قايتا وڭدەۋدە قارقىن قاجەت

قايتا وڭدەۋ كولەمى 40%-عا ارتادى

ەكولوگيا حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى سالا بولعاندىقتان, پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى احۋالدى رەتتەۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى.

«قوعامدىق باقىلاۋ قۇرالى رەتىندە ينتەراكتيۆتى كارتا دايىنداۋ قاجەت. سول ارقىلى ەكولوگيا سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسى مەن تيىمدىلىگىن قاداعالاۋعا بولادى. ۇكىمەتكە 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. اسىرەسە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ىسىنە قاجەتتى بارلىق كورسەتكىشتى تسيفرلاندىرۋ – ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى», دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قورشاعان ورتاداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا قايتا وڭدەۋدىڭ ماڭىزى زور. 2016 جىلدان بەرى ەلىمىزدە وندىرۋشىلەردىڭ (يمپورتتاۋشىلاردىڭ) كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى قاعيداسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وكم وپەراتورىنىڭ نەگىزگى مىندەتىنە قالدىقتاردى جيناپ, ونى قايتا وڭدەپ كادەگە جاراتاتىن كاسىپورىندارعا سۋبسيديا بەرۋ كىرەدى. دەمەك, وڭدەۋشى سالانى دامىتىپ, ەكولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە جاتادى. العاشقى جىلدارى وكم قاعيداسى اۆتوكولىك پەن ولاردىڭ كومپونەنتتەرىنە تارالىپ, اتاپ ايتقاندا, ماي, شينا, انتيفريز قالدىقتارىن وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلارعا قايتا وڭدەۋ تولەمى ەنگىزىلدى. وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى قاعيداسى ەنگىزىلمەي تۇرعاندا, ەلىمىزدە قالدىقتى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسى نەبارى 2,6% ەدى. بۇل جۇيە ىسكە قوسىلعان سوڭ, ونىڭ كولەمى ارتىپ, قازىر 18,6%-عا جەتتى. «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي قالدىقتى قايتا وڭدەۋ كورسەتكىشىن كەمىندە 40% جەتكىزۋ مەجەسى قويىلىپ وتىر.

بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەسكى كولىكتەردى قايتا وڭدەۋگە قابىلداۋ باعدارلاماسى (قۇنىن تولەۋ جانە جەڭىلدىك سەرتيفيكاتى) ارقىلى 164 927 ىستەن شىققان كولىك قابىلدانىپ, ونىڭ 144 645 داناسى قاراعاندىداعى زاۋىتتا قايتا وڭدەلدى. 110 293 كولىك اقشالاي وتەماقى باعدارلاماسى بويىنشا وتكىزىلدى. 4 جىل ىشىندە ەسكى كولىگىن قايتا وڭدەۋگە تاپسىرعان قازاقستاندىقتارعا 18,4 ملرد تەڭگە قاراجات تولەندى. بەس جىل ىشىندە وڭدەلگەن قالدىق كولەمى 6 ەسەگە دەيىن ۇلعايدى. اتاپ ايتقاندا, 102 743 توننادان استام شينا قالدىعى كادەگە جاراتىلىپ, 91 713 توننا پايدالانىلعان اككۋمۋلياتور قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلدى. سونداي-اق 52 664 توننا پايدالانىلعان كولىك مايى وڭدەۋدەن ءوتتى.

2017-2020 جىلدار ارالىعىندا 215 243 توننا قاپتاما قالدىعى, ونىڭ ىشىندە 28 251 توننا پلاستماسا, 116 499 توننا قاعاز قاپتاما, 62 065 توننا شىنى قالدىعى جانە 7 956 توننا شىنى ىدىس, 473 توننا مەتالل قاپتاما, سول سەكىلدى 7 127 توننا ەلەكتروندى قالدىقتار جينالىپ, قايتا وڭدەلدى. سايكەسىنشە, سالاداعى كاسىپورىندارعا 14,7 ملرد تەڭگە تولەندى.

وڭىرلەر قالدىقتى سۇرىپتاۋ جۇيەسىنە كوشەدى

جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ مالىمەتىنە سايكەس, بيىل سەمەي مەن وسكەمەندە, سون­داي-اق اقتوبە قالاسىندا زاماناۋي سۇرىپ­تاۋ جەلىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلۋدە. اتال­عان قالالاردى قوقىس تاسىمالدايتىن كولىكتەر مەن قالدىقتى ءبولىپ جينايتىن كونتەينەرلەرمەن قامتۋ بويىنشا نەگىزگى جۇمىستار قولعا الىندى. ايتالىق, شىعىس قازاقستاندا قالدىقتى ءۇش فراكتسيادا جيناۋ جۇزەگە اسىرىلماق, ناقتى ايتقاندا «جەڭىل» قايتا وڭدەلەتىن قايتا­لاما شيكىزات (پلاستيك, قاعاز, مەتالل), «اۋىر» – بۇل شىنى جانە «دىمقىل» قايتا وڭدەلمەيتىن قالدىقتار(تاماق قالدىقتارى جانە ت.ب.). بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 4 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىندى. 

