مەركىلىك كاسىپكەرلەر مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتەدى

ويتال اۋىلىنداعى ءبىر عانا «مەركى ىرىمشىك زاۋىتى» جشس-ءنىڭ وزىندە جىلىنا مىڭداعان توننا ءسۇت وڭدەلىپ, ءتۇرلى ءونىم شىعارىلادى. بۇل ونىمدەر تەك جامبىل وبلىسىن عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار الماتى, قاراعاندى, شىمكەنت وڭىرلەرىن دە قامتىپ وتىر. اتال­عان زاۋىتتىڭ ءوندىرىس قۋاتى 40 تون­ناعا دەيىن جەتەدى. دەگەنمەن بۇگىندە كاسىپ­ورىن­نىڭ 60-65 پايىزى جۇمىس ىستەپ تۇر. سون­داي-اق, مۇن­دا 127 ادام جۇمىس ىستەي­دى. سەرىك­تەس­­تىك پرەزيدەنتى داستان ايتو­لەنوۆ­­تىڭ اي­­تۋىن­­شا, كاسىپورىن قىس مەز­گىلىن­دە كۇنى­­نە 7-9 توننا, ال جاز ايلارىندا 25-35 تون­­­ناعا دەيىن ءسۇت قابىلدايدى ەكەن. سو­نى­­مەن قاتار ول سەكسەن جىلدان استام تا­­ري­­حى بار ءوندىرىس وشاعىندا بيىل جىلى­نا 7500 تونناعا دەيىن ءسۇت ونىمدەرىن قا­بىل­داۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى.

كونەنىڭ كوزى ىسپەتتى بۇل زاۋىتتا 100 پايىز تازا تابيعي ءونىم وندىرىلەدى. تالاي ۋاقىتتان بەرى تالماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كاسىپورىن مۇمكىندىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىل­داۋدا. ماسەلەن, مۇندا ءوندىرىس ور­نى­نىڭ ءوز ەسەبىنەن وتكەن جىلى 66 ملن تەڭگەگە زاماناۋي قوندىرعىلار سا­تىپ الىنىپتى. يتاليا, گەرمانيا سياق­­تى مەم­لەكەتتەردەن كەلگەن قۇرال-جاب­­دىق­­تار بۇگىندە ءوز قۋاتتىلىعىندا جۇ­مىس ىستەپ تۇر. الايدا مۇنداعى ەڭ باستى ما­سەلە – شيكىزات تاپشىلىعى ەكەن. ياعن­ي اۋداندا ءسۇت وتكىزەتىن ادام از. ال اتال­عان زاۋىت باسشىلىعى ءسۇت ونىم­دەرى­نىڭ ازدىعىن اۋدانداعى جايىلىم جەر­لەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن بايلانىستىرادى. «دۇرىس جايىلماعان سيىر قايدان ءسۇت بەرەدى. بىزگە ەڭ اۋەلى ءسۇتتىڭ ساپاسى كەرەك. وندىرگەن ءونىمىمىز ساپالى بولماسا, ءبىز نارىق الاڭىنان شىعىپ قالامىز. ءبى­رىن­شى كەزەكتە وسىنى ەسكەرۋ كەرەك. ءبىز ءونىم ءون­دىرۋ ءۇشىن قۇرعاق تابيعي اشىتقى تۇرلەرىن الامىز. ەگەر, شيكىزاتتىڭ قۇرا­مى تازا بولماسا, اشىتقىنىڭ كۇشى جەتپەي قالادى. ودان كەيىن ءونىمنىڭ ساپاسى تومەندەيدى. بۇگىندە كاسىپورىن ءسۇتتىڭ ءليترىن مايلىلىعى 3,6 پايىزبەن 120 تەڭگەدەن قابىلدايدى. بىراق كوبى جەكە تسەحتارعا اپارىپ وتكىزەدى. ولار ءليترىن 150 تەڭگەدەن الادى. مەن وسى كاسىپورىندا جيىرما جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. سودان بەرى شيكىزات ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. دەگەنمەن ءبىز شيكىزات تاپ­شىلىعىن جاڭا ءونىم تۇرلەرىمەن تولىق­تىرۋدى ويلاپ وتىرمىز. بۇل رەتتە بال­مۇزداق شىعارۋ جوس­پاردا بار. بۇل ءۇشىن وتكەن جىلى 21 ملن تەڭگەگە بال­مۇزداق جەلىسىن ساتىپ الدىق», دەيدى د.ايتولەنوۆ. ماسەلەن, ءار توقسان سايىن رەسەي «مەركى ىرىمشىك زاۋى­تى­نان» 100 توننا قاتتى ىرىمشىك سۇراي­دى ەكەن. بىراق بۇل سۇرانىستى قاناعات­تان­دى­رۋ ءۇشىن زاۋىت كۇنىنە 40-50 توننا ءسۇت قا­بىلداۋ كەرەك بولادى. ال قازىر شيكى­زات­تىڭ تاپشىلىعىنان بۇل مۇمكىن بولماي وتىر.

