وسكەمەن – بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ءونىم شىعاراتىن قۋاتتى كاسىپورىندارى بار ءىرى ونەركاسىپ ورتالىعى. بىراق ءتىپتى قالا ورتالىعىندا, ونىڭ جايلى كوشەلەرىندە جانە ەرتىس پەن ءۇلبى وزەندەرىنىڭ بويىندا ءسىز ارقاشان سەرۋەندەپ, بوي جازىپ, كوڭىل كوتەرە الاسىز. ەرتىس جاعاسىنداعى كىشكەنە تاۋلار قازىردىڭ وزىندە قالا ىشىندە دە كورىنەدى, ولار ءارى قاراي التاي مەن تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ كوركەم ەتەكتەرىنە جالعاسادى. بۇل تاۋلاردى گەولوگتار جانە ساياحاتشىلار ءوز دەڭگەيىندە زەرتتەدى, ال تۋريستەر 50 جىلدان استام ۋاقىت بويى وسى ايماقتا سەرۋەندەدى.
بۇگىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بەس تاۋ شاڭعى كۋرورتى بار. جۋىردا «قازاقتۋريزم» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ شاقىرۋىمەن ءبىر توپ جۋرناليستەر وسكەمەن ماڭىنداعى «التاي الپىلەرى» مەن «نۇرتاۋعا» بارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
دەمالىس كۇنىنىڭ شاڭعى كۋرورتى
گورنايا ۋلبينكا اۋىلىنىڭ جانىندا, وبلىس ورتالىعىنان 38 شاقىرىم جەردە «التاي الپىلەرى» تاۋ شاڭعى كۋرورتى ورنالاسقان. بۇل كۋرورتقا وتە كورىكتى جول اپارادى, ول شاعىن اۋىلداردان وتەدى, مۇندا اسەم تاۋلاردى كورۋگە مۇمكىندىك بار, ءارى ماڭگى جاسىل شىرشالار وسەدى. تاۋ شاڭعى كۋرورتى, مىسالى, الماتى تاۋلى كۋرورتتارىمەن سالىستىرعاندا تومەن بيىكتىكتە ورنالاسقان, تاۋ شاڭعىسى شاعىن جۇمساق تاۋلى شوقىلاردا ۇيىمداستىرىلعان. بىراق ونىڭ وزىندىك اسەمدىگى بار, اسىرەسە وتباسىلىق دەمالىستى قالايتىندارعا, بالالار ءۇشىن ىڭعايلى, تاۋ باۋرايى جاقسى جابدىقتالعان, قاردى باساتىن كاسىبي قۇرىلعىلار بار بەتكەيلەر دە بار. كۋرورتتا جاساندى قار جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى, سوندىقتان كۋرورت تابيعي قاردىڭ مولشەرىنە تولىعىمەن تاۋەلدى. بۇل وسى ايماققا جەتكىلىكتى جانە تاۋ باۋرايى تاۋ شاڭعىسى ءۇشىن جۇمساق, ءارى ىڭعايلى. كوتەرگىشتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ساۋاتتى ورنالاسقان, جەرگىلىكتى تاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا دەيىنگى سوڭعى كوتەرىلىسكە جەتۋ ءۇشىن ءبىر ۇزىن جولمەن ءجۇرىپ وتىراسىز. ءبىر جول بويىمەن شاڭعىمەن بەلسەندى تۇردە تۇسە الاسىز, ۇزىندىعى - 2 كم. بۇل ترەكتەر كۇردەلى شاڭعىشىعا جەتكىلىكسىز بولار, دەگەنمەن جاڭادان شاڭعى تەبۋدى ۇيرەنۋشىلەرگە, وتباسىلىق دەمالىستا قالايتىندارعا ناعىز ىڭعايلى دەمالىس ورنى. مۇندا ءسىز اينالاڭىزداعى اسەم تابيعاتتى كوز سالىپ, ەش قيىندىقسىز ەركىن سەرۋەندەپ, ءلاززات الا الاسىز.