وكم وپەراتورى وسكەمەن قالاسى ءۇشىن ماكۋلاتۋرا مەن پلاستيكتى بولەك جيناۋعا ارنالعان سارى ءتۇستى 760 پلاستيك كونتەينەر جانە شىنى قالدىقتارىنا ارنالعان قوڭىراۋ ۇلگىسىندەگى 514 كوك ءتۇستى كونتەينەر ساتىپ الىنىپ, اكىمدىككە بەرىلەدى. سەمەيدە قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋعا ارنالعان 1 050 تورلى جانە شىنى ىدىسقا ارنالعان 532 كونتەينەر ورناتۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار وكم وپەراتورى شىعىس قازاقستاننىڭ ەكى قالاسى ءۇشىن 12 بىرلىك ارنايى تەحنيكانى ساتىپ الۋعا قاراجات ءبولدى. بيىل سەمەي مەن وسكەمەندە قتق بولەك جيناۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن ۇيىمداستىرۋ باعى­تىندا وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 200 مىڭ تون­نا قالدىقتى سۇرىپتايىن ەكى جاڭا جەلى ىسكە قوسىلادى. جول كارتاسى اياسىندا اق­توبەدە تۇرمىستىق قالدىقتى ءتيىمدى باسقا­رۋدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراق­تاندىرۋ جۇمىستارى دا قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, بيىل تۇرمىستىق قال­دىقتى سۇرىپتاپ تاستاۋعا ارنالعان 962 پلاستيك كونتەينەر جانە قالدىق تاسيتىن 6 ارنايى تەحنيكانى  ساتىپ اپەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بۇل ورايدا ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىندە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتى بولەك جيناۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. اتالعان پارك – قالدىقتى بو­لەك جيناۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن تو­لىق­قاندى ۇيىمداستىرعان ەلىمىزدەگى العاش­قى ۇلتتىق پارك. ونىڭ اۋماعىندا ۇزىن سانى 30-دان استام جاڭا قالدىق الاڭ­دارى ورناتىلىپ, وعان 225 كونتەينەر ساتىپ الىندى. 135 كونتەينەر قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋعا ارنالسا,  قالعان 90 «جاسىل» تاماق قالدىقتارىن قابىلداۋعا قويىلدى. 2030 جىلعا دەيىن ىلە-الاتاۋ پاركى اۋماعىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتى سۇرىپتاۋ دەڭگەيىن 85%-عا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن.

قالدىقتى جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك

بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ باستاماسىمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ماقساتىندا بيىلدان باستاپ, Eسoqoldaý جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى ارقىلى وڭىرلەردەگى قالدىق جيناۋشى مەن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا قارجىلاي قولداۋدىڭ مۇمكىندىگى ۇلعايادى دەپ بولجانۋدا. ەڭ باس­تىسى سالا قاتىسۋشىلارىنا قويىلاتىن تالاپ جەڭىلدەتىلمەك. وسىلايشا, قالدىق وڭدەۋ سالاسىن قارجىلاي ىنتالاندىرۋ ارقىلى وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە جوبانىڭ اۆتورلارى. 

دەسەك تە وتاندىق قايتا وڭدەۋ سەگ­مەن­تىن وزىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاس­تىرىپ, تۇتىنۋ دەڭگەيىن ازايتقان ابزال. مۇنداي پىكىردى «سپارتا» ەكولوگيالىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى اسەل قۇسپانوۆا جەتكىزدى.

