ساياسات • 01 اقپان، 2021

ادام مەن بيزنەس قۇقىعى – باستى نازاردا

9 رەت كورسەتىلدى

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ 2020 جىل­دىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان القا وتىرىسى ءوتتى. وعان پرەزي­دەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان جيەنباەۆ، پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرى، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى، اگەنتتىكتىڭ جانە ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنىڭ باسشىلارى مەن جەكە قۇرامى (ونلاين رەجىمدە) قاتىستى.

القالى جيىندا پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى ەرجان جيەنباەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنداعى نەگىزگى باسىم­دىق­تاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەلىپ: «سوڭعى جىلى بۇل باعىتتا ات­قارىلعان جۇمىس از ەمەس، ول جۇ­­يەلى سيپاتقا يە بولۋدا. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋى ارقىلى جاريا ەتكەن تاپسىر­مالارىن ورىنداۋ ءۇشىن قازىر­دىڭ وزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ، سۋديا­لاردىڭ، پارا بەرۋشىلەر مەن دەل­دالداردىڭ جەمقورلىعى ءۇشىن جا­ۋاپكەرشىلىك قاتاڭداتىلدى. اسا اۋىر جەمقورلىق قىلمىس ءۇشىن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ الىنىپ تاستالدى. قازاقستان گرەكو حالىقارالىق ۇيىمىنا قوسىلدى. مىقتى قۇ­قىقتىق ىرگەتاس قالاندى جانە رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەمقورلىققا قارسى شارالار مەن باستامالاردىڭ بارلىق توپتامالارىنىڭ مۇلتىكسىز ءارى شىنايى ورىندالۋىنا قول جەت­كىزۋ وتە ماڭىزدى. ادام مەن بيزنەس قۇقىعىن قورعاۋ باستى نازاردا قالا بەرەدى»، دەدى.

جيىندا بايانداما جاساعان سى­بايلاس جەمقور­لىققا قار­سى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگىنىڭ تور­اعا­سى اليك شپەكباەۆ 2020 جى­لى قاراما­عىن­داعى قىزمەت­كەر­لەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ارە­كەتتەرى ءۇشىن 6 ساياسي قىزمەتشى وتستاۆ­كاعا جىبەرىلىپ، 9 ساياسي قىز­مەتشى، اكىمشىلىك مەملە­كەت­تىك قىزمەت لاۋازىمىنداعى 39 باسشى جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەك­­توردىڭ 5 توپ-مەنەدجەرى تار­تىپ­تىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىل­عانىن جەت­كىزدى. وسى ورايدا ول: «بارلىعى باسشى بولۋعا ۇمتىلادى، بىراق كەز كەلگەنى قاراماعىنداعى قىزمەت­كەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋعا دايىن ەمەس. وسى تۇرعىدا ءبىز كەڭەسىپ، اگەنت­تىك قىزمەتكەرى سىبايلاس جەم­قورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرسە، ونىڭ تىكەلەي باسشى­سىن ات­قاراتىن لاۋازىمىنان بىردەن بو­ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دا­دىق. تەك باسشىلار سىبايلاس جە­م­­قور­لىق فاكتىسىن ءوز بەتىنشە انىق­تاپ، جولىن كەسكەن جاعدايدا عانا بۇل شارا قولدانىلمايدى»، دەدى. ا.شپەكباەۆتىڭ ايتۋىن­شا، پرە­زيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس بار­لىق وڭىر­دە ۆو­لون­­تەرلەر مەن قوعام بەل­سەن­دى­لەرىنىڭ ارنايى توپتارى 1،5 مىڭ مونيتورينگ جاساپ، 10 مىڭ ءدارىحانا، مەديتسينالىق مە­كە­مەلەر مەن قويمالاردى قام­تىعان، گۋمانيتارلىق كومەكتى سوڭ­عى الۋ­شىعا دەيىن جەتكىزگەن. پان­دە­ميامەن بايلانىستى 100 قىل­مىس­تىق ءىس تىركەلگەن، ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى – داعدا­رىسقا قارسى بو­­لىنگەن قاراجاتتى جىمقىرۋ. ­2 ملرد ­تەڭگەدەن استام سوماعا قىمبات باعاعا 132 ءوجت اپپاراتىن ساتىپ الۋ فاكتىلەرىنىڭ جولى كەسىلگەن.