دەگەنمەن, جىلى كيىنۋ ارتىقشىلىق ەتپەيدى, شىعىس قازاقستاندا جايما شۋاق كۇننىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, اۋا رايى سۋىق جانە جەلدى دە كەلەدى. دەسەك تە, فيزيكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارقاسىندا جەڭىل جەل سىزگە سەرگەكتىك سىيلايدى, سونداي-اق دەمالۋشى بەتكەيلەرگە جاقىن ورنالاسقان قوناقجاي كافەلەردە بوي جىلىتا الادى.
جۋرناليستەرگە ارنالعان ەكسكۋرسيانى كۋرورتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى الەكساندر چيليكين وتكىزدى:
– مەن كۋرورتتى 2005 جىلى سالا باستادىم. بۇگىندە بىزدە بەس اسپالى جول بار, ونىڭ ەكەۋى – كرەسەلدى, قالعاندارى – بۋگەلدى. كەلەسى جىلى تاعى ەكەۋى قوسىلادى. 15 كم سوزىلاتىن دايىندالعان ترەكتەر, فريرايد بار. ءبىز مىڭ ادامدى جايلى ورنالاستىرا الامىز, بىراق ەكى مىڭعا جەتكەندە كەزەكتەر پايدا بولادى. دەمالىس كۇندەرى بىزدە تۋريستەر سانى كوپ, الايدا كۋرورتتى جۇمىس كۇندەرى تولتىرۋ مىندەتى تۇر. بىزدەگى ارتىقشىلىق – بۇل وتە قولايلى باعالار, قوناقجايلىق, ءۇي جاعدايىندا دايىندالاتىن ءدامدى تاعام. وسكەمەندىكتەردەن باسقا, بىزگە نۇر-سۇلتاننان, قاراعاندىدان, پاۆلوداردان, سەمەيدەن جانە رەسەيدەن ادامدار كەلەدى. رەسەيلىكتەرگە بىزدە دەمالىس قاجەتتىنىڭ بارلىعى بار - جاتاقحانا, كۇنىنە ءۇش مەزگىل تاماق, شاڭعى بيلەتى, جابدىقتى جالعا الۋ جانە نۇسقاۋشىمەن بىرگە العاشقى دايىندىق. كۇندىگى 3000 رۋبل تۇرادى, شەتەلدىك قوناقتار مۇنى ءاردايىم جاعىمدى شوك سەزىمىندە قابىلدايدى.
قوناق ءۇي مەن الپىلىك ۇيلەر ءبىر ۋاقىتتا 150 ادامدى قابىلداي الادى. ەكى كافە, ءار ءتۇرلى SPA راسىمدەرى بار مونشا جانە جالعا بەرۋ پۋنكتى بار. دەمالىس كۇندەرى كۇن سايىنعى شاڭعى جولداماسى 6500, جۇمىس كۇندەرى 3000 تەڭگەنى قۇرايدى.
«التاي الپىلەرى»: ءار ءتۇرلى مارشرۋتتار, قول جەتىمدى باعالار
«التاي الپىلەرىندەگى» ەڭ بيىك نۇكتە تەڭىز دەڭگەيىنەن 1006 م بيىكتىكتە, بيىكتىك ايىرماشىلىعى 350 م, كۋرورتتا بارلىق قيىن دەڭگەيلەردەگى سوقپاقتار بار. ولار ەكى جاقتاعى تاۋلاردا دا ورنالاسقان, ياعني شىعىسىندا دا جانە باتىس بەتكەيدە دە. موگۋل تراسساسى FIS سەرتيفيكاتىنا يە, دەمەك, سپورتشىلار وندا جاتتىعىپ, باق سىناي الادى.
بۇقتىرما شيپاجايى مەن دەمالىس بازاسى بار الەكساندر چيليكين ايماقتا پاندەمياعا قاراماستان وسى جىل جەرگىلىكتى تۋريزم ءۇشىن وتە ءساتتى بولعانىن جاسىرمايدى: جولدامالار ساتىلىمى ەكى ەسەگە ارتقان.
