جىل سايىن ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەنى بيىل دا جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن بولمادى: داعدارىسقا قارسى جوسپار جانە ونىڭ ايقىن ماقساتتارى جەتكىلىكتى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بىرقاتار ايماقتا قارجىنى ۇنەمدەۋگە ارنالعان باستامالاردىڭ جالعاسى جاڭا جىلدىڭ اتريبۋتتارىنا ميلليونداپ قارجى بولۋمەن تۇيىندەلگەنىن اقپارات قۇرالدارى جازدى. بيۋدجەت يگەرىلمەي, قارجى وڭدى-سولدى جۇمسالاتىن «جەلتوقسان سيندرومى» 2020 جىلى دا بايقالدى. كەيبىر وڭىرلەردە ەبەدەيسىز ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, كەيبىر لوتتاردا قاراپايىم قالامساپ باعاسى باستاپقى قۇنىنان قىمباتتاپ كەتتى. قىسقاسى, ارتىق شىعىنعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اقشانى ەكونوميكاعا باعىتتاۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ەسكەرتپە بۇل جولى دا قاپەرگە الىنبادى. 2020 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە 39 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. 3 تۇزەتۋ زاڭ جوباسىنىڭ ماتىنىنە, 36 تۇزەتۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە قاتىستى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق قوردان 4 ترلن 770 ملرد تەڭگە الىنىپ, كەيبىر باعىتتارعا جۇمسالاتىن قارجى قىسقاردى.
ارينە, بيۋدجەتتىڭ ءار تيىنىنا دەيىن تولىق يگەرۋ مۇمكىن ەمەس, بۇل وتە قيىن شارۋا. الايدا, داعدارىس كەزىندە بيۋدجەت قارجىسىن مەيلىنشە يگەرۋ – باستى مىندەت. 5-10 ملرد ەمەس, 122 ملرد تەڭگەنىڭ يگەرىلمەي قالۋى اقىلعا سىيمايتىن شىندىق.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
2003-2012 جىلدارى ەسەپ كوميتەتىن باسقارعان ومارحان وكسىكباەۆ قازاقستاندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى يگەرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى قالىپتاسپادى دەپ وكپەلەۋدىڭ قاجەتى جوعىن ايتادى. جىلدىڭ باسىندا قارجى بولىنگەن كەزدە قارجى ناقپا-ناق ەسەپتەلىپ, مينيسترلەر مەن اكىمدەر ءار تەڭگەنىڭ قاجەتتى باعىتتارعا باعىتتالعانىن دالەلدەپ ەسەپ بەرەدى.
و.وكسىكباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلدە بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ قىزمەتىن قاداعالايتىن ارنايى زاڭ بار. ول زاڭدا بيۋدجەت قارجىسىن قالاي جانە قانداي ماقساتتا جۇمساۋ كەرەكتىگى انىق كورسەتىلگەن. ۇتىمدى جۇمساۋ ءۇشىن تەندەردى كەشىكتىرمەي وتكىزۋ, قارجىنى كوپكە سوزباي ءبولۋ كەرەكتىگى ايقىن جازىلعان. ماسەلە بيۋدجەتتىك تاپسىرىس بەرەتىن تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە, تاپسىرىستىڭ تياناقتىلىعىنا بايلانىستى. ەگەر جاۋاپكەرشىلىك جاعىن تياناقتاساق, تولىققاندى بولماسا دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ناتيجەگە جەتۋگە بولار ەدى. بيۋدجەتكە بايلانىستى قولدانىستا جۇرگەن زاڭداردىڭ وزىندە تاپسىرىس بەرۋشى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايتىن تەتىكتەر جوق. و.وكسىكباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قارجىنى يگەرۋگە تەجەۋ سالىپ تۇرعان جالعىز فاكتور وسى.