«بىرىنشىدەن, قالدىقتى بولەك جيناۋ­دى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مىندەتتەۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءتىپتى ايىپپۇل سالۋ تەتىكتەرى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەنگىزىلسە, ارتىق بولماس ەدى. بۇل قاتاڭ شارا رەتىندە كورىنگەنىمەن, بۇگىندە مۇنداي شاراعا امالسىز بارۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى قازاق­ستان جاھاندىق جىلىنۋعا بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك اكتسياعا قوسىلىپ, تاياۋدا الماتىدا اۋا تەرمومەترى تاعى ءبىر گرا­دۋسقا جىلىنعانى بايقالدى. وسى­دان-اق بۇل پروبلەمانىڭ اۋقىمىن باعام­داي بەرۋگە بولادى. اتالعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولى بار. العاشقىسى, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس, ياعني حالىققا قالدىقتى ءبولىپ, جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تالاپقا ساي ينفراقۇرىلىم ۇسىنىلۋى قاجەت. ويتكەنى كوپشىلىك قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىن العا تارتادى. راس, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. مىسالى, تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلاسىندا ورناتىلعان سارى, جاسىل كونتەينەرلەردى الىپ قارايىق. جوبا جامان ەمەس. بىراق ونىڭ اۋەل باس­تان جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلمادى. سەبەبى تۇرمىستىق قالدىقتى تارتىپكە ساي جيناۋدىڭ ۇلگىسىن تۇسىندىرەتىن اقپاراتتىق جۇمىستار از جۇرگىزىلدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ بالاماسى بولۋ كەرەك. نەگە دەسەڭىز, قازىر ەلوردانىڭ وزىندە قوقىستى قابىلدايتىن ورىندار جابىلىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان ەكوبەلسەندىلەر جيناقتالعان قوقىستى قايدا وتكىزۋدى بىلمەي دال بولۋدا. نەگىزىنەن ءار ۇيدە جوعارىدا ايتقان ەكى كونتەينەر بولماسا دا گەرمانيا, شۆەتسيا سىندى ەلدەردەگىدەي ارنايى بىرنەشە بوكس قويىلسا. ونىڭ ارقايسىسىنا قالدىق كلاسسيفيكاتسياسىنا سايكەس, جينالىپ وتىرادى. وسىنى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەپ, قوقىستى سۇرىپتاماعان تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋ تەتىگىن ەنگىزگەن ارتىق بولماس ەدى نەمەسە ولاردىڭ قوقىستارىن شىعارماي قويۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, حالىق بۇل ماسەلەگە سانالى تۇردە قاراپ, كەلەشەكتە ۇرپاقتارىمىزعا قانداي الەم قالدىرامىز دەگەن سۇراقتى وزىنە قويا ءبىلۋ كەرەك», دەيدى ءا.قۇسپانوۆا.

قالدىقتى ءتيىمدى باسقارۋ جولدارىن دايىنداۋ قاجەت

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەل­دوس اباقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالدىقتى وڭ­­دەۋدىڭ قارقىنىن ارتتىرۋمەن بىرگە قال­دىقتى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى قاراستىرعان ءجون. ويتكەنى رەس­­مي اقپاراتتارعا سايكەس, ەلىمىزدە جىل سا­يىن 3-5 ملن توننانىڭ ارالىعىندا قال­دىق جينا­لادى. مۇنداي كولەمدەگى شيكى­زات­تى وڭ­دەۋ ءۇشىن الدىمەن ونى ءتيىمدى باس­قا­رۋ­­دىڭ جۇيەسىن ازىرلەگەن دۇرىس دەيدى دەپۋ­تات.

«ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك, رەسپۋبليكادا قالدىقتى قايتا وڭدەۋدىڭ كولەمى 18%-دى قۇرايدى. ورتا ەسەپپەن بۇل سالادا ەلىمىزدە 100-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ جارتىسى قالدىقتى جيناۋمەن اينالىسسا, قالعاندارى ولاردى وڭدەپ, ناقتى تاۋارلارعا شيكىزات تۇرلەرىن دايىندايدى. بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن ەكى باعىتتا جۇمىس اتقارۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, حالىق اراسىندا اعارتۋشىلىق جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت. ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن بىلىمگە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە مەكتەپ باعادرلاماسىنا ەكولوگيالىق ءبىلىم بويىنشا ارنايى ساباقتى ەنگىزۋگە قاتىستى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بۇدان بولەك, ەكولوگيالىق ۇيىمدار تاراپىنان دا بىرنەشە جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, بىلتىر قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ باستاماسىمەن StopMusor جوباسى ىسكە اسقان ەدى. ونىڭ نەگىزىندە ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, نۇر-سۇلتان مەن الماتىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا ازاماتتار تۇرمىستىق قالدىقتاردى كوشەلەردە كوپتەپ كەزدەستىرەتىنىن جەتكىزدى. دەمەك, بۇل ماسەلەنى ءار ازاماتتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن پروبلەما رەتىندە ايتۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, قالدىقتى سۇرىپتاۋ سياقتى ماسەلەلەرگە قاتىستى الەۋمەتتىك, اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى كوبەيتكەن دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى بۇل قالدىقتى وڭدەۋ ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. مىسالى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان وندىرۋشىلەردىڭ (يمپورت­تاۋشىلاردىڭ) كەڭەيتىلگەن مىندەت­تە­مەلەرى قاعيداسى ەنگىزىلىپ, سالاداعى كاسىپ­ورىنداردى مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ تەتىگى قاراستىرىلعان. سونداي-اق قاي­تا وڭدەۋ سالاسىنا قاجەتتى ينفراقۇ­رى­لىمدى دامىتۋ كەرەك», دەدى ە.اباقانوۆ.

بۇعان قوسا, ماجىلىسمەن رەسپۋبليكاداعى قوقىس پوليگوندارىن جونگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.