شالە ستيلىندەگى كۋرورت
ءبىزدىڭ تاعى ءبىر اتباسىن بۇرعان جەرىمىز – «نۇرتاۋ» شاڭعى كۋرورتى. ول وسكەمەننەن 35 كم قاشىقتىقتا بوبروۆكا اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. شيپاجاي «بيپەك اۆتو» جەرگىلىكتى ءاۆتووندىرىس حولدينگى جۇمىسشىلارىنىڭ دەمالىس ورتالىعى رەتىندە دامىپ كەلەدى.
كىرە بەرىستە قوناقتاردى كۋرورتتىڭ بويتۇمارى - قۇندىزدىڭ كوستيۋمىن كيگەن انيماتور قارسى الادى جانە باۋرايعا بارماس بۇرىن وزىمەن بىرگە بوي قىزدىرۋ جاتتىعۋلارىن جاساۋعا شاقىرادى. ءبىر قاراعاندا, بۇل اۋقاتتى ادامدار ءۇشىن دەمالىس ورنى سىندى اسەر قالدىرادى. كۋرورتتىڭ دامۋىنا كوپ قاراجات سالىنعان. كورىكتى كوتتەدجدەر, قىزمەت كورسەتۋگە تىڭعىلىقتى دايىندىقتان وتكەن قىزمەتكەرلەر, جالعا بەرىلەتىن قۇرالدار, جەرگىلىكتى مەيرامحانالار, ءدامدى اس العا كەلۋشىنىڭ نازارىن وزىنە بىردەن اۋدارادى. مۇندا ناعىز فرانتسۋز باگەتتەرى دە پىسىرىلەدى, وسى ءۇشىن يمپورتتالعان ۇن مەن اشىتقى دا اكەلەدى.
مۇندا تەك ەكى كوتەرگىش بار, ولار - سۇيرەتپەلەر, دەگەنمەن سىرعاناۋ جولدارى كەڭ, ءارى اسقان كۇتىممەن جاسالعان. بۇل جەردە ءسىز جەرگىلىكتى قاراعايلاردىڭ حوش يىسىمەن تىنىستاپ, التاي تاۋلارىنىڭ پانوراماسىن تاماشالاپ, راحاتتانىپ, شاڭعىمەن سىرعاناپ, دەمالا الاسىز. ءوز باسىم وسى ترەكتەردى الماتى تاۋ كۋرورتتارىنىڭ وتكىر سپورتتىق ترەكتەرىنەن گورى قاتتى ۇناتامىن. مۇندا ەمىن-ەركىن سەرۋەندەپ, سىرعاناقتىڭ ءلاززاتىن ايقىن سەزىنۋگە بولادى.
جولداردىڭ ۇزىندىعى شامامەن ءتورت شاقىرىمدى قۇرايدى. بىراق جوعارعى جاعىندا جىلىنۋعا جانە ىستىق سۋسىن ىشۋگە بولاتىن ىڭعايلى پانورامالىق كافە بار. ءدال ەۋروپاداعىداي! دراگ-ليفت پەن شاڭعىسىز تۋريستەر بۇل جەرگە كوتەرىلە المايتىنى وكىنىشتى. سنوۋبوردپەن دە ترەكتى ءجۇرىپ وتۋگە بولادى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساپارىڭىز شىتىرمان وقيعاعا تولى بولادى.
شاڭعى تەبۋگە كەلەتىن بولساق, مۇنداعى ەڭ بيىك نۇكتە - سەدلۋحا تاۋى (604 م), سىرعاناۋ جولىمەن تىك قۇلدىراۋى - 300 م. ەكى تراسسا: قارا تراسسا 2 كم (تاجىريبەلى شاڭعىشىلار ءۇشىن), كوك ترەك 1,8 كم, جۇمساق ءارى جايلى, سونىمەن قاتار جاتتىعۋ باۋرايى بار. كوك ترەك قار جامىلعىسىمەن جاقسى وڭدەلگەن, كەڭ. دەمالىس كۇندەرى جول ءجۇرۋ قۇنى 8000 تەڭگەنى, جۇمىس كۇندەرى 5500 تەڭگەنى قۇرايدى. كۋرورتقا كىرۋ اقىلى, دەمالىس كۇندەرى - اۆتوكولىكتەن 4000 تەڭگە.