بۇل كۇندە «مەركى ىرىمشىك زاۋىتى» كاسىپورنى جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى دەۋگە بولادى. بىراق بۇگىنگى نارىق تالابىنا ساي زاۋىت رەتىندە مۇمكىندىكتى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ماسەلە قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. كاسىپورىندا شيكىزات تاپشىلىعىنان بولەك, تاعى ءبىر ماسەلە بار. سەرىكتەستىك پرەزيدەنتى ول ءۇشىن 300-400 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات كەرەك ەكەنىن, بىراق ونى مەملەكەتتەن كومەك رەتىندە الا الماي وتىرعانىن ايتتى. «ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – بانك زاۋىتتىڭ نا­رىق­تىق باعاسىن 100 ملن تەڭگەگە باعا­لاۋدا. سوندىقتان ءبىز كوپ ماسەلەنى شەشە الماي كەلەمىز. مەملەكەتتەن قوماق­تى قارجى الۋعا مۇمكىندىك بولماي وتىر. وسى ماسەلەگە كومەك بولسا. ايتپەسە, زاۋىت­تىڭ ءوز باعاسى بۇدان الدەقايدا جوعارى عوي. بىراق باسقا جاعىنان قولداۋ بار. ەگەر, مەملەكەتتەن كومەك بولماسا, ءبىز قاتتى ىرىمشىك پەن سارى ماي تۇرلەرىن شىعارا المايتىن ەدىك. بۇل ماقساتتا ءبىز بىلتىر 165 ملن تەڭگە سۋبسيديا الدىق», دەيدى د.ايتولەنوۆ.

دەگەنمەن بۇگىندە كاسىپورىن جۇمىس­شى­لارى­نىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا قارايلاسىپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, تۇسكى اس­تىڭ 70-75 پايىزىن زاۋىت تولەيدى. سون­دا ءاربىر جۇمىسشىنىڭ قالتاسىنان تۇسكى اس ءىشۋ ءۇشىن نەبارى 100-110 تەڭگە عانا شىعادى. سونداي-اق كارانتين كەزىندە دە قىسقارتۋ بولماپتى. ءاربىر مامان بۇگىندە ءوزىنىڭ ورنىندا جۇمىس اتقارۋدا.

جالپى, مەركى اۋدانىندا ءسۇت ونىم­دەرىن وڭدەۋ جاقسى جولعا قويىلعان. «مەر­كى ىرىمشىك زاۋىتى» سەرىكتەستىگىنەن بولەك, مۇندا بىرقاتار شاعىن تسەحتار بار. سونداي-اق ۇيىنەن ىرىمشىك, قۇرت قاي­نا­تىپ, ونى ساۋداعا شىعارىپ وتىرعان كا­سىپ يەلەرى دە جەتەرلىك. مۇنداعى ءبىراز حالىق وسىلاي كۇن كورىپ كەلەدى دەۋگە بولا­دى. ءبىر عانا ويتال اۋىلىندا وسىنداي كاسىپ­پەن اينالىسىپ وتىرعان 8 وتباسى بار ەكەن. بۇل رەتتە اۋدان اكىمى مەيىرحان ومىر­بەكوۆ ۇيى­نەن بولسا دا ءسۇت وڭدەپ, ءونىم شى­عا­رىپ وتىرعان ازاماتتاردى بارىنشا قول­داي­تىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن ولارعا بۇگىن­دە مەم­لەكەت تاراپىنان كومەك قاجەت ەكەن.

