وسىعان وراي تاريح جادىناماسىنا سىن كوزبەن قاراپ, اقتاڭداقتاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ بولعان جايتتار تۇرعىسىندا پايىمداي الۋىمىز شارت. ءبىزدىڭ كوشىمىزدىڭ كورىكتى بولۋى تاريح كۇنتىزبەسىندەگى ۇلتتىڭ ۇستانىمى, ۇعىمى, دۇنيەتانىمى سەكىلدى كاتەگوريالاردان سىنىقتى, اقاۋدى انىقتاي الۋىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ سالدارىن ونىڭ سەبەپتەرى انىقتايدى. ەلدىڭ كەلەشەگىنە الاڭداۋ تاريحتىڭ سىندارلى شاقتارى, مەملەكەتتىلىككە تونگەن قاۋىپتەر, سول ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى وي تولعاي ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. ويتپەگەندە, تاريح تاعىلىم الماعاندار ءۇشىن قايتالانادى.
ۇلتىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى كوشپەلى ءومىر سالتىنا وراي قالىپتاستى. تۇتاس ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن كوشپەندى ءۇشىن بابالاردان جەتكەن باتىرلىق, بەكزاتتىق, دانالىق تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن جىر-داستاندار جاۋىنگەرلىگى مەن ەرجۇرەكتىلىگىن, نامىسكەرلىگىن ارتتىرىپ, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىردى. باتىر بابالار سالتىن سول كۇيىندە قابىلداۋ ۇلتتىڭ كەز كەلگەن دامۋ ساتىسىندا بىرگە ءجۇرىپ, «ات ۇستىندە» وتكەن ءداۋىر بولمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ قالىپتاۋ, جاساۋ, قۇراستىرۋ سەكىلدى ماشىقتاردان قيسىن ىزدەمەي, قولدا باردى ۇقساتۋ سىندى داعدىلاردى جەتىلدىرۋگە العىشارت بولدى. سولاي كوشپەندىنىڭ تىرشىلىگىنە ارقاۋ بولعان مال شارۋاشىلىعىمەن بىرگە ورىلگەن دۇنيەتانىمى ءومىردىڭ بارلىق ساتىسىن قامتىدى. ويتكەنى العاشقى قاراپايىم ساناعا تۇرمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ قارابايىر فورماسى ءتان بولاتىن. سول سەبەپتى دە كەيىنگى ۇرپاقتىڭ تۇرمىستاعى, شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋداعى ارەكەتتەرى الدىڭعى بۋىننىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبىنان كوپ ەرەكشەلەنبەي, كەرىسىنشە كەز كەلگەن ءومىر ساتىلارىندا ونى تاسىمالداپ وتىردى. «اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا شارۋا شەشكەن بابالاردىڭ ۇرپاعىمىز» دەپ ماقتانۋىمىز بەكەر ەمەس. ءوستىپ جۇرگەندە, بىلەككە سەنگەن زاماننىڭ كۇنى ءوتىپ, تاريح ساحناسىندا جاڭا قاتىناستاردىڭ بەلەڭ العانىن ءبىرلى-جارىم تۇلعالار سەزگەنمەن, ۇلتتىڭ ءارى قاراي ۇيىسۋى بۇرىنعى قالپىندا قالا بەردى.
التىن وردا ۇلىسىنىڭ ويراندالۋى كوشپەندىلەردىڭ جيھانگەرلىك جورىقتارىنىڭ اياقتالعانىن بىلدىرۋىمەن قاتار, ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ تۇيسىگى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرگە جاۋاپ رەتىندە قورعانىس پوزيتسياسىنا اۋىستى. الايدا بۇل قازاق دالاسىندا بىردە-ءبىر قورعان سالۋ, شەپ قۇرۋ ىستەرىنە تۇرتكى بولمادى. ەرتە زامان تۇركىلەرىنىڭ ۇستانىم قاعيدالارىن باعدارشام ەتكەن حالقىمىز عۇنداردىڭ ىقپالىمەن سالىنعان ۇلى قىتاي قورعانى تۋرالى «قورىققان قورعان سالادى» دەگەن ءتامسىلدى ساناسىندا مىقتاپ بەكىتىپ الدى.