جالپى, «نۇرتاۋ» - بۇل سپورتتىق جانە بەلسەندى سىرعاناۋدان گورى وتباسىلىق دەمالىستار, ەستەتيكالىق ءلاززات, جاقسى كومپانياداعى مەرەكە ءۇشىن تاپتىرماس كۋرورتتىق ورىن. دەمالۋشى كۇنىنە 11 ساعات جۇرە الادى. سونىمەن قاتار, سوقپاقتار قاراڭعىدا جاقسى جارىقتاندىرىلعان, جۇلدىزداردىڭ استىندا سىرعاناۋدىڭ كەرەمەت تاجىريبەسىن ۇسىنادى!
شىعىس قازاقستاننىڭ ءدامى
جۋرناليستەردىڭ ارينە, بەلسەندى دەمالىستان سوڭ قارىندارى اشقانى بايقالدى. شىعىس قازاقستان گاسترونوميالىق جوسپاردا ءبىزدى تاڭ قالدىردى. ءبىز وسكەمەندە ۇلتتىق قازاق تاعامدارىن قازىرگى زامانعى ينتەرپرەتاتسياسىندا دامىتاتىن جەرگىلىكتى كاسىپكەر جانە رەستوراتور مۇحتار تويبازاروۆتىڭ بىرقاتار مەكەمەلەرىن ارالادىق. مەكەمەلەردىڭ ارقايسىسى كرەاتيۆتى, ەرەكشە تۇردە بەزەندىرىلگەن جانە وزىندىك ءستيلى مەن كەلۋشىسى بار.
– مەن قازاقستانداعى تۋريستەردى يتاليالىق پيتستساعا نەمەسە حينكالي ءۇشىن گرۋزين مەيرامحاناسىنا اپارۋدى ەش تۇسىنبەيمىن! - دەپ مۇحتار اشۋلاندى. - ءبىز قازاقستاندا قازاق تاعامدارىن تاڭدانۋىمىز كەرەك! ءاربىر گاسترونوميالىق وقيعاعا ءبىز جەرگىلىكتى ءونىمدى كىرىستىرۋگە تىرىسامىز. مىسالى, ءبىز مارالدان قۋىرداقتى قازاندا شۇباتتاعى تالقاننان جانە قاراعاي جاڭعاعىنا سەبىلگەن التاي بالىنان دايىندايمىز. بەسبارماقپەن قازاقتى قالاي تاڭ قالدىرۋعا بولادى؟ ءبىز ونى باسقالار سياقتى اسپايمىز, سولتۇستىكتەگىدەي ىستامايمىز, باتىستاعىداي بەكىرەدەن جاسامايمىز. ءبىز ونى التى ساعات بويى استىنا تاۋ شوپتەرىن قويىپ, قازاندا ۇستايمىز, ول يىسكە قانىققان سوڭ, كارتوپ, جابايى سارىمساق جانە جابايى پيازبەن بىرگە ۇسىنامىز.
مۇحتار ءوزىنىڭ اسحاناسىن «التاي ءدامى» دەپ اتايدى جانە ءوزىنىڭ اسپازدارىنا پالاۋ, لاعمان جانە مانتى پىسىرۋگە رۇقسات بەرمەيدى – سەبەبى بۇل قازاق حالقىنىڭ تاعامدارى ەمەس! ول باتىل تۇردە قازاقتىڭ وزىندىك رەتسەپتەرىمەن جانە ونىمدەرىمەن تاجىريبە جاساپ, ولارعا زاماناۋي ەكپىن بەرەدى: مىسالى, تۇزدىق رەتىندە ۇسىنىلاتىن قۇرتتان جاسالعان مۋسس نەمەسە جەرگىلىكتى جيدەكتەرمەن تولتىرىلعان بال قايماق دەسەرتىنىڭ ءوزى نە تۇرادى!