ماسەلەن, ايان ورمانوۆا ءسۇت ونىم­دەرىن وڭدەۋ شارۋاشىلىعىمەن 4 جىل بويى اي­نالىسىپ كەلەدى. كوپ بالالى انا «اتامەكەن» كاسىپكەرلىك پالاتاسىن­دا وقىپ, 505 مىڭ تەڭگە نەسيەگە قول جەت­كىز­گەن. بۇل قاراجاتقا قۇرت قايناتاتىن ستانوك ساتىپ العان. «ستانوك ساعاتىنا 20 كيلوعا دەيىن قۇرت شىعارادى. سونداي-اق ۇيدەن ىرىمشىك قايناتىپ, ونى تاراز قالا­سى­نان وزگە الماتى, شىمكەنت, اقتاۋ قا­لا­لارىنا جىبەرىپ وتىرامىز. كۇن سايىن 500-700 ليتر شاماسىندا ءسۇت الىپ, ونى ۇقساتۋعا شامامىز جەتەدى. ەگەر, ءسۇت بولىپ جاتسا ءبىر كۇندە 100-120 كيلو ىرىم­شىككە دەيىن شىعارامىز. ەندى بۇل كاسىپتى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن بىزگە مەملەكەت تاراپىنان كومەك بولسا, ناقتى ايتسام, از پايىزبەن نەسيە بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار», دەيدى ا.ورمانوۆا.

شىنىندا دا, مەركى اۋدانىندا ءسۇت وڭدەۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىر­عان جەكە كاسىپكەرلەر كوپ. بىراق ونىڭ ءبارىنىڭ شاماسى بىردەي تسەح اشۋعا, زاۋىت سالۋعا جەتە بەرمەيدى. ءارى ىرىمشىك جاسايتىن ارنايى قۇرال-جابدىقتار دا قىمبات. سوندىقتان دا مەركىلىك كاسىپ­كەرلەر كاسىبىن كوركەيتۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن كومەك سۇراۋدا.

ال ىرىمشىك تسەحىن ءۇي جاعدايىندا اشۋ ءۇشىن قانداي تالاپتاردى ساقتاۋ كەرەك؟ ءبىزدىڭ بۇل ساۋالىمىزعا اۋداندىق ساني­تاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق باقى­لاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ديلداش كۋداروۆا جاۋاپ بەردى. ء«سۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى اۋماعى بار ءۇي-جايلار جيىنتىعى بولۋى قاجەت. تاماق وندىرىسىمەن اينالىساتىن نىساندار ساني­تارلىق تالاپقا ساي نەمەسە ساي ەمەستىگى تۋرالى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قورىتىندى جانە ەسەپتىك ءنومىر الۋى كەرەك. تاماق وندىرىسىمەن اينالىساتىن تۇلعا ءونىم تەحنولوگياسىنىڭ ءوندىرۋ پروتسەسى, ونى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە وتكىزۋ كەزىن­دەگى تالاپتار تەحنيكالىق رەگلامەنت­كە ساي بولۋىن قاداعالاۋعا مىندەتتى. تاماق وندىرىسىندە شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى ءۇشىن وندىرىستىك باقىلاۋ بولۋى كەرەك. قۋاتتىلىعى از تسەحتاردىڭ ءسۇت وڭ­دەۋ قاۋقارى تاۋلىگىنە 3 تونناعا دەيىن, ساني­تارلىق قورعانىش ايماعى كەمىندە 50 مەتر بولۋى كەرەك», دەيدى باسقارما باسشىسى.

ياعني مۇنىڭ دا وزىندىك شارتتارى مەن تالاپتارى بار بولىپ وتىر. بىراق قازىر كوپ­تەگەن كاسىپكەر تالاپتاردى تيىسىنشە ساق­تاپ, ۇيلەرىنەن عانا ىرىمشىك جاساپ ساتۋعا ءماج­بۇر. ال كاسىبىن ودان ءارى جان­­د­اندى­را­يىن دەسە, قاراجات جاعى قول­باي­لاۋ بولۋدا. كەزىندە ىرىمشىك شى­عارۋ­مەن تا­نىل­عان مەر­كى اۋدانىندا بۇل ءۇردىستى قايتا جان­دان­دىرۋعا ءار تۇرعىن وزىنشە ۇلەس قوسۋدا. تەك بارىنە بىردەي قولداۋ جەتپەي تۇر...

جامبىل وبلىسى,

مەركى اۋدانى