بۇدان ءبىرشاما جىل بۇرىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ الماتى قالاسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە قالالىق اكىمدىك عيماراتىندا جوعارعى سوت توراعاسى, وزگە دە لاۋازىمى بيىك باسشىلار قاتىسقان, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە ارنالعان ۇلكەن جيىن ءوتتى. ادەتتەگىدەي سۋديالار اراسىنداعى كولەڭكەلى قۇبىلىس – پاراقورلىقتى جويۋ ءجونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەر بولسا ابدەن ەركىنسىپ, “زەينەتكەرلىك جاسقا جاقىنداعان سۋديالاردىڭ پارا الماسقا امالى جوق, سەبەبى ەرتەڭگى كۇنى جالعىز زەينەتاقىمەن كۇن كورۋ مۇمكىن ەمەس” دەگەندەي سوزدەرگە دە باردى. مۇنداي سوراقىلىققا شىداي الماعان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى قانيا ۇسەنقىزى بىردەن وتىرعان ورنىنان تەز تۇرىپ, مىنبەگە كوتەرىلدى.
– ماسەلەن, مەنىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋىما نەبارى ءۇش-اق جىل قالدى. بىراق, زەينەتاقى كولەمىنىڭ ازدىعى مەنى ءمۇلدەم شوشىندىرمايدى. ويلانا ءبىلگەن ادامعا مىناۋ تىرشىلىكتە ار-وجدان تازالىعى وتە قىمبات. سوندىقتان دا, مەن ءوز كاسىبىمدى سوڭعى دەمىم ءبىتكەنشە ادال اتقارامىن. مەن ومىرىمدە ەشقاشان پارا الىپ كورگەن جوقپىن جانە المايمىن دا,– دەدى ول داۋىسىن كوتەرە سويلەپ. قالا اكىمى يمانعالي تاسماعانبەتوۆ سول جيىندا “ەگەر ەلىمىزدەگى ءاربىر سۋديا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا جۇرتتىڭ كوزىنە قانيا اپاي سياقتى تىكە قاراپ تۇرىپ, جۇرەكجاردى ءسوزىن وسىلاي اشىق ايتسا, بۇل ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى” – دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن.
“قۇرمەت” وردەنىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالار وداعىنىڭ ء“ۇش بي” بەلگىسىنىڭ يەگەرى, الماتى قالالىق سوتىنىڭ بۇرىنعى سۋدياسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قانيا حايرۋللينانى اساۋ تاعدىر الپىس اسۋىنا بار بولعانى ءبىر-اق اتتام قالعاندا جەتكىزبەدى. تۇلا بويى بيىك تاۋدان اققان ءموپ-ءمولدىر بۇلاقتىڭ سۋىنداي تازا, كىرشىكسىز ادال جانعا دەگەن كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتى, ساعىنىش سەزىمى ءالى دە تولاستار ەمەس. قامشىنىڭ سابىنداي تىم قىسقا عۇمىر كەشسە دە ارتىنا وشپەس ساۋلە, قيماستىق قالدىرىپ كەتەتىن اسىل جاندار بولادى. بۇگىنگىدەي مىڭ قۇبىلعان زامان ىقپالىن ەلەپ-ەسكەرمەي, تىم قاراپايىم, قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەن بىلىكتى سۋديا, حان قىزىنداي قايران قانيا ونەگەلى, ۇلاعاتى مول ءومىر كەشتى.
اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانىنىڭ قىزىلبۇلاق اۋىلىندا كوپ بالالى وتباسىندا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان قانيا مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننەن باستاپ جۇرەگىنە ۇيالاعان ماقساتىنا جەتۋدى, سوت ماماندىعىن يگەرۋدى ارماندايتىن. ايتقانىنان ەشقاشان قايتپايتىن, بالا كەزىنەن ءۇندى فيلمدەرىنە ەلىكتەپ وسكەن وجەت قىز دەگەنىنە دە جەتتى. سول كەزدەگى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن العاشقى ەڭبەك جولىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى شەتپە پوسەلكەسىندە اۋداندىق سوتتا باستاعان ول تورعاي وبلىستىق, الماتى قالالىق سوتىندا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القانىڭ ءتورايىمى بولىپ جۇمىس اتقاردى. قاي جەردە, قانداي جاعدايدا قىزمەت ەتسە دە “تاعدىرى تارازىدا تۇرعان پەندەنىڭ كوز جاسىن ارقالاپ, تەرىس ۇكىم شىعارۋدان ارتىق كۇنا جوق” دەپ ەسەپتەيتىن مامان ءوز كاسىبىندە ەرەكشە ۇقىپتىلىق تانىتتى. كاسىبي ەتيكا شەڭبەرىنەن شىعىپ كورمەگەن سۋديانىڭ جەكە ءومىر زاڭىنداعى ەڭ باستى قاعيداسى دا – ار-وجدان تازالىعىنا كولەڭكە تۇسىرمەي, جاقتاستارىنىڭ دا, قارسىلاستارىنىڭ دا بەتىنە قايمىقپاي, تىكە قاراۋ بولاتىن. سوندىقتان دا, ول جانى نازىك ايەل بولا تۇرا, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندەگى كۇردەلى دە قيىن سۇرلەۋدە ازاماتتىڭ ازاماتى عانا شىدايتىن تىم اۋىر جۇكتى كوتەرە ءبىلدى جانە قانداي بيىككە كوتەردى دەسەڭىزشى؟!
زاڭگەر بويىنداعى قايسارلىقتىڭ تەرەڭ سىرى – ونىڭ ءوز كاسىبىنە, تۋعان ەلىنە دەگەن ءتۇپسىز تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىندە. عۇمىرلىق جارى – امانگەلدىمەن بىرگە كوزىنىڭ اعى مەن قاراشىعىنداي ۇلى مەن قىزى – ءالتايىر مەن اينۇردى ازامات ەتىپ وسىرگەن اسىل انا, نەمەرەلەرىنىڭ سۇيىكتى اجەسى بولعان قانيا ۇسەنقىزىنىڭ كەيىنگىلەرگە قالدىرعان وشپەس ونەگەسى جۇرەگىندەگى ىزگىلىكتىڭ جىلۋى ەكەندىگى ءسوزسىز.
ارينە, ادامگەرشىلىكتىڭ, رۋحاني تازالىقتىڭ بيىگىنە قول جەتكىزۋ ايتۋعا عانا وڭاي, بۇل – ازابى دا, قيىندىعى دا, كۇردەلىلىگى دە, تالاس-تارتىسى دا مول كۇردەلى جول. “سەنەسىز بە, ادالدىعىم, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن بىربەتكەيلىگىم ءۇشىن مەنى كەيبىرەۋلەر جەك كورەدى. بىراق مەن باسقاشا ءومىر سۇرە المايمىن”, دەيتىن ەدى ول كەيبىر كەزدەردە اقتارىلا سىرىن ايتىپ. ونىڭ ءوزى تورەلىك ەتكەن جۇزدەگەن سوت پروتسەسىندە شىعارعان, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل شەشىمدەرىمەن ءبىر تاڭقالارلىعى, اقتالۋشىنى بىلاي قويعاندا, ايىپتالۋشىلار دا ءسوزسىز كەلىسەتىن. سوت جۇيەسىندە وتىز جىلدان استام تەر توككەن سۋديا بويىنداعى بۇل قاسيەت – ونىڭ اتا-اناسىنىڭ شاڭىراعىنداعى ۇلاعاتتىڭ جەمىسى بولسا كەرەك. سەبەبى, بۇگىنگىدەي قىرىق قۇبىلعان دۇنيەدە تىرشىلىك كەشۋشىلەر اراسىندا تەك ءتالىمدى تاربيە, اتا-انا ونەگەسىن كورگەندەر عانا ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