ءيا, شىعىس قازاقستانداعى تاعامدار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى دامدەر سىندى سان الۋان. دەگەنمەن, مۇندا تەك التاي ەلىنە عانا تانىمال بولاتىن ەرەكشە ونىمدەر بار. ارينە, ءبىز باي دارىلىك شوپتەرمەن تۇندىرىلعان جەرگىلىكتى مارالدار پانتاسى مەن بالزامداردىڭ كوپتەگەن تۇنبالارى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, ەڭ حوش ءيىستى جانە بويعا قۋات بىتىرەتىن التاي بالدارى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون, ويتكەنى ارالار ونى ەڭ پايدالى جانە حوش ءيىستى شوپتەر وسەتىن ەكولوگيالىق تازا تاۋ شالعىندارىندا جينايدى. وسكەمەندە وسى ونىمدەردىڭ بارلىعى ەڭ كەڭ سۇرىپتالىمدا ۇسىنىلعان, ولاردى بىرنەشە ۇزدىك فيرمالىق دۇكەندەردەن تابۋعا بولادى. قۋانتارلىق جايت, سەبەبى ءونىمنىڭ باسىم بولىگى - بۇل جەرگىلىكتى ءوندىرىس, جوعارى ساپالى زاماناۋي تارتىمدى ديزاينمەن ۇسىنىلادى. ماعان التاي تاۋلارىنىڭ 26 ەمدىك وسىمدىگىنەن, مارال مۇيىزىنەن جانە ارا شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنەن قۇرالعان «بەلۋحا», بالزامى قاتتى ۇنادى. وسى ونىمدەردىڭ كەز كەلگەنى تۋعان-تۋىستارعا نەمەسە دوستارعا شىعىس قازاقستاننان اكەلىنگەن سىيلىق رەتىندە ءمىنسىز كەلەدى. بىراق بال مەن باسقا دا ونىمدەردى اۋە كولىگىمەن تاسىمالداۋعا شەكتەۋلەر بار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون, ال وسكەمەن اۋەجايىندا سىزگە ءونىمنىڭ رەسمي دۇكەننەن ساتىپ الىنعانىن راستايتىن سەرتيفيكات قاجەت بولادى.
جۋرناليستەردىڭ وسى ساپار بارىسىندا شىعىس قازاقستاننىڭ جازدا عانا ەمەس, قىستا دا كورىكتى بولاتىنىنا سەنىمى نىعايدى. تۋريستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ دامىپ كەلە جاتقاندىعىنا بايلانىستى, قازىر قىس ايلارىندا دا قاتتى توڭۋدان ءسىزدى ساقتايتىن مارشرۋتتاردى دايىنداۋعا مۇمكىندىكتەر بار: جايلى ورنالاستىرۋ ورىندارى, تاماق, ءتىپتى شاعىن دەمالىس ورتالىقتارىندا دا ءدامدى اس تاتۋعا جوعارى قىزمەت ساپاسى – وسىنىڭ ءبارى قاراستىرىلعان. ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن, اسىرەسە جاقىن ماڭداعى دالالىق ايماقتار ءۇشىن شىعىس قازاقستاننىڭ التاي تاۋلارى تاۋ شاڭعىسى مەن سنوۋبورد تەبۋگە, تازا اۋامەن دەم الۋعا, اسقاق تاۋلاردىڭ سۇلۋلىعىمەن راحاتتانۋعا جانە قول جەتىمدى باعامەن دەمالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇزدىك دەمالىس ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل سىزگە جىل بويىنا جەتەرلىك وپتيميزم مەن جاقسى كوڭىل-كۇي سىيلايدى!
اندرەي كۋكۋشكين,
SCIJ قازاقستان كلۋبىنىڭ باس حاتشىسى
الماتى – وسكەمەن