قازاق حاندارىنىڭ تۇسىندا ەشبىر قالا قۇرىلىسىنىڭ جۇرگىزىلمەۋى ەل بيلەۋشىلەردىڭ ۇستانىمىنداعى داڭقتى اتا-بابالاردىڭ كوشپەلى تۇرمىس-سالتىن قالتقىسىز ساقتاۋ مەن ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك يدەالدارىنا بەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. كوشپەندىلەر اعىسى كۇشتى وزەننەن ءوتۋ ءۇشىن جازدا بىرنەشە شاقىرىم سالىپ وتكەل ىزدەسە, قىستا سۋدىڭ قاتۋىن كۇتتى. سونشا مال ءار جىلدا بولاتىن مەزگىلدىڭ قولايسىزدىعىنان شىعىنعا ۇشىراپ جاتسا دا, ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان دايىندىق ءىس-شارالارى جاسالمادى. سول سەكىلدى, تارتىلعان بيداي ۇنى ءۇشىن حيۋا, بۇقار اسۋعا تۋرا كەلدى. بەينەتى شاش-ەتەكتەن كەلەتىن ءىرى قارا مالدى ۇستاۋ شارۋاشىلىقتا قولداۋ تاپپادى.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». ۇلتتىڭ دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتە الماۋىنداعى باستى سەبەپتىڭ ءبىرى رەتىندە داڭقتى اتا-بابالار جولىنىڭ سارالىعىنا سەنۋ, ونى زامان اعىمىنا ساي لايىقتاي الماۋى ۇلتتىڭ جاسامپاز قادامدار جاساۋىنا باستى شەكتەۋ بولعان پايىم-تۇسىنىك ماسەلەسى دەپ قاراۋعا بولادى. كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋدى جەڭىلدەتۋ, جەتىلدىرۋ تەتىكتەرىن دامىتۋ تۋرالى قادامداردىڭ جاسالماۋى اتالاردان قالعان كوشپەلى سالتتىڭ تەك ارتىقشىلىعىن كورۋدەن بولعان تۇسىنىكپەن بايلانىسىپ جاتتى.
ورتا عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا وتتى قارۋمەن قۇرسانعان ميليتاريستىك ساياسات ۇستانعان كورشىلەرىنە قارسى قويار كوشپەلىلەردە اتويلاعان رۋحتان باسقا مىڭجىلدىقتار كولەمىندە وزگەرىسسىز ءبىر قالپىن ساقتاعان سوعىس قارۋى – ساداق پەن قىلىش قانا بولدى. تارىلا باستاعان تەمىر قۇرساۋ اراسىندا قازاق حاندارىنىڭ ديپلوماتيالىق قۇرالدان باسقا ءتاسىلى دە قالماپ ەدى. بۇلتاققا سالۋ ساياساتى ۋاقىت ۇتتىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزگەنمەن, سوڭعى ناتيجە وزگەرىسسىز قالعانى انىق. ءسىرا, تاريحتاعى وسى كەزەڭدەر حالىق اراسىنداعى زيالىلاردى بۇرىنعى ءومىر ۇستىندارى تۋرالى تەرەڭ ويعا سالعان ماسەلە بولار. ايتەكە ءبيدىڭ ءساتسىز اياقتالعان حيۋا, بۇقار, قوقان حاندىقتارىنان وتتى قارۋ قۇياتىن ۇستا ىزدەيتىن ەلشىلىك ساپارلارى سوعان دالەل. ىقپالى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان قىتاي مەن رەسەي, ودان قالدى جوڭعار شاپقىنشىلىقتارى قايتسە ەلدى ساقتاپ قالۋ قامىن كۇشەيتتى. الايدا كۇش تەڭ ەمەس ەدى.
«قارا قىتاي قاپتاسا, سارى ورىس اكەڭدەي كورىنەر» – دەگەن ءتامسىل ورتاعاسىرداعى جوڭعار ۇلىسىن تۇتاس جۇتىپ جىبەرگەن قىتاي مەن قازاق دالاسىنا سۇعىنا ەنىپ كەلە جاتقان ورىس بەكىنىستەرىنىڭ اراسىندا قالعان سەرگەلدەڭ ۋاقىتتا ايتىلعان بولار. وسى تامسىلدەن-اق, سول داۋىردەگى ۇلتتىڭ تاڭداۋىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. جوعارىدا ايتىلعان قىسقاشا بايان ءبىزدىڭ ورىس بوداندىعىن ەرىكتى تۇردە نەمەسە كۇشپەن قابىلدادى دەگەن ديلەمماعا كىرىسپەي, ۇلتتىڭ دامۋ جولىنداعى قالىپتاسقان جاعداي مەن گەوساياسي تەڭگەرىمسىزدىك بولماي قويمايتىن قازاق حاندىعى تاۋەلسىزدىگىنىڭ اقىرىنا العىشارت بولدى دەگەن تۇجىرىمعا ەكپىن تۇسىرەمىز. جاعدايدىڭ بۇلاي بولىپ قالىپتاسۋى ۇلتتىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيدەن مەملەكەتتىككە دەيىنگى ارالىقتا پايدا بولعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىس جاسامپاز قادامدار قابىلداۋعا يتەرمەلەيتىن موتيۆتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاق حالقىنىڭ تەحنيكالىق, كاسىبي داعدىلاردى مەڭگەرۋگە, سىناۋعا جەتكىلىكتى موتيۆتەرىنىڭ بولماۋى ءارى قاراي دا جالعاستى. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا بۇل كوپتەگەن حالىقتاردى تەڭەستىرگەن «كەڭەس ادامى» يدەولوگياسىمەن بىلىنبەسە, بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ ءاربىر اتار تاڭىندا وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى ماسەلە ءالى دە الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. مەملەكەت قابىلداعان بەسجىلدىق مەرزىمدى قامتيتىن يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى قوماقتى قارجىلىق دەمەۋ ارقاسىندا عانا بەلگىلى ءبىر مەجەگە جەتە الدى. مۇنداي كۇردەلى باستاما نەگىزىنەن تومەننەن قولداۋ تاۋىپ, جۇزەگە اسىرىلۋ كەرەك ەدى. تۇتاس ۇلت مۇنداي وزگەرىستەرگە دايىن بولماي شىقتى.
ويىمىزدى قورىتىندىلايتىن بولساق, ءبىزدىڭ ۇلتىمىز سەكىلدى تەز بەيىمدەلگىش, بىلىمگە جانى قۇمار حالىق ءۇشىن تابيعاتتى باعىندىرۋ, يگەرۋ, جاراتۋ داعدىلارىن جەتىلدىرۋ ۇلتتىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. ءبىلىم بەرۋ ىسىندە قازىرگى ديزاين ويلاۋ, مودەلدەۋ, جوبالاۋ جانە باسقا دا تۇرمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋعا, جاسامپاز قابىلەتتەردى دامىتۋعا جول اشاتىن پاندەر ەنگىزىلىپ, تومەنگى سىنىپتان باستاپ, جوعارى سىنىپ تابالدىرىعىنا دەيىن سۇيەمەلدەنىپ, وقۋشى قاراپايىم بىلىمنەن كۇردەلى بىلىمگە ساتىلاپ جىلجىپ وتىرۋى كەرەك. عىلىم يەرارحياسىنا سايكەس ديزاين ويلاۋ, مودەلدەۋ, جوبالاۋ پاندەرى تابيعات فيلوسوفياسىنان قيسىن ىزدەپ, بولمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇتىمدى جاقتارىن ىزدەۋگە, پايىمداۋعا جاردەمدەسەدى. ۇلتتىق تەكتى تۇرلەندىرىپ, كۇردەلەندىرۋ ساناعا جول تابۋدان باستالادى. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنان وليمپيادا جەڭىمپازدارىن شىعارۋعا جاسالعان تالپىنىستار قاجەتتى داعدىلاردى مەڭگەرۋمەن وتەلمەسە, ءبىلىمنىڭ قولدانبالى كەزەڭگە ءوتۋى تۇرالايدى. كۇردەلى فورمۋلالاردى جاتقا سوعاتىن ۇزدىك وقۋشىنىڭ العان ءبىلىمى ومىرىندە ءىس جۇزىندە كادەگە جاراسا, جەتىستىك دەپ ايتۋعا تۇراتىن شىعار. ادامزات وركەنيەتى جەردى العاش مەكەندەگەن ءبىر تۇپكىتەكتىڭ ەپتى قۇرىقتى قولعا الىپ, تال باسىنداعى قول جەتپەس جەمىستى الاقانىنا تۇسىرگەنىنەن باستالمادى ما. ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا ءبىلىم بەرۋ ىسىندە جاڭا داعدىلار مەن سكيلستەردى ۇيرەتۋدىڭ كەلەشەك ءۇشىن ماڭىزى زور.
داڭقتى اتا-بابالار باعىندىرعان بەلەستەر ءبىزدىڭ ءوزدى-ءوزى قاناعاتتانۋ سەزىمدەرىمىزدىڭ ولشەمىنە اينالماي, كەرىسىنشە تاريح اقتاڭداقتارى ۇزاق ساپارعا شىعارداعى ۇلتتىڭ كومپاسى رەتىندە ايقىندالعانى ءجون. ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمدىق پارامەترلەرى ۇنەمى ەۆوليۋتسيادان ءوتىپ, ۋاقىت تۋدىرعان ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرە الاتىنداي قابىلەتكە يە بولۋى قاجەت.
نۇرعيسا كوشەروۆ,
ساياساتتانۋشى
