ء«بىز باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسيانى ەسكەرىپ, دامۋ وشاقتارىن جۇيەلى ىلگەرىلەتۋگە كۇش سالامىز. وڭىرلەردى, قالالاردى, اۋداندار مەن اۋىلداردى ءوزارا بايلانىستىراتىن ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. جاڭا ستاندارتتارعا سايكەس 3 500-دەن استام اۋىلدى جاڭعىرتامىز. اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تىرەگى سانالاتىن ءاربىر اۋىلعا باراتىن جولدار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار كۇرە جولدار 100 پايىز جوندەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا كورشىلەس ەلدەرمەن شەكاراداعى اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تولىق شەشىمىن تاپتى ما؟ شەكارا شەبىندە وتىرعان اۋىلداردا قوردالانعان قانداي ماسەلە بار؟ مىنە, وسىنداي ساۋالداردى ورتاعا تاستاۋىمىزدىڭ مىناداي سەبەبى بار. ويتكەنى شەكارا – تاۋەلسىز ەلدىڭ قاقپاسى. دەمەك, كورشى ەلدەرمەن شەكارادا وتىرعان اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالى تالاپقا ساي بولۋى كەرەك. بىراق وزگە وڭىرلەردى قايدام, اتىراۋ وبلىسىنىڭ رەسەيدەگى استراحان وڭىرىمەن شەكتەسەتىن بەلدەۋىندەگى اۋىلدار تۋرالى ولاي دەي المايمىز. ماسەلەن, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ شەكاراعا تاياۋ ورنالاسقان اۋىلدارىندا تۇرعىنداردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى ءالى تولىق تارقاتىلعان جوق. ازعىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى – بالقۇدىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مانسۇر قۋانىشاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىرنەشە ماسەلە شەشىمىن تاپپاي وتىر.
– ءبىزدى قينايتىن باستى ماسەلە – جول. اۋدان ورتالىعىنا قاتىنايتىن جولدىڭ جايىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قوزعاپ كەلەمىز, – دەيدى ول. – سوڭعى 30 جىلدا وبلىستى باسقارعان اكىمدەردىڭ بارىنە قۇلاققاعىس ەتتىك. تۇرعىندارمەن كەزدەسۋگە كەلگەن پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا دا ايتتىق. بىراق جولعا كۇردەلى جوندەۋ جاسالعان جوق.
قۇرمانعازى اۋداندىق ءماسليحاتىنا بىرنەشە رەت دەپۋتات بولىپ سايلانعان قوعام بەلسەندىسى مانسۇر قۋانىشاليەۆ قوزعاعان ماسەلە «7 رازەزد-اسان-سۇيىندىك-بالقۇدىق» اۆتوموبيل جولىنا قاتىستى بولىپ وتىر. بۇل – سۇيىندىك, بالقۇدىق, جالعىزاپان, ازعىر, ەگىنقۇدىق, باتىربەك, قوڭىرتەرەك, ۇشتاعان, اسان ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارىن اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزەتىن بىردەن-ءبىر كۇرەتامىر. الايدا ولار بۇل جولمەن ءجۇرۋدىڭ ازابىن تارتىپ كەلەدى. اسىرەسە اتالعان اۋىلدارداعى كەلىندەردىڭ جۇرەگى ابدەن شايلىققان. سول سەبەپتەن, ولار ايى-كۇنى جاقىنداعاندا, اۋدان ورتالىعىنا ەمەس, شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى رەسەيدىڭ قارابايلى قالاسىنا بارىپ, سونداعى پەرزەنتحانادا بوسانۋعا ءماجبۇر.
– ءبىزدىڭ وكرۋگتىڭ كەلىندەرى قارابايلى قالاسىنا بارىپ, بوسانعاندى ءجون كورەدى. ونىڭ سەبەبى – بىرەۋ. اۋدان ورتالىعى – قۇرمانعازى اۋىلىنا دەيىنگى ارالىق 260 شاقىرىمدى قۇرايدى. ال قارابايلى قالاسىنا دەيىن 56 شاقىرىم. سوندا قايسىسى جاقىن؟ ارينە, قۇرمانعازىدان گورى قارابايلىعا بارعاندى قولايلى كورەدى. ءوزىمنىڭ ايەلىم دە 2014 جىلى قارابايلىعا بارىپ, بوسانىپ كەلدى. سول كەزدە بوسانعانى ءۇشىن 10 مىڭ رۋبل تولەدىك, – دەيدى ازعىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جاسۇلان جامانقۇلوۆ.