جۇمىسى جاندانا تۇسكەن «ادال­­دىق الاڭى» جالپىۇلتتىق قوز­عا­لىسىنىڭ ارقاسىندا 317 اكىم­دىك سەرۆيستىك فورماتقا كو­شىپ، بۇل با­عىتتا اۋداندار مەن وب­لىستىق ماڭىزى بار قالالار 100 پايىز قامتىلعان. 2300-دەن استام كەدەرگىسىز «فرونت-كەڭ­سە» پەن «وپەنسپەيستىڭ» اشىلۋى مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەردە قىز­­مەت الۋ پروتسەسىن نەعۇرلىم ىڭعاي­لى ەتۋدە. جوبا مەملەكەتتىك قىز­­مەتتەردى تسيفرلاندىرۋعا ايتار­­لىقتاي سەرپىن بەرگەن. حا­لىق­ارالىق ستاندارت بويىنشا ول كە­مىندە 90 پايىز بولۋى قاجەت بولسا، قازاقستاندا تسيفرلاندى­رۋ 93 پايىزعا جەتىپ، وسى سالادا­عى تۇرمىستىق جەمقورلىق دەڭگە­يىن تومەندەتكەن.

ا.شپەكباەۆ كاسىپكەرلەر جەم­­­قور­لىق پەن شەنەۋ­نىكتەر قى­­سى­مىنان تولىققاندى ءارى شىنايى قورعانىس­قا سەنىم ارتا الاتىنىن جەتكىزدى. «Transparency Kazakhstan زەرتتەۋىنە سايكەس، ساۋالناماعا قا­تىسقان 5 كاسىپ­كەردىڭ 4-ءى پارا بەر­مەي، بيزنەس جۇرگىزەدى، – دەگەن ول ءالى دە كوپ­تەگەن پروبلەما بار ەكەن­دىگىن ايتتى. – وكى­نىشكە قاراي، بيز­نەس قۇقىق قور­عاۋ جانە باقىلاۋ-قا­داعالاۋ ورگاندارى تاراپىنان ءالى دە قىسىم كورۋدە».

بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جەمقورلىقتى باقىلاۋ ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان­نىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى ەكى ەسەگە ارتقان جانە Transparency International-دىڭ سى­باي­لاس جەم­قورلىقتى قابىلداۋ ين­دەك­سىندە (سجقي) 38 بالل يەلە­نىپ، سوڭعى ەكى جىلدا 124-ورىننان 94-ورىن­عا كوتەرىلگەن.

سونداي-اق 2020 جىلى ءتۇر­لى دارەجەدەگى 210 باسشى قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلعانى بەل­گىلى بولدى. «بارلى­عى 722 ادام سوتتالدى، ونىڭ ىشىندە ءبىر وبلىس اكىمى، 4 وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى، 2 جاۋاپتى حاتشى، 2 كوميتەت توراعاسى، 1 ەلشى، 5 سۋديا، 10 اۋدان اكىمى جانە ولاردىڭ ورىنباسارلارى، 5 ۆيتسە-مينيستر، 5 كوميتەت توراعاسى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا، سونىمەن قوسا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ 5 توپ-مەنەدجەرىنە قا­­تىستى قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋدە»، دەدى ا.شپەكباەۆ.

«قىلمىستىق ىستەر بويىنشا وتەلگەن زالال سوماسى 50،7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2019 جىل­دىڭ كورسەتكىشىنەن ەكى ەسە جو­عارى». بۇعان قو­سا، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى مونيتورينگىلەۋ، سىبايلاس جەم­قور­لىق تاۋەكەلدەرىن سىرتقى تالداۋ جانە جوبالىق قىزمەت بويىن­شا جۇيەلى جۇمىس بيۋدجەت قاراجاتىن تاعى 40،9 ملرد تەڭگەگە ۇتىمسىز پايدالانۋدىڭ الدىن الۋعا مۇم­كىن­دىك بەردى. «وسىلايشا، اگەنت­تىك جۇ­مى­سىنىڭ 2020 جىلعى ەكونو­مي­كالىق جيىنتىق تيىمدىلىگى 95،6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى»، دەدى اگەنت­تىك باسشىسى.

