ءۇي باعاسى وسەدى
ۇكىمەت مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن وسىرسە, ەرتەڭىنە بازارداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ اسپانداپ شىعا كەلەتىنى سەكىلدى, زەينەتاقى قارجىسىن پايدالانۋ جايلى جاڭالىق جاريا بولعالى ءۇي باعاسى دا قىمباتتايدى دەگەن قاۋەسەت تاراپ جۇرە بەردى.
«2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى 5,0 پايىزعا قىمباتتادى. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن (+6,4 پايىز), بىراق 2016 (– 3,6), 2017 (+1,3), 2018 (+2,6) جىلدارمەن سالىستىرعاندا جوعارى. ەكىنشى دەڭگەيلى ۇيلەردىڭ باعاسى 13,2 پايىزعا جەتىپ, 2014 جىلدان بەرى (+17,6 پايىز) رەكورد ورناتتى» دەپ جازدى تەلەگرامداعى Tengenomika كانالىنىڭ اۆتورى عالىمجان ايتقازين.
Egemenniń تىلشىسىمەن سۇحباتتاسقان JER.kz جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى, قازاقستان بىرىككەن ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭەس مۇشەسى ورىنباسار ساتاەۆ بۇل ويدى قوستايدى.
– باستاما جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىندا باعانىڭ قىمباتتاۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 2020 جىلى 307 884 كەلىسىمشارت جاسالعان. ەندى بۇعان زەينەتاقى تولەمىن پايدالانۋشىلار قوسىلادى. 800 مىڭ ادامنىڭ 30-40 پايىزى باسپانا الادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە سۇرانىس كۇرت ارتىپ كەتپەك. وسىعان بايلانىستى تۇرعىن ءۇي باعاسى مىندەتتى تۇردە وسەدى, – دەيدى اگەنتتىك باسشىسى.
باسپانا بويىنشا كەڭەسشى ۇلان داۋلەتقالي بىرجولعى زەينەتاقى تولەمىن پايدالانۋ باسپانا باعاسىنا اسەر ەتەرىن, سوعان قاراماستان بۇل باستامانى قولدايتىنىن ايتادى.
– 800 مىڭعا جۋىق ازاماتتىڭ ىشىندە ءۇي الۋعا مۇمكىندىگى بارلار – مۇنايشىلار, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, جوعارى باسشىلىقتاعى ادامدار. بۇعان دەيىن دە جاقسى تابىس تاۋىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ ءوز ايماعىندا ونسىز دا ءۇيى بولۋى مۇمكىن. ەندى ولار نۇر-سۇلتان مەن الماتىدان ءبىر ءۇي الىپ قويۋدى كوزدەيدى. سوعان بايلانىستى اتالعان ەكى قالادا ءۇي باعاسى شارىقتايدى. مەنىڭشە, باسپانا باعاسى 10-30 پايىز ارالىعىندا قىمباتتايدى. ال زەينەتاقى قورىنداعى قارجىسى 1 ميلليونعا جەتپەيتىن سالىمشىلار سانى 6 ميلليون شاماسىندا. ياعني ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى قورىنا دەگەن سەنىمسىزدىگى باسىم. ۇيدە وتىرىپ كاسىپ ىستەيتىن, تاكسيست بولىپ اقشا تاباتىن ازاماتتار زەينەتاقى قورىنا قارجى سالمايدى. ەگەر مەملەكەت ازاماتتاردى قورعا اقشا قۇيۋ بويىنشا ىنتالاندىرا الاتىن بولسا, وندا ولار كاسىپتەرىن زاڭداستىرا باستايدى. سوندىقتان جاعداي باسپانا قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتسە دە بۇل باستامانى دۇرىس دەپ سانايمىن, – دەيدى بلوگەر.
ساراپشى ورىنباسار ساتاەۆتىڭ سوزىنشە, ءۇي باعاسىنىڭ اسپانداپ كەتۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعان قاتە مەحانيزم بار. بىرىككەن ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭەس مۇشەسى ونى بىلاي تۇسىندىرەدى.
– باستاپقى جارناسى 10 نەمەسە 20 پايىز بولاتىن ءتيىمدى يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ بارلىعى جاڭا پاتەرلەرگە باعىتتالعان جانە ساتۋشى مىندەتتى تۇردە زاڭدى تۇلعا بولۋ كەرەك. وسى مەحانيزمدە قاتەلىك كەتكەن سەكىلدى. اتالعان ەرەجەلەردى قۇرىلىس كومپانيالارى ءوز ىڭعايىنا پايدالانىپ, باعانى ءوسىرىپ جىبەردى. ويتكەنى مەنەن الماساڭ كىمنەن الاسىڭ دەيدى. ال تۇرعىنداردىڭ قاراجاتى نەمەسە ايلىق كىرىسى جەتپەگەندىكتەن 1-2 بولمەلى, اۋدانى شاعىن پاتەرلەردى الىپ جاتىر, – دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, وسىعان بايلانىستى ەكىنشى نارىقتاعى تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى ءسال كوتەرىلدى. الايدا ساتىلىم وتە باياۋ جۇرۋدە. «يپوتەكا جاقسى بەرىلىپ جاتقاندىقتان ەكىنشى نارىقتا دا باعا بيىلدىققا تۇسە قويمايدى», دەدى و.ساتاەۆ.
كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
1,4 ترلن تەڭگە تۇگەلىمەن نارىققا كەلمەيدى
Ivitrina.kz جىلجىمايتىن مۇلىك اگەنتتىگى ءبىرىنشى نارىقتاعى تۇرعىن ءۇيدى ساتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى وراز يسين باعا سونشالىقتى قاتتى كوتەرىلمەيدى دەدى.
– سول 800 مىڭ ادامنىڭ 90 پايىزىندا ءۇي ساتىپ الا قوياتىنداي جيناق جوق. كوبىنىڭ نەسيە تاريحى, ايلىق تابىسى مۇمكىندىك بەرمەيدى. از-ماز قاراجاتى بارلار يپوتەكالىق نەسيە راسىمدەپ, يپوتەكالىق زايمدار سانى وسە تۇسەتىن سياقتى. ويتكەنى ادامداردىڭ كوبى يپوتەكا راسىمدەپ, ونىڭ جارتىسىن جيناقتاعى اقشاسى ارقىلى وتەۋدى قالايدى. ءۇي باعاسى وسەدى. بىراق قانشالىقتى قارقىندى وسەتىنىن ناقتى ايتا المايمىن. ەكىنشى دەڭگەيلى ۇيلەر اركەز ءبىرىنشى نارىقتاعى ۇيلەرمەن ىلەسە قىمباتتايدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 50 پايىزى شەتەلدەن اكەلىنەدى. ساۋدا دوللارمەن جاسالادى. سوعان ساي قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنى دا جوعارىلايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىرىنشى نارىقتاعى ۇيلەر باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار ەكىنشى نارىقتاعى 1 جانە 2 بولمەلى ۇيلەردىڭ دە باعاسى كوتەرىلەدى, – دەيدى وراز يسين.
باسپانا كەڭەسشىسى ۇلان داۋلەتقاليدىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان مۇمكىندىكتى ازاماتتار مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانعانى ءجون.
– ءۇي باعاسى سوڭعى ءۇش جىلدا ۇدايى قىمباتتاپ كەلە جاتىر. ول بجزق-دان قاراجات الۋعا قاراپ تۇرعان جوق. ياعني سەبەپتى بۇل باستامادان ىزدەۋگە بولمايدى. قايتا وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءۇي الىپ قالۋدىڭ, يپوتەكالىق زايمدى وتەپ قالۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەك, – دەيدى ساراپشى.
Krisha.kz ساراپشىلارىنىڭ جازۋىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ قورداعى اقشاسى ءبارىبىر از. 5 ملن تەڭگەدەن اساتىن سوماسى بار ازاماتتار سانى 2,23 پايىز شاماسىندا. ءۇي ءىشى قارجىسىن تۇگەل قوسقاندا العاشقى جارنا سوماسىنا دا تولتىرا الماۋى مۇمكىن.
جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك مۇسىرەپوۆ 800 مىڭعا جۋىق ازاماتتىڭ جابىلىپ ءجۇرىپ الاتىن اقشاسى – 1,4 ترلن تەڭگە. بۇل نارىق ءۇشىن ەلەۋلى قارجى.
– 2019 جىلى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى كەلىسىمدەر قۇنى 5,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 1,4 ترلن – جىلدىق سۇرانىستىڭ 25 پايىزى. الايدا بۇل اقشانىڭ ءبارى نارىققا كەلمەيدى. ويتكەنى ءبىرشاما بولىگى باسقا ماقساتقا جۇمسالادى. ونى دا ەسكەرۋ كەرەك, – دەيدى ە.مۇسىرەپوۆ.