سوت بەدەلىنىڭ, ەڭ الدىمەن, جەكەلەگەن سۋديالار بەدەلىنەن قۇرالاتىندىعىن قانيا حايرۋللينا ەڭبەك جولىندا ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرمەي-اق, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالا بىردەن ويعا تۇيگەن. ماڭعىستاۋعا جولداما العان جاپ-جاس قىزدى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ادىلەت مينيسترى بەگايدار ءجۇسىپوۆ ونى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ەرتىپ اپارىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى دولدا دوسبولوۆپەن كەزدەستىرگەن ەدى. سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسى پروكۋرورى قىزمەتىنەن اۋىسىپ كەلگەن جاڭا باسشى شاشى بويالعان, قىپ-قىسقا كويلەك كيگەن قىزدى كورىپ, “ويباي, مىنا قىزدى كورسە ادايلار شوشىپ كەتەدى, ال بۇل قىز بولسا ولاردىڭ تۇيەسىنەن قاشىپ كەتەدى” دەمەسى بار ما بەزەكتەپ. ءبىر تاڭعالارلىعى, ءىرى باسشىنىڭ الدىندا تۇرعاننىڭ وزىندە جۇرەكسىنبەي, كەرىسىنشە ول بۇل سوزگە:
– ساسپاڭىز, مەن تۇيەدەن قورىقپايمىن, ءوزىم تۇيەگە ءمىنىپ ءوستىم. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان ادايلار ەگەر مەنىڭ بويالعان شاشىمنان شوشىنسا, ونىڭ ءتۇرىن وپ-وڭاي وزگەرتۋگە بولادى,– دەپ بىردەن جاۋاپ قايتارعان. جاس قىزدان مۇنداي باتىل جاۋاپتى, وجەتتىكتى كۇتپەگەن دولدا دوسبولوۆ بولسا “وي, مىناۋ ءوزى بولايىن دەپ تۇرعان قىز عوي” دەپ ءتيىستى قۇجاتتارعا ءوز قولىن قويىپ, ونى ماڭعىستاۋعا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. تىرشىلىكتىڭ تالاي سىنىنان مۇدىرمەي ءوتىپ, ادالدىق جولىندا ادىلەتتىلىكتىڭ اق تۋىن جەلبىرەتىپ, قياناتقا قارسى تۇرۋدا ول تۋرا باعىتىنان تايعان ەمەس. جاسىراتىنى جوق, ونىڭ ءوز عۇمىرىندا قينالعان كەزى ءمۇلدەم بولمادى دەپ ايتۋ ورىنسىز. ەڭ باستىسى, تاعدىرى شىرعالاڭعا تۇسكەن جاندارعا كەسىلگەن جازانىڭ ادىلدىگى ول ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماقسات بولدى. تاعى دا ءبىر عاجابى, ول كوكىرەگىندەگى شىڭعىرعان شىندىقتى قانداي جاعدايدا, قاي جەردە بولماسىن ايتپاي قويمايتىن جانە ايتپاي قالعان كەزى جوق دەسە دە بولادى.
سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە سوتتالعانداردى اقتاپ, تۇرمەدەن بوساتىپ الۋ سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا ەدى. بىراق, ونىڭ زاڭگەر رەتىندە قانىنا سىڭگەن قاسيەت – باسىنا ءىس تۇسكەن ادامنىڭ جازىقسىزدىعىنا كوز جەتكىزسە, ونى اقتاپ الماي جانى تىنىش تاپپايتىن. ءسويتىپ, تورعايدا ول “ۇرلىق جاسادى” دەپ جازىقسىز سوتتالعان قازاق جىگىتتى اقتاپ, تۇرمەدەن بوساتىپ الدى. قاتەلىك تەرگەۋشىنىڭ دە, پروكۋروردىڭ ءبىر اۋىز قازاقشا, ال, ايىپتالۋشىنىڭ ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەۋىنەن بولعان ەكەن. قازاق جىگىتى بولسا, تەرگەۋشىنىڭ “قول قوي” دەگەن جەرىنە بار بولعانى “جالا, جالا” دەپ ءبىر ءسوزدى قازاق تىلىندە سان رەت قايتالاپ جازا بەرگەن. ءسويتىپ, ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن امالسىز سوتتالىپ كەتە بارعان جىگىتتىڭ كاسساتسيالىق شاعىمى سول كەزدەگى تورعاي وبلىستىق سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – قانيا ۇسەنقىزىنىڭ الدىنا كەلگەندە ارىپتەستەرىنىڭ بۇل وسپادارلىعى ونى قاتتى قىنجىلتقان ەدى. سوتتالعان جىگىت: “ەگەر قازاقشا تۇسىنەتىن بىرەۋ تابىلسا مەنىڭ زاڭ الدىندا كىناسىز ەكەنىمدى بىلەر ەدى. ويتكەنى, بارلىق تۇسىنىكتەمەدە, قول قوياتىن ورىندا “جالا” دەپ جازدىم” دەپ حابارلاپتى. ادام تاعدىرىنا اياقاستى قاراماي, ءاردايىم اراشا تۇسەتىن بىلىكتى سۋديانىڭ ارالاسۋىمەن ءىس قىسقارتىلىپ, جىگىت تەمىر توردان قۇتقارىلدى. جانە دە بۇل كاسىبي تاجىريبەسى مول زاڭگەردىڭ باسىنان وتكەرگەن ءبىر عانا ءىس ەمەس ەكەندىگى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك.
اينالاعا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن سەۋىپ, ابىرويلى عۇمىر كەشۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. “مەن ونى سوناۋ ستۋدەنت كەزىنەن بىلەتىنمىن. قازۇۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 300 ستۋدەنتى تۇراتىن جاتاقحاناسىندا ستۋدەنتتەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بولدى. جاس قىزدىڭ تۇلا بويىنداعى مەيىرىمگە تاڭ قالاتىنبىز. كەيىن كۋرستاسى ەرسايىن قايتىس بولعاندا دا جۇمىسباستىلىعىنا قاراماي, ونىڭ وتباسىنا كومەكتەسىپ, بالالارىنىڭ باسىنان سيپاعان دا وسى قانيا ەدى” دەيدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات سارسەمباەۆ ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
قىزىلوردا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى م.سابىرباەۆ “مەنەن نەبارى ءۇش جاس ۇلكەندىگى بولسا دا مەن قانيا ۇسەنقىزىن ءوزىمنىڭ ۇلكەن اپامداي, ۇستازىمداي سەزىنەتىنمىن, شەۆچەنكو قالالىق سوتىندا بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ءبىر كۇنى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.شەمانسكي ازاماتتىق ءبىر ءىس تۋرالى سۋديالاردى شاقىرىپ الىپ, نەگىزسىز ۇرىسقان. سوندا قانيا ءسوز الىپ, “ايىپتالۋشىنىڭ جوعارىدا تىرەنىشىم بار دەپ سۋديالارعا ءتيىسۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى سىزدە جاتقان شىعار” دەپ پارتيا حاتشىسىنىڭ بەتىنە بۇكپەسىز ايتىپ تاستاۋى ءبىزدى, ياعني ارىپتەستەرىن عانا ەمەس, حاتشىنىڭ ءوزىن دە ابدىراتقانى تۇرىنەن كورىنىپ تۇردى” – دەيدى الىستا قالعان كۇندەرگە كوز جۇگىرتىپ. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى وتە سيرەك وقيعا – نەبارى 26 جاسىندا ماڭعىستاۋ اۋداندىق سوتىنىڭ حالىق سۋدياسى بولىپ تاعايىندالعان جاس مامانعا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى “اينالايىن, كومەك كەرەك بولسا ايتارسىڭ” دەگەن. ال, ول بولسا باسشى قامقورلىعىنا العىس ءبىلدىرىپ, سوسىن “سىزدەن جالعىز عانا ءوتىنىشىم بار, مەن شىعارعان سوت ۇكىمىنە ارالاسۋشى بولماڭىز. ەگەر مەن زاڭ تالابىنا ساي ادىلەتتى شەشىم شىعارماسام, وندا جازالاڭىز” دەگەن-ءدى.
قارا قىلدى قاق جارعان اقيقاتتىڭ اق جولىمەن ءجۇرۋدى عۇمىرلىق قاعيداسىنا اينالدىرعاننىڭ ءبىرى الماتى قالالىق سوتىنىڭ بۇرىنعى سۋدياسى – قانيا ۇسەنقىزى ەدى.
تۇسىنە بىلگەن ادامعا مىناۋ جارىق دۇنيەگە ادام بولىپ كەلىپ, ادام بولىپ كەتۋدەن ارتىق قانداي ماقسات بولۋى مۇمكىن؟! تابيعاتى نازىك ايەل بولسا دا ازاماتتىڭ ازاماتى شىعاتىن ابىروي مەن بەدەلدىڭ شىڭىنا ول ادالدىعىمەن, اق جۇرەگىمەن كوتەرىلدى. حان قىزىنداي, قايران قانيا... جالت-جۇلت ەتكەن دۇنيە, جالعان دۇنيە دەمەسكە امال جوق.
باقىت بالعارينا.
الماتى.
بۇدان ءبىرشاما جىل بۇرىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ الماتى قالاسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە قالالىق اكىمدىك عيماراتىندا جوعارعى سوت توراعاسى, وزگە دە لاۋازىمى بيىك باسشىلار قاتىسقان, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە ارنالعان ۇلكەن جيىن ءوتتى. ادەتتەگىدەي سۋديالار اراسىنداعى كولەڭكەلى قۇبىلىس – پاراقورلىقتى جويۋ ءجونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەر بولسا ابدەن ەركىنسىپ, “زەينەتكەرلىك جاسقا جاقىنداعان سۋديالاردىڭ پارا الماسقا امالى جوق, سەبەبى ەرتەڭگى كۇنى جالعىز زەينەتاقىمەن كۇن كورۋ مۇمكىن ەمەس” دەگەندەي سوزدەرگە دە باردى. مۇنداي سوراقىلىققا شىداي الماعان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى قانيا ۇسەنقىزى بىردەن وتىرعان ورنىنان تەز تۇرىپ, مىنبەگە كوتەرىلدى.
– ماسەلەن, مەنىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋىما نەبارى ءۇش-اق جىل قالدى. بىراق, زەينەتاقى كولەمىنىڭ ازدىعى مەنى ءمۇلدەم شوشىندىرمايدى. ويلانا ءبىلگەن ادامعا مىناۋ تىرشىلىكتە ار-وجدان تازالىعى وتە قىمبات. سوندىقتان دا, مەن ءوز كاسىبىمدى سوڭعى دەمىم ءبىتكەنشە ادال اتقارامىن. مەن ومىرىمدە ەشقاشان پارا الىپ كورگەن جوقپىن جانە المايمىن دا,– دەدى ول داۋىسىن كوتەرە سويلەپ. قالا اكىمى يمانعالي تاسماعانبەتوۆ سول جيىندا “ەگەر ەلىمىزدەگى ءاربىر سۋديا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا جۇرتتىڭ كوزىنە قانيا اپاي سياقتى تىكە قاراپ تۇرىپ, جۇرەكجاردى ءسوزىن وسىلاي اشىق ايتسا, بۇل ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى” – دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن.
“قۇرمەت” وردەنىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالار وداعىنىڭ ء“ۇش بي” بەلگىسىنىڭ يەگەرى, الماتى قالالىق سوتىنىڭ بۇرىنعى سۋدياسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قانيا حايرۋللينانى اساۋ تاعدىر الپىس اسۋىنا بار بولعانى ءبىر-اق اتتام قالعاندا جەتكىزبەدى. تۇلا بويى بيىك تاۋدان اققان ءموپ-ءمولدىر بۇلاقتىڭ سۋىنداي تازا, كىرشىكسىز ادال جانعا دەگەن كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتى, ساعىنىش سەزىمى ءالى دە تولاستار ەمەس. قامشىنىڭ سابىنداي تىم قىسقا عۇمىر كەشسە دە ارتىنا وشپەس ساۋلە, قيماستىق قالدىرىپ كەتەتىن اسىل جاندار بولادى. بۇگىنگىدەي مىڭ قۇبىلعان زامان ىقپالىن ەلەپ-ەسكەرمەي, تىم قاراپايىم, قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەن بىلىكتى سۋديا, حان قىزىنداي قايران قانيا ونەگەلى, ۇلاعاتى مول ءومىر كەشتى.
اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانىنىڭ قىزىلبۇلاق اۋىلىندا كوپ بالالى وتباسىندا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان قانيا مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننەن باستاپ جۇرەگىنە ۇيالاعان ماقساتىنا جەتۋدى, سوت ماماندىعىن يگەرۋدى ارماندايتىن. ايتقانىنان ەشقاشان قايتپايتىن, بالا كەزىنەن ءۇندى فيلمدەرىنە ەلىكتەپ وسكەن وجەت قىز دەگەنىنە دە جەتتى. سول كەزدەگى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن العاشقى ەڭبەك جولىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى شەتپە پوسەلكەسىندە اۋداندىق سوتتا باستاعان ول تورعاي وبلىستىق, الماتى قالالىق سوتىندا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القانىڭ ءتورايىمى بولىپ جۇمىس اتقاردى. قاي جەردە, قانداي جاعدايدا قىزمەت ەتسە دە “تاعدىرى تارازىدا تۇرعان پەندەنىڭ كوز جاسىن ارقالاپ, تەرىس ۇكىم شىعارۋدان ارتىق كۇنا جوق” دەپ ەسەپتەيتىن مامان ءوز كاسىبىندە ەرەكشە ۇقىپتىلىق تانىتتى. كاسىبي ەتيكا شەڭبەرىنەن شىعىپ كورمەگەن سۋديانىڭ جەكە ءومىر زاڭىنداعى ەڭ باستى قاعيداسى دا – ار-وجدان تازالىعىنا كولەڭكە تۇسىرمەي, جاقتاستارىنىڭ دا, قارسىلاستارىنىڭ دا بەتىنە قايمىقپاي, تىكە قاراۋ بولاتىن. سوندىقتان دا, ول جانى نازىك ايەل بولا تۇرا, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندەگى كۇردەلى دە قيىن سۇرلەۋدە ازاماتتىڭ ازاماتى عانا شىدايتىن تىم اۋىر جۇكتى كوتەرە ءبىلدى جانە قانداي بيىككە كوتەردى دەسەڭىزشى؟!
زاڭگەر بويىنداعى قايسارلىقتىڭ تەرەڭ سىرى – ونىڭ ءوز كاسىبىنە, تۋعان ەلىنە دەگەن ءتۇپسىز تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىندە. عۇمىرلىق جارى – امانگەلدىمەن بىرگە كوزىنىڭ اعى مەن قاراشىعىنداي ۇلى مەن قىزى – ءالتايىر مەن اينۇردى ازامات ەتىپ وسىرگەن اسىل انا, نەمەرەلەرىنىڭ سۇيىكتى اجەسى بولعان قانيا ۇسەنقىزىنىڭ كەيىنگىلەرگە قالدىرعان وشپەس ونەگەسى جۇرەگىندەگى ىزگىلىكتىڭ جىلۋى ەكەندىگى ءسوزسىز.
ارينە, ادامگەرشىلىكتىڭ, رۋحاني تازالىقتىڭ بيىگىنە قول جەتكىزۋ ايتۋعا عانا وڭاي, بۇل – ازابى دا, قيىندىعى دا, كۇردەلىلىگى دە, تالاس-تارتىسى دا مول كۇردەلى جول. “سەنەسىز بە, ادالدىعىم, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن بىربەتكەيلىگىم ءۇشىن مەنى كەيبىرەۋلەر جەك كورەدى. بىراق مەن باسقاشا ءومىر سۇرە المايمىن”, دەيتىن ەدى ول كەيبىر كەزدەردە اقتارىلا سىرىن ايتىپ. ونىڭ ءوزى تورەلىك ەتكەن جۇزدەگەن سوت پروتسەسىندە شىعارعان, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل شەشىمدەرىمەن ءبىر تاڭقالارلىعى, اقتالۋشىنى بىلاي قويعاندا, ايىپتالۋشىلار دا ءسوزسىز كەلىسەتىن. سوت جۇيەسىندە وتىز جىلدان استام تەر توككەن سۋديا بويىنداعى بۇل قاسيەت – ونىڭ اتا-اناسىنىڭ شاڭىراعىنداعى ۇلاعاتتىڭ جەمىسى بولسا كەرەك. سەبەبى, بۇگىنگىدەي قىرىق قۇبىلعان دۇنيەدە تىرشىلىك كەشۋشىلەر اراسىندا تەك ءتالىمدى تاربيە, اتا-انا ونەگەسىن كورگەندەر عانا ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
سوت بەدەلىنىڭ, ەڭ الدىمەن, جەكەلەگەن سۋديالار بەدەلىنەن قۇرالاتىندىعىن قانيا حايرۋللينا ەڭبەك جولىندا ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرمەي-اق, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالا بىردەن ويعا تۇيگەن. ماڭعىستاۋعا جولداما العان جاپ-جاس قىزدى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ادىلەت مينيسترى بەگايدار ءجۇسىپوۆ ونى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ەرتىپ اپارىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى دولدا دوسبولوۆپەن كەزدەستىرگەن ەدى. سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسى پروكۋرورى قىزمەتىنەن اۋىسىپ كەلگەن جاڭا باسشى شاشى بويالعان, قىپ-قىسقا كويلەك كيگەن قىزدى كورىپ, “ويباي, مىنا قىزدى كورسە ادايلار شوشىپ كەتەدى, ال بۇل قىز بولسا ولاردىڭ تۇيەسىنەن قاشىپ كەتەدى” دەمەسى بار ما بەزەكتەپ. ءبىر تاڭعالارلىعى, ءىرى باسشىنىڭ الدىندا تۇرعاننىڭ وزىندە جۇرەكسىنبەي, كەرىسىنشە ول بۇل سوزگە:
– ساسپاڭىز, مەن تۇيەدەن قورىقپايمىن, ءوزىم تۇيەگە ءمىنىپ ءوستىم. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان ادايلار ەگەر مەنىڭ بويالعان شاشىمنان شوشىنسا, ونىڭ ءتۇرىن وپ-وڭاي وزگەرتۋگە بولادى,– دەپ بىردەن جاۋاپ قايتارعان. جاس قىزدان مۇنداي باتىل جاۋاپتى, وجەتتىكتى كۇتپەگەن دولدا دوسبولوۆ بولسا “وي, مىناۋ ءوزى بولايىن دەپ تۇرعان قىز عوي” دەپ ءتيىستى قۇجاتتارعا ءوز قولىن قويىپ, ونى ماڭعىستاۋعا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. تىرشىلىكتىڭ تالاي سىنىنان مۇدىرمەي ءوتىپ, ادالدىق جولىندا ادىلەتتىلىكتىڭ اق تۋىن جەلبىرەتىپ, قياناتقا قارسى تۇرۋدا ول تۋرا باعىتىنان تايعان ەمەس. جاسىراتىنى جوق, ونىڭ ءوز عۇمىرىندا قينالعان كەزى ءمۇلدەم بولمادى دەپ ايتۋ ورىنسىز. ەڭ باستىسى, تاعدىرى شىرعالاڭعا تۇسكەن جاندارعا كەسىلگەن جازانىڭ ادىلدىگى ول ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماقسات بولدى. تاعى دا ءبىر عاجابى, ول كوكىرەگىندەگى شىڭعىرعان شىندىقتى قانداي جاعدايدا, قاي جەردە بولماسىن ايتپاي قويمايتىن جانە ايتپاي قالعان كەزى جوق دەسە دە بولادى.
سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە سوتتالعانداردى اقتاپ, تۇرمەدەن بوساتىپ الۋ سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا ەدى. بىراق, ونىڭ زاڭگەر رەتىندە قانىنا سىڭگەن قاسيەت – باسىنا ءىس تۇسكەن ادامنىڭ جازىقسىزدىعىنا كوز جەتكىزسە, ونى اقتاپ الماي جانى تىنىش تاپپايتىن. ءسويتىپ, تورعايدا ول “ۇرلىق جاسادى” دەپ جازىقسىز سوتتالعان قازاق جىگىتتى اقتاپ, تۇرمەدەن بوساتىپ الدى. قاتەلىك تەرگەۋشىنىڭ دە, پروكۋروردىڭ ءبىر اۋىز قازاقشا, ال, ايىپتالۋشىنىڭ ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەۋىنەن بولعان ەكەن. قازاق جىگىتى بولسا, تەرگەۋشىنىڭ “قول قوي” دەگەن جەرىنە بار بولعانى “جالا, جالا” دەپ ءبىر ءسوزدى قازاق تىلىندە سان رەت قايتالاپ جازا بەرگەن. ءسويتىپ, ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن امالسىز سوتتالىپ كەتە بارعان جىگىتتىڭ كاسساتسيالىق شاعىمى سول كەزدەگى تورعاي وبلىستىق سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – قانيا ۇسەنقىزىنىڭ الدىنا كەلگەندە ارىپتەستەرىنىڭ بۇل وسپادارلىعى ونى قاتتى قىنجىلتقان ەدى. سوتتالعان جىگىت: “ەگەر قازاقشا تۇسىنەتىن بىرەۋ تابىلسا مەنىڭ زاڭ الدىندا كىناسىز ەكەنىمدى بىلەر ەدى. ويتكەنى, بارلىق تۇسىنىكتەمەدە, قول قوياتىن ورىندا “جالا” دەپ جازدىم” دەپ حابارلاپتى. ادام تاعدىرىنا اياقاستى قاراماي, ءاردايىم اراشا تۇسەتىن بىلىكتى سۋديانىڭ ارالاسۋىمەن ءىس قىسقارتىلىپ, جىگىت تەمىر توردان قۇتقارىلدى. جانە دە بۇل كاسىبي تاجىريبەسى مول زاڭگەردىڭ باسىنان وتكەرگەن ءبىر عانا ءىس ەمەس ەكەندىگى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك.
اينالاعا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن سەۋىپ, ابىرويلى عۇمىر كەشۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. “مەن ونى سوناۋ ستۋدەنت كەزىنەن بىلەتىنمىن. قازۇۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 300 ستۋدەنتى تۇراتىن جاتاقحاناسىندا ستۋدەنتتەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بولدى. جاس قىزدىڭ تۇلا بويىنداعى مەيىرىمگە تاڭ قالاتىنبىز. كەيىن كۋرستاسى ەرسايىن قايتىس بولعاندا دا جۇمىسباستىلىعىنا قاراماي, ونىڭ وتباسىنا كومەكتەسىپ, بالالارىنىڭ باسىنان سيپاعان دا وسى قانيا ەدى” دەيدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات سارسەمباەۆ ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
قىزىلوردا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى م.سابىرباەۆ “مەنەن نەبارى ءۇش جاس ۇلكەندىگى بولسا دا مەن قانيا ۇسەنقىزىن ءوزىمنىڭ ۇلكەن اپامداي, ۇستازىمداي سەزىنەتىنمىن, شەۆچەنكو قالالىق سوتىندا بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ءبىر كۇنى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.شەمانسكي ازاماتتىق ءبىر ءىس تۋرالى سۋديالاردى شاقىرىپ الىپ, نەگىزسىز ۇرىسقان. سوندا قانيا ءسوز الىپ, “ايىپتالۋشىنىڭ جوعارىدا تىرەنىشىم بار دەپ سۋديالارعا ءتيىسۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى سىزدە جاتقان شىعار” دەپ پارتيا حاتشىسىنىڭ بەتىنە بۇكپەسىز ايتىپ تاستاۋى ءبىزدى, ياعني ارىپتەستەرىن عانا ەمەس, حاتشىنىڭ ءوزىن دە ابدىراتقانى تۇرىنەن كورىنىپ تۇردى” – دەيدى الىستا قالعان كۇندەرگە كوز جۇگىرتىپ. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى وتە سيرەك وقيعا – نەبارى 26 جاسىندا ماڭعىستاۋ اۋداندىق سوتىنىڭ حالىق سۋدياسى بولىپ تاعايىندالعان جاس مامانعا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى “اينالايىن, كومەك كەرەك بولسا ايتارسىڭ” دەگەن. ال, ول بولسا باسشى قامقورلىعىنا العىس ءبىلدىرىپ, سوسىن “سىزدەن جالعىز عانا ءوتىنىشىم بار, مەن شىعارعان سوت ۇكىمىنە ارالاسۋشى بولماڭىز. ەگەر مەن زاڭ تالابىنا ساي ادىلەتتى شەشىم شىعارماسام, وندا جازالاڭىز” دەگەن-ءدى.
قارا قىلدى قاق جارعان اقيقاتتىڭ اق جولىمەن ءجۇرۋدى عۇمىرلىق قاعيداسىنا اينالدىرعاننىڭ ءبىرى الماتى قالالىق سوتىنىڭ بۇرىنعى سۋدياسى – قانيا ۇسەنقىزى ەدى.
تۇسىنە بىلگەن ادامعا مىناۋ جارىق دۇنيەگە ادام بولىپ كەلىپ, ادام بولىپ كەتۋدەن ارتىق قانداي ماقسات بولۋى مۇمكىن؟! تابيعاتى نازىك ايەل بولسا دا ازاماتتىڭ ازاماتى شىعاتىن ابىروي مەن بەدەلدىڭ شىڭىنا ول ادالدىعىمەن, اق جۇرەگىمەن كوتەرىلدى. حان قىزىنداي, قايران قانيا... جالت-جۇلت ەتكەن دۇنيە, جالعان دۇنيە دەمەسكە امال جوق.
باقىت بالعارينا.
الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
زاڭگەرلەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىعا سالدى
اتا زاڭ • كەشە
ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىسى بارلار تىزىمگە الىنادى
ەكونوميكا • كەشە