نەگىزگى ولشەم ءتيىمدى جۇمساۋ بولۋى كەرەك
2018 جىلدىڭ ورتا شەنىندە سول كەزدەگى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ «بيۋدجەت قارجىسىن يگەرمەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى جانە كوميتەت توراعالارى دەڭگەيىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسىن» دەگەن ۇسىنىسى اندا-ساندا قالعىپ كەتەتىن ۇكىمەتتى شىرت ۇيقىسىنان وياتقانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. و.وكسىكباەۆ وسى تۇستا, مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن الدىن الا حابارلاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. 2020 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەيبىر مينيسترلىكتەر يگەرە المايتىن قارجى كولەمى تۋرالى اشىپ ايتتى. بىراق جىلدىڭ باسىندا يگەرىلمەگەن اقشا ەسەلەنىپ شىعا كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كەمشىندىگىندە. جىلدىڭ باسىندا بيۋدجەت ناقتىلانار كەزدە كەيبىر مينيسترلەر سالماعىن سالىپ نەمەسە ءوز سالالارى بويىنشا قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ارقالانىپ, «تۇيە سۇراپ, بيە الىپ» كەتەدى. ال جىلدىڭ سوڭىندا ەسەپ بەرەر كەزدە قارجى مۇلدەم قاتىسى جوق باسقا سالالارعا اۋىسىپ كەتەدى.
ال تاۋەلسىز ساراپشىلار بولسا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگەرىلمەۋىنە ناقتى جاۋاپ بەرەتىن تۇلعالار بولماعان سوڭ, ونىڭ تيىمدىلىگىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەيتىنىن ايتادى. كەلەر جىلعى قازىنادان اقشا ءبولۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى وتكەن جىلى بولىنگەن قارجىنىڭ قالاي يگەرىلگەنىنە قاراپ ولشەنەدى دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا بار. جىلدىڭ باسىندا وتكەن جىلدىڭ بيۋدجەتىن يگەرگەن مينيسترلىكتەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە بولىنگەن قارجىنىڭ جۇمسالۋىنا ەمەس, تيىمدىلىككە باعا بەرۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەگەن پىكىردى و.وكسىكباەۆ تا قولدايدى.
– بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتىنا ساي جانە ۋاقتىلى يگەرىلۋى ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتەدى. قاراجاتتى دۇرىس پايدالانۋعا جاۋاپتى ادامداردىڭ اتتارى اتالىپ, جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلگەنى ءجون, – دەيدى ول.
ساراپشىلار بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جوسپارلاۋدان باستالاتىنىن ايتادى. بۇرىن ساناۋلى ماماندار عانا بيۋدجەتتىڭ قۇرىلۋى مەن ورىندالۋىنا قىزىعا قارايتىن. قازىر كارانتين كەزىندە ۇلتتىق قوردىڭ ماڭىزى, بيۋدجەتتىڭ قۇرىلۋى, ءبولىنۋى, ءتيىمدى جۇمسالۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, بيزنەس جۇرگىزۋ ىستەرىنە نازار اۋدارىپ جاتقاندار كۇرت ءوستى. مۇنى ۇكىمەت كورىپ-ءبىلىپ وتىر.
ال ساراپشىلار 1 جىلدىق بيۋدجەتكە قايتا ورالاتىن كەز كەلگەنىن وسىعان دەيىن دە ايتىپ قالاتىن. ءدال قازىرگىدەي, پاندەميا قوس وكپەدەن قىسىپ, مۇنايدىڭ داۋرەنى تايعان ۋاقىتتا بۇل جۇيە بىزگە قاجەت-اق.
حالىقارالىق رەيتينگتى باعالاۋ اگەنتتىكتەرى الداعى بىرەر جىلدا بىرقاتار ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىرلاي تۇسەتىنىن ايتىپ وتىر. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن داعدارىس قۇرساۋىندا قالاتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. سوندىقتان ەكونوميستەر بيىلعى بيۋدجەتتى انىقتاپ الۋ پروتسەسى پاندەميانىڭ قاتال سىناعىنان ساباق الۋعا جانە بىزگە ءتيىمدى ستراتەگيانى تاعى دا ءبىر ايقىنداپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.
ساراپشى ايدارحان قۇسايىنوۆ ايتقانداي, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ مەن بولجاۋدىڭ دالدىگى جانە تەڭگەرىمدى بيۋدجەت بۇگىندە سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس. ءدال قازىر ماڭىزدىسى – مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ دالدىگى. بيۋدجەت قارجىسىنىڭ دۇرىس يگەرىلۋىنە وسى فاكتور عانا اسەر ەتەدى.
– داعدارىس پەن تۋربۋلەنتتى كەزەڭدە, ەكونوميكادا بەلگىسىزدىك كۇشەيگەن تۇستا بيزنەس پەن ازاماتتاردىڭ بولاشاعى كۇڭگىرت بولىپ, سىن-قاتەرلەر كۇشەيەدى. بيۋدجەت پەن شىعىندارعا قاتىستى سەنىمسىزدىك بىرنەشە ەسەگە ارتىپ, ەكونوميكاداعى پروبلەمالاردى كۇشەيتەدى. بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامنىڭ دۇرىستىعى وتە ماڭىزدى, بۇل قارجىنى ءتيىمدى يگەرۋدىڭ پلاتفورماسى, – دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ 1 جىل ىشىندە بيۋدجەتكە قايتا-قايتا تۇزەتۋ ەنگىزە بەرۋى بەلگىسىزدىك پەن سەنىمسىزدىك سيندرومىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى.
و.وكسىكباەۆ «1 جىلدىق بيۋدجەتتىڭ تيىمدىلىگى» تۋرالى پىكىردى ءىشىنارا بولسا دا قولدايتىنىن ايتىپ ءوتتى. تيىمدىلىگى – ونى تەز يگەرۋگە بولادى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكەمەنشىك سۋبەكتىلەر اراسىنداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ كوبى قىسقا مەرزىمگە, ياعني 1 جىلعا جاسالادى.
قارجى داعدارىسىنىڭ داۋاسى – جەدەل شەشىم
مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر وسەدى, ءبىر تۇسەدى. قازىر دە ءماز ەمەس. بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىندە دە ايتارلىقتاي وزگەرىس بار. قازىنا قارجىسى جىل سايىن ناقتىلانىپ, ونىڭ پارامەترلەرى ءبىر جىلعا بەكىتىلەدى دە, قالعانىن حالىق قالاۋلىلارى تەك ينديكاتيۆتىك, ياعني ۇلگى نوبايى تۇرىندە قابىلدايدى. كەلەر جىلدىڭ بيۋدجەتى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەي, كەيبىر باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى كۇتپەگەن جايسىز جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى. جالپى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇبىلىپ تۇرعانىن ەسكەرسەك, بىزگە ءبىر جىلدىق بيۋدجەت جوباسىن قايتا قاراستىرۋ, قانداي دا ءبىر جاعدايدىڭ الدىن الۋ ساقتىق ءۇشىن كەرەك.
– بىراق بەس جىلدىق نەمەسە ءۇش جىلدىق جوسپاردىڭ كۇنى ءوتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرگەننەن كەيىن ءبىز ۇزاق جوسپارلاۋعا قايتا ورالاتىن بولامىز. ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى و.وكسىكباەۆ.
مىسالى, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق بلوگى 2017 جىلدان باستاپ ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتەن بولەك, قوسالقى ءبىر جىلدىق بيۋدجەت جوباسىن دايىنداۋعا كىرىسكەنى بەلگىلى. سەبەبى كورشى ەلدىڭ بيۋدجەتىنىڭ دە نەگىزگى دونورى – شيكىزات. سوندىقتان قوسالقى بيۋدجەت جوباسى جىلدىڭ باسىنداعى ارتىق-اۋىس باعا وزگە سالاعا شىعىن كەلتىرمەي تۇزەتۋ ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.
كوكتەمگى قاتاڭ لوكداۋن, مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىلىعى, جىل سوڭىنا قاراي ينفلياتسيانىڭ ىرىققا كونبەي, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, ەل بيۋدجەتىنىڭ بىرنەشە ميلليارد تەڭگەدەن ايىرىلۋى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىنەن حابار بەرەدى. قارجىگەر ەرلان يبراگيم دە قوسالقى ءبىر جىلدىق بيۋدجەت جوباسىنا باسىمدىق بەرۋدىڭ كەزى كەلگەنىن ايتادى. بۇل فاكتور قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇكىمەتكە تەرەڭىرەك جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇزەتۋلەردى دەر كەزىندە قاراۋعا جانە جان-جاعىمىزداعى ەلدەردىڭ جاعدايىمەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەتتى ءبىر جىلعا جوسپارلاۋ الداعى ۋاقىتتا ءتيىمدى بولا بەرمەيتىنىن العا تارتقان ساراپشى پارلامەنتكە ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتى قابىلداپ, ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرەتىن كۇن وتكەنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. پارلامەنت ۋاقىتتىڭ تامىرىن باسىپ, ساعات تىلىندەي كۇندىز-ءتۇنى سارتىلداپ جۇمىس ىستەپ, يگەرىلمەگەن قارجىنىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناقتىلاپ الۋى ءتيىس. پاندەميا الەمدىك ەكونوميكانىڭ باعىتىن 180 گرادۋسقا بۇرىپ جىبەردى. ءبىزدى الدا مۇلدە جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كۇتىپ تۇر.
– ماسەلەن, مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر وسەدى, ءبىر تۇسەدى. قازىر ءتۇسىپ كەتتى. بۇل ارادا ايتۋ كەرەك, ءۇش جىلعا بەلگىلەنگەن وبلىستارعا بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيا عانا وزگەرمەيدى. ال ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرت وزگەرەدى. بىرجىلدىق بيۋدجەت ەسەپ كوميتەتىنە دە تەكسەرگەن كەزدە وڭايعا تيەدى, – دەيدى ە.يبراگيم.
بيۋدجەت قارجىسىنىڭ يگەرىلمەۋى – ەل ەكونوميكاسىنا قاجەتتى قارجىلىق جۇيەنىڭ سىر بەرگەندىگى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بەتىمەن كەتۋىمەن پارا-پار جايت.
Cاراپشى ماعبات سپانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدە بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تىم كەش قولعا الىنادى.
– بيۋدجەتكە ەنگىزىلىپ وتىرعان باعدارلامالارعا جاۋاپتى اكىمشىلىكتەر وزدەرىنىڭ وسى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەندىكتەرىن سەزىنبەيدى, سەبەبى ول زاڭدىق دەڭگەيدە بەكىتىلمەگەن. ياعني ويىڭا كەلگەن باعدارلامانى ەنگىز, جۇزەگە اسپاي جاتسا, سەن جاۋاپ بەرمەيسىڭ دەگەن ءسوز. ناتيجەسىندە, بيۋدجەتتى قۇرۋ كەزىندە ەش نەگىزسىز تىم جوعارى شىعىندار جوسپارعا ەنگىزىلىپ, بۇرىنعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ ناتيجەلەرى, باقىلاۋشى ورگانداردىڭ وسىنىڭ الدىنداعى بيۋدجەتتەردى تەكسەرۋ كەزىندەگى سىندارى ەسەپكە الىنبايدى. نورمالار مەن نورماتيۆتەر ساقتالمايدى. بيۋدجەت باعدارلامالارىنا باسقارۋشى شەنەۋنىكتەردىڭ ەش نەگىزسىز بىردەڭەلەردى تىقپالاي بەرۋى بۇگىنگى كادر داعدارىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ بىلەمىن, – دەيدى ساراپشى.
بولىنگەن قارجىنىڭ يگەرىلمەي قالعانى بارلىق نىساندار سالىنىپ, جولدار توسەلىپ, الەۋمەتتىك جاعداي تولىق جاسالىپ قويدى دەگەندى بىلدىرمەيدى, ارينە. قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆپەن اڭگىمە بارىسىندا بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ بويىنشا وكىلەتتى ورگاندار بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەن مالىمەتتەردىڭ راستىعىن تەكسەرە المايتىنىن بىلدىك. ياعني ولاردىڭ ونداي وكىلەتتىگى جوق. مۇنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى ترانسفەرتتەردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ يگەرە الماي قويا سالۋىنا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. مۇنداي پروتسەدۋرالار, ارينە, ۇزاق ۋاقىت پەن شىعىندى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, جاۋاپكەرشىلىك تە ەكىگە ءبولىنىپ, «سەن سالار دا, مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالار» دەگەننىڭ ناق ءوزى بولىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە قارجى دا ۋاقىتىنان كەش تۇسەدى.
ب.زيابەكوۆ ايتقانداي, كەزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تاراپىنان مۇنداي اقتاڭداقتار بىرنەشە رەت ايتىلعان-دى. بىراق كەمشىلىكتەردى جويۋعا قۇلشىنىس بايقالمادى. سوندىقتان دا بولار, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ يگەرىلمەۋى جانە بۇل جاعدايدىڭ جىل سايىن قايتالانۋى بىرەۋلەر ءۇشىن كەرەك تە بولار دەگەن ويعا ەرىكسىز بەرىلەسىز.
الماتى