باعا قاشان تۇراقتالادى؟
ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ بجزق قارجىسىن كادەگە جاراتۋدىڭ سوڭى ەكونوميكالىق قيىندىققا ۇشىراتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردە.
– بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا جاعىمسىز اسەر بەرەدى. جىلجىمايتىن م ۇلىككە دەگەن جاڭا سۇرانىستىڭ پايدا بولۋى باعانى كوتەرىپ جىبەردى. كىمدە كوپ اقشا بار, ولاردىڭ بۇرىننان ءۇيى بار. ال حالىقتىڭ باسىم بولىگىندە كوپ قارجى جوق. ارەڭ كۇن كورىپ ءجۇر. ەگەر ءسىزدىڭ جاسىڭىزعا سايكەس جەتكىلىكتى مولشەر 4 ملن تەڭگە بولسا, ءسىزدىڭ جيناعىڭىزدا 4 ميلليوننان اساتىن اقشا بولسا, وندا ءسىز 800 مىڭ ادامنىڭ قاتارىنا كىرەسىز. ناقتى ءۇي ساتىپ الۋعا نيەتتەنەتىن ادام 50-60 مىڭ شاماسىندا عانا دەپ ويلايمىن. قالعاندارىنىڭ مۇمكىندىگى وعان جەتپەيدى, – دەيدى ەكونوميست.
ءسال بۇرىنىراق وسى مازمۇنداس پىكىردى قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ تە ايتقان ەدى.
– بجزق قارجىنى تاراتۋمەن ەمەس, ونى كاسىبي تۇردە ينۆەستيتسيالاۋمەن اينالىسۋى كەرەك. مويىنداۋ كەرەك, اقشانى بۇعان دەيىن دە الا باستاعان. جۇمىس ىستەمەي جاتقان اقشانى الۋ مۇمكىن دۇرىس تا شىعار دەگەن ارگۋمەنتاتسيانى پايدالاندىم. بىراق بۇل جاعدايدا ەل ءۇشىن جالعىز دۇرىس تاڭداۋ بار – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن بانكتەردى اسىراعانشا, بجزق-دا اقشانى ۇستاۋ جانە ونى دۇرىس باسقارۋ كەرەك. بجزق باسقارۋشىلارى قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەدە تەڭگەمەن كورسەتىلگەن كەز كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ قۇنسىزدانۋعا ۇشىرايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك, – دەپ جازادى قارجىگەر فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا.
بجزق قارجىسىن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمساۋدىڭ ەكونوميكا ءۇشىن ناتيجەسى قالاي بولارىن الداعى بىرەر جىل انىقتاپ بەرەر. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءۇي باعاسىن قىمباتتاتپاۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە نارىقتاعى باعانى دوللارعا بايلاپ, ءاربىر باعدارلاما جارىق كورگەن سايىن پايدا كورۋدى كوكسەيتىن كومپانيالارعا بەرىلگەن سيگنال ىسپەتتى. باعانىڭ قىمباتتاۋى 800 مىڭ ادام تىزىمىنە كىرە المايتىن, بىراق جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيعان قارجىسىنا بيىل باسپانا السام دەگەن جاندارعا سوققى بولىپ ءتيىپ كەتسە, ناعىز قيىندىق سوندا تۋماق.
JER.kz جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى العاشقى جارتىجىلدىقتا باسپانا باعاسى ءسوزسىز شارىقتايدى دەيدى. ونىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە سەبەبى دە بار.
– باعانىڭ شارىقتاۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەڭ ءبىرىنشى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى, ءتيىمدى يپوتەكالىق باعدارلامالار, زەينەتاقى تولەمىن پايدالانۋ, جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ تاپشىلىعى جانە وتە باياۋ سالىنۋى, پاندەمياعا بايلانىستى جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى مەن قىمباتتاۋى, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس رۇقسات قۇجاتتارىنىڭ راسىمدەلۋ پروتسەسىنىڭ وتە ۇزاقتىعى سەكىلدى سەبەپتەر باعانى شارىقتاتادى, – دەيدى و.ساتاەۆ.
ايتۋىنشا, احۋال ەكىنشى جارتىجىلدىقتا تۇراقتالماق. نارىقتا قۇرىلىس كومپانيالارى سانىنىڭ كوبەيۋى باسپانا ۇسىنىستارىن دا ارتتىرا تۇسەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باعانىڭ تۇراقتالۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى, دەدى ساراپشى.