القالى جيىندا جەمقور­لىق­تىڭ الدىن الۋ شارالارىن قابىلداماي وتىرعان مي­نيس­ترلىكتەر اتالدى. «2020 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا – بۇل ىشكى ىستەر جانە اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى، سونداي-اق مەملەكەتتىك كىرىستەر كو­ميتەتى. مۇنى Transparency Kazakhstan الەۋمەتتىك زەرتتەۋىنىڭ جا­نە قىلمىستىق-تەرگەۋ پراكتي­كا­سىنىڭ ناتيجەلەرى راستايدى. ەلبا­سىنىڭ «ادالدىق الاڭى» جوبا­سىن بارلىق وڭىرلەر مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىندە تاراتۋ تۋرالى تىكە­لەي تاپسىرماسىنا قا­راماستان، ءىىم تۇرمىستىق جەمقورلىق ­پروبلەماسى تولىق شە­شىلگەندەي، جوبالىق كەڭسەنىڭ اشىلۋى­نا كەدەرگى كەلتىرۋدە. سى­بايلاس جەم­قورلىق تاۋەكەلدەرى­نە سىرتقى تالداۋ جۇرگىزۋدەن باس تارتۋى دا تۇسىنىكسىز»، دەدى اليك شپەكباەۆ. اگەنتتىك باس­شىسىنىڭ ايتۋىن­شا، اشم جەم­قورلىققا قارسى كەشەندى مونيتورينگتىڭ قورىتىندىلارى بو­يىنشا بۇرىنعىداي كوشتىڭ ارتىن­دا قالىپ وتىر. ۆەدومستۆو اسى­رەسە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ون­دى­رۋشىلەردى سۋبسيديالاۋ ءتارتىبىن جە­تىل­دىرۋگە قاتىستى اگەنتتىك ۇسى­نىس­تارىن تولىق كو­لەمدە ورىندامايدى.

وتىرىستا مەكتەپ باعدارلا­ما­سىنا «ادالدىق الىپپەسىن» ەن­گىزۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ء«بىز قا­زىرگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىمەن نەگىزگى مەكتەپ پان­دەرىنىڭ باعدارلاماسىنا پارا­ساتتىلىق يدەولوگياسىن ەنگىزۋدى پىسىقتادىق. وسى رەتتە «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گا­زەتى» اق باسقارما توراعاسى، اگەنت­تىكتىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دارحان قىدىرالىنىڭ «ادالدىق الىپپەسىن» ازىرلەۋ تۋرالى باستاماسى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بۇل قادام بالالاردى ەرتە جاستان ادال ءومىر سۇرۋگە باۋ­لۋعا ىقپال ەتەدى»، دەدى اگەنتتىك توراعاسى.

القا وتىرىسىندا اگەنتتىك­تىڭ جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا 1-دەپارتامەنتىنىڭ باس­شىسى مۇرات احمەتوۆ الماتى مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ مو­دۋل­دىك اۋرۋحانالارىنا جۇم­سالعان قارجى تەكسەرىلىپ جات­قانىن ايتتى. اگەنتتىكتىڭ 2-دە­پارتامەنتى­نىڭ باسشىسى سەرگەي پەروۆ: «سق-فار­ماتسيا» بويىنشا ءىس اياقتالىپ، تانىسۋعا بەرىلدى. كۇدىكتى بىرەۋ عانا. ونىڭ ارەكەتى سالدارىنان دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ قالىپتى قىزمەتى بۇزىلىپ، دارىگەرلەر ۆيرۋس جۇ­ق­تىردى. كەلىسىمشارت سوماسى – 8 ملرد تەڭگە»، دەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار