«بۇل جاعدايعا بايلانىستى ەكونوميكانىڭ بەيرەسمي سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن, زەينەتاقى جارنالارىن تولەمەيتىن ادامدارعا قاتىستى. ەندى ولاردىڭ قارىم-قاتىناستارىن راسىمدەۋىنە جارقىن ىنتالاندىرۋ بار, سول ارقىلى ادام زاڭداستىرا الادى. سودان كەيىن ول جارنالار ونىڭ زەينەتاقىسىندا كورىنىس تاباتىن بولادى. ەگەر ءبىز ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن زەينەتاقى قورلارىنىڭ ستاتيستيكاسىن جۇمىسشىلار سانى بويىنشا كوتەرەتىن بولساق, سايكەسسىزدىكتەردى بايقايمىز. ەرەجە بويىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ولاردىڭ سانى كوپ. ياعني, ولاردىڭ كوپشىلىگى كولەڭكەلى سەكتوردا جۇمىس ىستەيدى. كەلىسىم كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇل جۇمىسشىلاردىڭ قورعالۋى مەن ولاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن زاڭداستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستارى ارتادى دەپ سەنەمىز », - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
جاقسىلىقوۆ «ازاماتتىڭ ەڭبەك ءوتىلى تەك 2021-جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان باستاپ ەسەپتەلە باستايدى»,-دەپ قوستى.
«قازىرگى ۋاقىتتا قۇجاتتا بۇل ماسەلە بويىنشا ەشقانداي تۇزەتۋلەر قاراستىرىلماعان. مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, بىزدە ەاەو ەلدەرىندە 2019-جىلى دا, 2015-جىلى دا جانە ت.ب. جۇمىس ىستەگەن ادامدار كوپ. بىراق, ءبىز قازىر عانا كەلىسە الدىق. كەرى ساناۋ ازىرگە ياعني, زەينەتاقى قۇقىعى اعىمداعى جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان باستاپ قورعالاتىن بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەجە - ەاەو-نىڭ كەز-كەلگەن ەلىندە جۇمىس ءوتىلى 12 ايدان كەم بولماۋى كەرەك. ايتپەسە, كەلىسىم جارامسىز بولادى », - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
سونىمەن قاتار, ول مۇراگەرلەردىڭ ەاەو-دا زەينەتاقى الۋى تۋرالى ماسەلەگە تۇسىنىكتەمە بەردى.
«قازىرگى ۋاقىتتا ارمەنيادا, قازاقستاندا جانە دە قىرعىزستاندا قارا جيناق قالىپتاسۋدا. جۇمىسشى قايتىس بولعان جاعدايدا ونىڭ وتباسى مۇشەلەرى ۇلتتىق زاڭنامانى ەسكەرە وتىرىپ, زەينەتاقى الا الادى. بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ۇيدە بولۋى قاجەت ەمەس. جيناقتالعان ەلدە اقشا الۋ قۇقىعى زەينەتاقى ەكسپورتى شەڭبەرىندە رەتتەلەدى. مىسالى, قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن جۇمىسشىنىڭ مۇراگەرى قازاقستانعا كەلمەي-اق بجزق-دان ءبىر رەتتىك تولەم الۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. ول ءۇشىن ول ءوزى تۇراتىن مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگانىنا جۇگىنۋى كەرەك», - دەدى ول.
سونىمەن بىرگە كەلىسىم قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, اسكەري قىزمەتشىلەرگە جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قولدانىلمايدى. جاقسىلىقوۆ مۇنى اتالعان ساناتتاعى ادامدار شەتەل ازاماتى بولا المايتىندىعىمەن ءتۇسىندىردى. وسىعان بايلانىستى ولاردى الۋشىلار تىزىمىنە قوسۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى.
جاقسىلىقوۆ 2021-جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى دەپ, ەسەپتەلگەن كەلىسىم ەڭبەك شارتتارىن زاڭداستىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى.
وسىعان بايلانىستى ول: «رەسەيدە رەسمي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا كوبىرەك ميگرانتتار بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن باقىلانبايتىن, بەيرەسمي سەكتوردا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ارينە, ولار ءوز ۇلەستەرىن قوسپايدى. سايىپ كەلگەندە, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ زەينەت اقىلارىنا اسەر ەتەتىن زەينەتاقى قورى».
كەلىسىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى - رەسەي, قازاقستان, بەلارۋسسيا, ارمەنيا جانە قىرعىزستان اۋماعىندا جارامدى, بىراق ول تەك وسى جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەدى: كەلىسىم وتكەن جىلداردى ەسكەرمەيدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا ينفراقۇرىلىمنىڭ دايىندىعىنا قاتىستى تەحنيكالىق ماسەلەلەر پىسىقتالۋدا. بۇل ماسەلە ءبىراز شىعىنعا ۇشىرايتىنى تۇسىنىكتى جانە تاراپتارعا دايىندىققا ۋاقىت قاجەت. سوندىقتان قاعاز الماسۋ ءالى دە قامتاماسىز ەتىلگەن. بىراق مەنىڭ ويىمشا, بۇل پروتسەسس الداعى بىرنەشە جىل ىشىندە اياقتالادى»,- دەپ تۇيىندەدى ول.
ەاەو ەلدەرىنىڭ جۇمىسشىلارىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنگەنىن حابارلاعانبىز.
«ەاەو ەلدەرىنىڭ جۇمىسشىلارىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەندى. قۇجات وداقتىڭ ءبىر ەلىنەن ەكىنشىسىنە زەينەتاقىنى ەكسپورتتاۋ ءتارتىبى مەن مەحانيزمىن انىقتايدى. سونىمەن قاتار, ەاەو مەملەكەتتەرىندەگى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ قورىتىندىسىن قاراستىرادى زەينەتاقىعا قۇقىقتى انىقتاۋ ءۇشىن. سونىمەن قاتار, جۇمىسشىنى مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى بويىنشا زەينەتاقى تاعايىنداۋ كەزىندە حات الماسۋ, زەينەتاقىنى تاعايىنداۋ مەن تولەۋ ءتارتىبىن انىقتايتىن وتپەلى ەرەجەلەر بەلگىلەندى جانە كەلىسىم كۇشىنە ەنگەنگە دەيىنگى جانە كەيىنگى جۇمىس كەزەڭدەرى », - دەدى ەەك.
ەاەو ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى تسيفرلىق ءوزارا ارەكەتتەسۋگە كوشپەس بۇرىن تاراپتار قاعاز قۇجاتتاردى قولدانادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, كەلىسىمگە ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 2019 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا جانە وداقتىڭ بارلىق ەلدەرى راتيفيكاتسيالاعان 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قول قويدى.
زەينەتاقى قالاي تولەنەدى؟
«مىسالى, رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن قىرعىزستان ازاماتى قاجەتتى جارنالاردى تولەدى, ال ول رەسەيدە جۇمىس ىستەگەن كەزەڭى ءۇشىن زەينەتاقى الا المادى. بىراق, قۇجات كۇشىنە ەنگەن سوڭ ەاەو جۇمىسشىلارى الادى ۇيدە جانە باسقا ەلدەردە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتارى ءۇشىن. مىسالى, كەلىسىم كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ارمەنيا ازاماتى بەس جىل رەسەيدە, ءۇش جىل بەلارۋسسيادا, ءبىر جىل جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازاقستان جانە ارمەنيادا قالعان ۋاقىت ءتورت ەلدەن - ءار قايسىسىنان بەلگىلى ءبىر جۇمىس كەزەڭى ءۇشىن زەينەتاقى الادى», - دەپ ءتۇسىندىردى ەەك.
ەاەو ازاماتتارى زەينەتاقى تاعايىنداۋ جانە تولەۋ تۋرالى قايدا جۇگىنەدى؟
ولارعا زەينەتاقى تاعايىنداعان ەاەو-عا مۇشە مەملەكەت نەمەسە تۇرعىلىقتى مەملەكەت اۋماعىندا زەينەتاقى الۋعا قۇقىق بەرىلەدى. زەينەتاقىنىڭ مولشەرى جانە زەينەتاقىنى تاعايىنداۋ مەن تولەۋگە ارنالعان قۇجاتتار ءتىزىمى ەاەو-عا مۇشە ءار ەلدىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىمەن رەتتەلەتىن بولادى. قازاقستاندا بجزق-دان زەينەتاقى تولەمدەرى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ەاەو ەلدەرىنەن كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى بجزق-عا بارلىق قازاقستاندىقتارمەن تەڭ نەگىزدە 10% جارنا سالادى. ءسىز بۇل قاراجاتتى زەينەتاقى قورىنا تىكەلەي حابارلاسۋ ارقىلى الا الاسىز.