راس, بۇرىن بۇل وكرۋگتە 25 ورىندىق اۋرۋحانا بولعان. بىراق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس وڭتايلاندىرۋدىڭ جەلەۋىمەن جابىلىپتى. سەبەپ – ەلدى مەكەندەگى تۇرعىندار سانىنىڭ 5000 ادامعا جەتپەۋى. قازىر 10 ورىنعا ارنالعان بولىمشە بار. ونىڭ بەسەۋى – ەرەسەكتەرگە, بەسەۋى بالالارعا ارنالعان. بولىمشەنىڭ اعا دارىگەرى سارا مۇحاناليەۆانىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان وكرۋگتەن 2018 جىلى سەگىز, 2019 جىلى جەتى جاس انا قارابايلى قالاسىندا بوسانىپتى. ال بىلتىرعى 15 ناۋرىزعا دەيىن ەكى بالانىڭ كىندىگى رەسەيدە كەسىلدى.
– وكرۋگتە بالا بوسانۋ جاسىنداعى 300-دەن استام انا بار. جۇكتى انالاردى ەسەپكە الىپ, ولاردى جەتى ايلىعىندا اۋداندىق ورتالىق ەمحاناعا جىبەرەمىز. جۇكتى انالاردىڭ اراسىندا قارابايلىدا بوساناتىندار بارىن جوققا شىعارمايمىز. كورشى ەلدىڭ دارىگەرلەرى قازاقتىڭ كەلىندەرىنە كەسار تىلىگىمەن بوسانۋدى ۇسىنادى. جاس انالارعا وبال عوي. كەيىن بالا كوتەرۋى قيىنداي تۇسەدى, – دەيدى سارا مۇحاناليەۆا.
رەسەيدەگى پەرزەنتحاناعا جەتۋ دە وڭاي ەمەس. ويتكەنى ەكى ەل شەكاراسىنداعى «بالقۇدىق-قارابايلى» جەڭىلدەتىلگەن وتكىزۋ بەكەتىنەن وتكىزۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. شەكارادان قىزمەتتىك كولىكتىڭ وتۋىنە رۇقسات جوق. تۇرعىندار تاڭعى ساعات 8:00-دەن كەشكى 21:00-گە دەيىن تەك جەكە يەلىكتەگى كولىگىمەن وتە الادى. الايدا بىلتىرعى 15 ناۋرىزدان بەرى كارانتينگە بايلانىستى شەكارادان وتۋگە تىيىم سالىنىپتى.
– قارابايلى قالاسىنداعى پەرزەنتحانادا دۇنيەگە كەلگەن قازاق بالالارىنا بۇرىن قىزىل ءتۇستى انىقتاما بەرىلەتىن ەدى. قازىر ونى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىمەن الماستىردى. كۋالىكتە «تۋعان جەرى – رەسەي فەدەراتسياسى» دەگەن جازۋ بار, – دەيدى مانسۇر قۋانىشاليەۆ. – ارينە, قايدا بارىپ بوسانامىن دەسە دە اركىمنىڭ ءوز ەركىندە عوي. دەسەك تە, قارابايلىدا بوسانعان انالار اقشا تولەيدى. نەگە ءبىز انالاردى كورشى ەلدىڭ دارىگەرلەرىنە كىرىپتار ەتەمىز؟ ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز بار. وتاندىق مەديتسينامىز ەڭسە تىكتەدى. بىراق شەكاراداعى اۋىلداردا انالار بوساناتىن پەرزەنتحاناسى بار ۋچاسكەلىك اۋرۋحانانى جاۋىپ تاستادىق. ال انالار اۋدان ورتالىعىنا جولدىڭ ناشارلىعىنان جەتە المايدى. ساناۆياتسيا شاقىرۋ ءۇشىن كورشى ەلدىڭ اۋە كۇشتەرى قورعانىسىنان رۇقسات الۋ كەرەك. بۇل نەتكەن ماجبۇرلىك؟
ەندى شەكاراداعى اۋىلداردا تۇراتىن انالار كارانتينگە بايلانىستى شەكارا جابىلعاننان بەرى اۋدان ورتالىعىنا, ءتىپتى اتىراۋ قالاسىنا كەلىپ بوسانۋعا ءماجبۇر. اۋدان ورتالىعىنا دەيىن كولىكپەن 7-8 ساعات جول ءجۇرۋ كەرەك. ال جولدىڭ جايىن جۇرگەن بىلەدى. تولعاعى قىسقان انالار قۇرساعىندا توعىز اي تەربەلگەن بالانى ومىرگە اكەلۋى ءۇشىن جول ازابىنا امالسىز كوندىگەدى. سول سەبەپتەن, قوعام بەلسەندىسى مانسۇر قۋانىشاليەۆ ءۇش وكرۋگكە ورتاق ءبىر ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا اشۋدىڭ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
