارىن كەڭەيتۋ – ەلىمىزدىڭ بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى بولىپ وتىر. ەقتا قىزمەتىن دۇرىس ­جوسپارلاۋ ۇزاق مەرزىمدى تۇتاستاي ءارى ىرگەلەس اۋماقتىڭ بيوالۋاندىلىعىن ساق­تاۋدىڭ نەگىزى. ەقتا باسقارۋ جوسپارلارىن ازىر­لەۋمەن قاتار, بيوالۋاندىلىق پەن تىر­شىلىك ەتۋ ورتا­سىنىڭ مونيتورينگىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. بۇل ەكوجۇيەلەردىڭ جاي-كۇ­يىن تالداۋعا جانە تۇرلەردى ساقتاۋ بو­يىن­شا شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار ساراپشىلار ۇلتتىق بيوالۋاندىلىقتىڭ ەكونوميكالىق قۇن­دى­­لىعىن ەسەپكە الۋدى ەنگىزۋدىڭ ماڭىز­­دىلىعى تۋرالى ايتتى. بۇل كورسەت­كىش­تەردى شەشىمدەر قابىلداۋ جانە مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدەگى زاڭناما كەزىندە ەس­كەرۋ قاجەت. ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەردى ەكو­نومي­كالىق باعالاۋ ەلدىڭ ەكى ەقتا-دا جۇر­­گىزىلدى. مىسالى, قارقارالى ۇلتتىق پار­كىنىڭ التى ەكوجۇيەلىك قىزمەتىنىڭ قۇ­نىن 2013 جىلى ساراپشىلار 86 ملن دوللار­دان استامعا باعالادى.

2016 جىلى الماتى وبلىسىنداعى «ىلە-بالقاش» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ كەي­بىر جانۋارلار تۇرلەرى, دارىلىك شوپتەر, سەكسەۋىل جانە باسقا دا ەكوجۇيەلەرى رە­سۋرس­تارىنىڭ قۇندىلىعىنا باعالاۋ جۇر­گىزىلدى, ونىڭ جالپى قۇنى شامامەن 26 ملن اقش دوللارىن قۇرادى, وسىلايشا ىلە-بالقاش تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قۇرىلۋى وسى اۋماقتىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. بيوالۋاندىلىقتى باعا­لاۋ­دى ەنگىزۋ تابيعاتتى قورعاۋعا عانا ەمەس, قا­بىلداناتىن شەشىمدەردىڭ سالدارىن ەسكەرۋگە جانە قانداي دا ءبىر ارەكەتتەن بولاتىن زالالدى بولجاۋعا كومەكتەسەدى.

قازاقستاننىڭ ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق­­تارىنىڭ حالىق, بيزنەس جانە ۇلت­تىق ەكونوميكا ءۇشىن قۇندىلىعى جوعارى. ولار جەكە تابىس تابۋعا جانە جۇمىس ورىندا­رىن قۇرۋعا, مەملەكەتكە پايدا اكەلۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى, ياعني بيوالۋاندى­لىق­تى ەكونوميكانىڭ ما­ڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان تابيعاتتى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن بيوالۋاندىلىقتى جوعالتۋ فاكتورلارىنا قاتىستى شارالار قابىلداۋ جانە ولاردى ساياساتپەن, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋمەن جانە قار­جىلىق شەشىمدەرمەن بايلانىستىرۋ قاجەت. وسىلايشا, 2013-2018 جىلدارى بيوالۋاندىلىقتى قارجىلاندىرۋ باس­تاماسى (بيوفين) جوباسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ ۇردىستەرىنە اۋقىمدى قارجىلىق تالداۋ دايىندالدى, بيوالۋاندىلىقتى ساق­تاۋدىڭ قارجىلىق جوسپارى ازىرلەندى, وعان بيوالۋاندىلىقتى وتەۋ تەتىكتەرى, تۇراقتى ورمان شارۋاشىلىعىن, بالىق اۋلاۋدى, اڭ اۋلاۋدى, ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن سالىق­تىق جەڭىلدىكتەر مەن سۋبسيديالار كىرەدى. بۇل تەتىكتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە جاڭا­­لىق بولماعانىمەن قازاقستاندىق تاجى­ريبەدە العاش رەت قولدانىلۋدا. قازاق­­ستاندا بيوالۋاندىلىقتى قارجى­لان­دىرۋ باستاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ەكىن­شى كەزەڭى 2019 جىلدان باستاپ قۇ­قىق­تىق جانە ادىسنامالىق بازانى قۇرۋ, ينس­تي­تۋتسيونالدىق جانە ادامي الە­ۋەت­تى جاق­سارتۋ, شەشىم قابىلدايتىن تۇلعا­لار­مەن ديالوگتىق پلاتفورمالاردى كەڭەيتۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.

جالپى, «بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ­دىڭ ونجىلدىعى» شەڭبەرىندە بۇۇ دب جا­يىلىمداردى تۇراقتى باسقارۋ, سۋارمالى ەگىنشىلىك, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ, تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى دامىتۋ جانە ەكوتۋريزم سالاسىندا 40-قا جۋىق قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلدى.

كوپتەگەن جىلدار بويى بۇۇ دب قا­زاق­­­ستانداعى بيوالۋاندىلىقتى ساق­تاۋ جانە وڭىرلەردىڭ تۇراقتى دامۋى شارا­لا­رىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەكولوگيالىق ءتۋ­ريزم­دى دامىتۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولىپ كە­لەدى. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىن قول­داۋ دەگەنىمىز – وزىق تاجىريبەلەر مەن جال­پى­عا تانىلعان حالىقارالىق ستاندارت­تاردى ەسكەرە وتىرىپ ەكوتۋريزمنىڭ قۇ­قىقتىق نەگىزىن جەتىلدىرۋدە ەكوتۋريزمدى سەر­تيفيكاتتاۋدىڭ ەرىكتى جۇيەسىن ەن­گىزۋ, باسقارۋ جوسپارلارى شەڭبەرىندە ۇلت­تىق پاركتەردە ەكوتۋريزمدى جوس­پارلاۋ مەن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جەر­گى­لىكتى قوعامداستىقتاردىڭ الەۋە­تىن قول­­­داۋ جانە دامىتۋ, سونداي-اق تۋريس­تىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا قول­داۋ كور­­سەتۋ. بۇۇ دب ساراپشىلارى قا­زاق­­­­­ستان­مەن تىعىز ارىپتەستىكتە ەقتا جە­­لى­­­سىن كە­ڭەيتۋگە, تابيعاتتى قورعاۋ قىز­­­مەتى سالاسىن­دا جاڭا زاڭنامالىق نور­­­­ما­­­لار جاساۋعا, تاۋ, دالا, ورمان ەكو­جۇيە­­­­لەرىن, سۋ ايدىندارىن جەتىلدىرۋدى جال­­­عاس­تىرۋدى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە بيو­­­الۋان­دىلىقتى قارجى­لاندىرۋدىڭ جاڭا مۇم­كىندىكتەرىن ەنگىزۋ, پارنيكتىك گاز­ شى­عا­رىندىلارىن ازاي­تۋ جانە كلي­مات­تىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس ما­سە­لەلە­رىندە جاردەمدەسۋدى جوس­پار­لاي­دى. جاڭا جوبالار ەڭ الدىمەن اۋىل شا­رۋاشى­لىعىن تۇراقتى دامى­تۋعا, اگ­رار­لىق سەك­توردىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.