يتاكا. 2021 جىل ەندى باستالدى. كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاردىڭ جاپپاي سالىنا باستاۋى, اق ءۇيدىڭ باسشىسى اۋىسۋى بىزگە ۇلكەن ءۇمىت سىيلايدى. ەندىگى جەردە الەمدەگى جاعدايعا قورقىنىشپەن قارامايمىز, كەرىسىنشە كەلەشەكتەن زور مۇمكىندىك كۇتەمىز. مىنە, كەزەكتى ونجىلدىق باستالار تۇستا قاي مەملەكەتتەردىڭ دامۋدىڭ سەرپىندى جولىنا تۇسەتىنىن بولجاپ شىعۋدىڭ ءساتى كەلدى.
مەنىڭشە, وڭتۇستىك كورەيا, ۆەتنام جانە مەكسيكا – دامۋدىڭ تىڭ جولىنا تۇرەن سالعان مەملەكەتتەر. وڭتۇستىك كورەيا دامىعان ەل ەكەنى بەلگىلى. الەمدىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, ۆەتنام تابىسى جاعىنان ءۇندىستان مەن بانگلادەش سەكىلدى ورتاشا دەڭگەيلى مەملەكەتتەردىڭ تومەنگى ساتىسىندا. ال مەكسيكا ءوز كەزەگىندە كولۋمبيا, بوتسۆانا, يندونەزيا ءتارىزدى تابىسى ورتاشا ەلدەردىڭ ءتىزىمىن باستاپ تۇر. بولجامىم بويىنشا وسى ءۇش ەل الداعى ونجىلدىقتا باسقالارعا قاراعاندا قارقىندى دامىماق.
وڭتۇستىك كورەيانى تاڭداعاننان قاتەلەسپەيتىنىمىز تۇسىنىكتى. 1970-جىلداردان باستاپ, پاك چون ءحيدىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە ەل ەكونوميكاسى قارقىن الىپ, جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ءوسىپ وتىردى. 1997 جىلعى شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى قارجى داعدارىسى عانا مەملەكەتتىڭ ودان ءارى دامۋىن ءبىرشاما تەجەدى.
باي ەلدەردىڭ كەدەي مەملەكەتتەرگە قاراعاندا دامۋ قارقىنى باسەڭ بولادى. بىراق ءال-اۋقاتى جوعارى مەملەكەتتەر ىشىندە وڭتۇستىك كورەيانىڭ شوقتىعى بيىك. ونىڭ باستى سەبەبى ادام كاپيتالىنا مول ينۆەستيتسيا قۇيعانىنا بايلانىستى. 2019 جىلى ەلدە ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا 3919 پاتەنت بەرىلىپتى. ياعني وڭتۇستىك كورەيا باسقالارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا وزىق تۇر. ءتىزىمنىڭ ەكىنشى ساتىسىنا جايعاسقان جاپونيادا بۇل كورسەتكىش 1943-كە تەڭ. قىتاي مەن اقش-تا ونىڭ كولەمى تيىسىنشە 890 جانە 869-عا جەتتى. 2019 جىلعى ساۋىردە وڭتۇستىك كورەيا بۇكىل ەل اۋماعىندا 5G تەحنولوگياسىن جاپپاي قوسۋدى جۇزەگە اسىرعان العاشقى مەملەكەت اتاندى. كورەيالىق فيرمالار 2026 جىلعا قاراي جاھاندىق 5G نارىعىنىڭ 15 پايىزىن يەلەنۋدى جوسپارلاپ وتىر.
وعان قوسا, وڭتۇستىك كورەيا باسقا ەلدە ءجيى جىبەرىلەتىن قاتەلىكتى قايتالاماي, مۇعالىم تاڭداۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدە ۇلكەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا ابحيدجيت بانەردجي مەن ەندريۋ نيۋمان, ودەد گالور مەن دجوزەف زەيرانىڭ پايىمداۋىنشا, ادەتتە مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر بەرىلۋگە ءتيىس جالاقىدان از ايلىق الادى. مەنىڭشە, جاقسى ءبىلىمنىڭ اسەرى كەلەشەك ۇرپاققا بەرىلەتىندىكتەن, ۇستازداردان اقشا اياماۋ كەرەك. سوندىقتان جاقسى مۇعالىمدەر كليمات ساياساتى سەكىلدى. ولار قازىرگى تاڭدا شەشىم قابىلداۋعا اسەر ەتە المايدى, بىراق كەلەشەك ۇرپاق ۇستازدار ەڭبەگىنىڭ تيىمدىلىگىن كورەدى.
وڭتۇستىك كورەيا ەلدەگى ەڭ تالانتتى ادامداردى ۇستازدىق ەتۋگە شاقىردى. ناتيجەسىندە, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەملەكەتتەگى ەڭ باي ادامدار قاتارىنا كىردى. مۇنىڭ جارقىن مىسالى – ينتەرنەتتە ماتەماتيكادان ساباق بەرۋ ارقىلى ءبىر جىل ىشىندە 8 ميلليون دوللار تاپقان چا كيل يوننىڭ جەتىستىگى.
پرەزيدەنت مۋن چجە ءيننىڭ اناعۇرلىم ءادىل جانە اشىق قوعام قۇرۋعا باعىتتاعان كۇش-جىگەرى دە زور ءۇمىت سىيلايدى. پرەزيدەنتتىڭ رەسمي رەزيدەنتسياسىن «كوك ءۇي» سارايىنان سەۋلدىڭ ورتالىعىنداعى قاراپايىم ۇكىمەتتىك كەشەنگە كوشىرۋ سەكىلدى ارەكەتتەرى سيمۆولدىق مانگە يە بولسا دا, وتە ماڭىزدى. مەنىڭ ويىمشا, وڭتۇستىك كورەيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى الداعى ون جىل ىشىندە جاپونيادان اسىپ تۇسەدى.
ۆەتنامدا 2010 جىلى جان باسىنا شاققانداعى تابىس 1297 دوللاردى عانا قۇراعان-دى. ءسويتىپ, ءۇندىستان جانە قىتايمەن بىرگە الەمدەگى ەڭ تەز دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكانىڭ ۇشتىگىنە كىردى. بىراق اتالعان ەكى مەملەكەت ۆەتنامنان باي ەدى. سودان بەرى ەلدە قارقىندى دامۋ باستالىپ, ون جىل ىشىندە بۇل ءۇردىس باسەڭدەگەن جوق. قازىرگى تاڭدا جان باسىنا شاققانداعى كىرىسى ءۇندىستاننان اسىپ ءتۇستى.
ەلدەگى مۇنداي ساتتىلىكتىڭ ىرگەتاسى 1986 جىلى, ۆەتنام كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ التىنشى ۇلتتىق كونگرەسى كوماندالىق ەكونوميكادان نارىقتىق باعدارلانعان مودەلگە كوشۋ تۋرالى دوي موي ساياساتىن قابىلداعان كەزدە قالانا باستادى. كەيىنگى جىلدارى ۆەتنام ءوزىنىڭ سالىق جۇكتەمەلەرىن تومەندەتىپ, ساۋدا جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا شەكاراسىن كەڭىنەن اشتى. ادام كاپيتالىنا كوپ قاراجات سالدى.
ۆەتنامنىڭ كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەسۋدەگى ءتيىمدى ءتاسىلى ەكونوميكاعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتتى. ەلدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ دەڭگەيى ميلليون ادامعا شاققاندا 0,4-ءتى قۇرادى. سونداي-اق 2020 جىلى ەكونوميكا 2,9 پايىزعا دامىدى. باسقا ەلدەردىڭ وسىنداي كەزەڭدە ەكونوميكاسى تۇرالاپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل – كەرەمەت جەتىستىك. قازىرگى تاڭدا قۇيىلىپ جاتقان تۇراقتى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ۆەتنامدى الەمدەگى جەتەكشى ءوندىرىس ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋى مۇمكىن.
ۆەتنامنان ايىرماشىلىعى سول, مەكسيكا پاندەميادان قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. كەيىنگى كەزدە ۆيرۋس جۇقتىرعان الەم كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى اتانعان ەل پرەزيدەنتى اندرەس مانۋەل لوپەس وبرادور ىندەتپەن كۇرەستە ءتيىستى شارالاردى دۇرىس قابىلداماعانى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سوعان قاراماستان, اندرەس مانۋەل 2018 جىلى پرەزيدەنتتىككە سايلانعاننان كەيىن مەكسيكانىڭ كەلەشەگى جارقىن دەگەن ءۇمىت وتى تۇتاندى. ول مەكسيكانىڭ ء«تورتىنشى ترانسفورماتسياسى» دەپ اتالاتىن پروگرەسسيۆتى ەكونوميكالىق باستاما كوتەردى. بۇل جوبا وسۋگە ىقپال ەتىپ, ەليتالىق ارتىقشىلىقتاردى جويۋعا باعىتتالعان. باستامانىڭ بەكەر ەمەسىن باسا كورسەتۋ ءۇشىن اندرەس مانۋەل قاراپايىم رەزيدەنتسيانى تاڭداپ, لوس پينوس پرەزيدەنتتىك سارايىندا تۇرۋدان باس تارتتى.
ۆەتنام سەكىلدى مەكسيكانىڭ دا الەمدىك ءوندىرىس حابىنا اينالۋىنا زور مۇمكىندىك بار. بىلتىر كۇشىنە ەنگەن اقش – مەكسيكا – كانادا كەلىسىمى (USMCA) وسى ءۇش ەكونوميكانىڭ ينتەگراتسياسىن ودان ءارى دامىتادى. شىن مانىندە, اقش پەن كانادا تاراپى كاپيتال جانە وزىق تەحنولوگيالارمەن, مەكسيكا جۇمىس كۇشىمەن قامتاماسىز ەتسە, ايماق قايتا جاندانىپ, قىتايدى باسىپ وزۋى مۇمكىن. ەندى اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن قىزمەتىنە كىرىسكەن سوڭ, ۇشجاقتى قاتىناستار جاقسارۋى كەرەك. ءۇش مەملەكەتتىڭ دە كەلىسىمنەن ۇتارى كوپ. بىراق مەكسيكا ءۇشىن USMCA-نىڭ بەرەرى كوپ, ويتكەنى ەلدىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى.
ءسوز سوڭىندا ۇندىستانداعى تۇسىنىكسىز جاعدايدى ايتا كەتكەن ءجون. بىرنەشە جىل بۇرىن ەلدەگى قارقىندى دامۋ جىلىنا شامامەن 9 پايىزدى قۇراپ, الەمدەگى ەكونوميكالىق جەتىستىكتىڭ ناعىز ۇلگىسى سانالعان. بىراق كەيىننەن ەكونوميكا قۇلدىراپ, ءوسىم 2016 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن ءوسىم كورسەتكىشى تومەندەدى. ەل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇنداي رەگرەسس بولعان ەمەس.
ارينە, ءۇندىستان – دامۋشى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى. ەلدە الەمدىك دەڭگەيدەگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سەكتورى, كۇشتى فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىس جانە از دا بولسا جوعارى ءبىلىمدى جۇمىسكەرلەر بار. بارىنە كىنالى – ەلدەگى سەنىمدى جوعالتىپ, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ينۆەستيتسيالاردىڭ تۇراقتى تومەندەۋىنە اكەلگەن جىكشىلدىك ساياسات. ەگەر ءۇندىستان ساياسي ساحناسىن تازارتسا, جاھاندىق دامۋشى ەلگە اينالادى. بىراق بۇل «ەگەر» كۇيىندە قالىپ وتىر.
كاۋشيك باسۋ,
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى جانە ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باس ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى, كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