– اۋدان ورتالىعىنان شالعايداعى اسان, ازعىر, سۇيىندىك وكرۋگتەرىندە 7 مىڭعا جۋىق تۇرعىن تىركەلگەن. ازعىر اۋىلىنا تاياۋ جەردە كەزىندە 17 رەت جەراستى سىناعى جاسالعان «ازعىر» اسكەري پوليگونىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعاندار ءالى دە بار. ءتۇرلى سىرقاتى بار تۇرعىندارعا, جۇكتى انالارعا اۋدان ورتالىعىنا جەتۋ استە وڭاي ەمەس. سوندىقتان ءۇش وكرۋگكە ورتاق ءبىر ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا اشىلعانىن قالايمىز. وندا پەرزەنتحانا دا بولعانى ءجون. بىراق ءۇش وكرۋگتىڭ تۇرعىندارى كورگەن قيىندىقتى تۇسىنەتىن جان بار ما؟ – دەيدى ول.
پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بار. جاقىندا پارلامەنتتىڭ العاشقى وتىرىسىندا جاڭا ستاندارتقا ساي 3500-دەن استام اۋىلدىڭ جاڭعىرتىلاتىنىنا توقتالدى. وسىعان وراي شەكاراداعى اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالىن جاقسارتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جاساقتاۋ قاجەت سەكىلدى. ويتكەنى تاۋەلسىز ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءبىر بارومەترى شەكاراداعى اۋىلداردى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىنان, ونداعى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا سالاسىنىڭ جاي-كۇيىنەن, ينفراقۇرىلىمدارىنان انىق بايقالىپ تۇرادى. ال اتىراۋدىڭ رەسەيدەگى شەكاراداعى اۋىلدارى مۇنداي تالاپقا ساي ەمەس. دەمەك, تاقتايداي تەگىس جولى دا, ۋچاسكەلىك اۋرۋحاناسى دا جوق ءۇش وكرۋگتەگى تۇرعىنداردىڭ جانايقايىنا ۇكىمەت نازار اۋدارۋى ءتيىس.
اسىرەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋدەن باس تارتپايتىن جاس انالاردىڭ كورشى ەلدىڭ دارىگەرلەرىنە امالسىز جۇگىنەتىنىن بىلە مە ەكەن؟ انالارى امالسىزدان رەسەيدە بوسانىپ, جات جەردە دۇنيەگە كەلگەن قازاق بالالارىنىڭ وزگە ەلدىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن الۋى ۇكىمەتتى ويلانتپاي ما؟ ولار ەرجەتكەن سوڭ «نەگە مەنىڭ تۋعان جەرىم – رەسەي فەدەراتسياسى؟» دەپ ساۋال قويار بولسا, ونىڭ جاۋابىن كىم بەرەدى؟
ەل شەبىندەگى تۇرعىنداردىڭ وسىنداي ماسەلەسىنە وراي ۇكىمەت شۇعىل شەشىم قابىلداماسا, شەكاراداعى اۋىلدار ۋربانيزاتسياعا ۇشىرايتىنى انىق. سەبەبى ءۇش وكرۋگتە دە تۇرعىندار تەك ءتورت ت ۇلىكپەن عانا كۇن كورىپ وتىر. باسقا ءوندىرىس ورنى جوق. اۋىل جاستارى جۇمىس ىزدەپ, قالاعا كەتىپ جاتىر. جىل وتكەن سايىن تۇرعىنداردىڭ سانى ازايا بەرسە, ەل شەبىندەگى اۋىلدار كارتادان جويىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ال تاۋەلسىز ەلدىڭ شەكاراسى ەشقاشان بوس قالماۋى ءتيىس.
مىنە, وسىنداي سەبەپتەرمەن شەكاراداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ۇكىمەتكە ءۇمىت ارتىپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى
