ايماقتار • 29 قاڭتار، 2021

توقساننىڭ تورىندەگى ءتورتۇي

254 رەت كورسەتىلدى

ەكىباستۇزدىق جاس اقىن ەربولات امىرەنوۆ ءتورتۇي اۋىلىنىڭ شەجىرەلى وتكەنىنە ارناپ «توق­ساننىڭ تورىندەگى اۋىلىم» اتتى كىتاپ شىعاردى. ەستەلىكتەر مەن دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان بۇل كىتاپتا اۋىلدىڭ ءار كەزەڭدەگى جىلدارى، ءوسىپ-وركەندەۋى، اۋىلدىقتار جايلى باياندالادى.

 

– اۋىلدىڭ 90 جىلدىق تويىنا ءبىز بىرنەشە اۋقىمدى ءىس-شارا جوسپارلادىق، ءبارى دە جۇزەگە اسىرىلدى. توي دەگەندە تەك داستارقان، استا-توك، شاشىلۋ ەمەس، قايتا جيناقتالۋ، اركىمنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن سىي-قۇرمەتى، اۋىلعا دەگەن قولداۋ، كومەك بىرگە جۇرەدى عوي. اۋىل تۇرعىندارى بەلسەندىلىك تانىتىپ، بارلىق ىسكە بىرگە اتسالىستى. مەكتەپتىڭ 1989، 1982، 1984، 2007 جىلعى تۇلەكتەرى دەمەۋشىلىك جاساپ، اۋىل ىشىلىك قاجەتتى جۇمىستارعا كومەكتەستى. ەربولات باۋىرىمىز اۋىلىمىز تۋرالى جازعان دۇنيەسىن سىيعا تارتتى. اعايىندى بولات، مارات قۇسپەكوۆتەر مەكتەپتى Teacher office قۇرالدارىمەن جابدىقتادى. اۋىلدى قوقىستان تازالاۋعا جاستار قولعابىس ەتتى. كوشەلەر تەگىستەلىپ، قۇم توسەلىپ، سىرلانىپ، پاتريوتتىق تاقى­رىپتاعى بيلبوردتار قويىلدى، – دەيدى اۋىل اكىمى جانات يبراەۆ.

ج.يبراەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىنىڭ تۇرعىندار سانى – بار-جوعى 1 105 ادام. اۋىلدىق اۋماق­قا ءتورتۇي، تاي، مىڭتومار، اقشي، تالدى­قامىس، كوكسيىر، قاراجار – جەتى شاعىن اۋىل قارايدى. بارلىعى بىرىگىپ ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعى دەپ اتالادى. ورتالىعى – ءتورتۇي اۋىلى. اقشيدە – 47، مىڭتوماردا – 132، كوكسيىردا – 106، قاراجاردا – 78، تايدا – 283، تورتۇيدە 490 ادام تۇرىپ جاتىر. وتكەن ءبىر قيىن كەزدەردە، 90-شى جىلدارى اۋىلدان تۇرعىندار كوشىپ كەتتى. وزگە ۇلت وكىلدەرى اتامەكەندەرىنە كەتتى. تاي مەن ءتورتۇي اۋىلىندا قۋعىن-سۇرگىن كورگەن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرعان. قازىر ەندى وسى اۋىلدا قالعان تۇرعىندار 90 جىلدىق مەرەيتويدى كورىپ، بولاشاققا سەنىممەن قاراپ، ءارى قاراي دا ءومىرىن وسى ەلمەن، جەرمەن جالعاستىرۋدا.

ءتورتۇي، تاي، كوكسيىر اۋىلدارىن ەلىم، جەرىم دەپ قالعان 4 مولداۆان، 5 ورىس، 3 ۋكراين، 2 باشقۇرت وتباسىلارى بالا-شا­عالارىمەن تۇرىپ جاتىر. ءتىپتى، اۋىلدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا قازىر گەرمانيادا تۇراتىن، كەزىندە اۋىلداستارى، كورشىلەرى بولعان فلورا فۋنك، رەسەيدە تۇراتىن ماريا روتورلار وتباسىلارمەن كەلىپتى. اۋىلداستارى بارلىعى بىرىگىپ 90 جىلدىق قۇرمەتىنە ارناپ، اۋىل باعىنا 20 ءتۇپ قاراعاي كوشەتتەرىن وتىرعىزىپتى.

بىلتىر ءتورتۇي مەن تاي اۋىلدارىندا ءار ۇيگە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى تارتىلىپ، شاعىن اۋىلدارعا كبم ورناتىلعان. اۋىلدىق اۋماققا قاراستى اقشي، مىڭتومار، كوكسيىر، قاراجار، تالدىقامىس اۋىلدارى دا قوقىستان تازالانىپتى. ءار اۋىلعا كىرە­بەرىسكە تۇرعىندار دەمەۋشىلىگىمەن اتاۋى جازىلعان ستەللالار ورناتىلدى. دارى­گەرلىك قىزمەت كورسەتەتىن دارىگەرلىك امبۋلاتوريادا 3 مەدقىزمەتكەر جانە «جەدەل جاردەم» اۆتوكولىگى جۇمىس ىستەيدى. ءدارىحانا اشىلدى. كلۋب، كىتاپحانا، شاعىن فۋتبول الاڭى بار. كوكپار كومانداسى قۇرىلدى، جىگىتتەر ءوز قاراجاتتارىنا كيىمدەرىن تىككىزىپ، اتتار ساتىپ الۋدا. بارلىعى 55 شاقىرىم قاشىقتىقتى قۇرايتىن 7 اۋىلدىڭ اراسىنداعى جولعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. جولداردى «تۇرسىن-گرۋپپ» جشس جاسادى. كوكتەمدە سۋ تاسقىنىنان ب ۇلىنگەن قاراجارداعى كوپىر قالپىنا كەلتىرىلدى. ەندى تورتۇيدەن ەكىباستۇز قالاسىنا دەيىنگى جولدى جارقىراتىپ جوندەپ بەرسە، اۋىل تۇرعىندارى ءبىر قۋانار ما ەدى.

– قازىر اۋىل مەكتەبىندە – 77 وقۋشى، 22 مۇعالىم، بيۋدجەتتىك ينتەرنات، شاعىن ورتالىق، ولەڭتى نەگىزگى مەكتەبىندە – 37 وقۋشى، 17 مۇعالىم، شاعىن ورتالىق بار. بۇرىنعىداي ەمەس، بالا سانى ازايدى. ءبىزدىڭ باستى ماسەلە – اۋىلدى ساقتاۋ، تۇرعىنداردى ورنىقتى تۇردە وسى جەردە قالدىرۋ، الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاساۋ، وڭتۇستىكتەن، شەتتەن كەلەم دەگەن ءاربىر قازاق وتباسىن لايىقتى قارسى الۋ، قولداۋ. قازىر توي ەمەس، ويلاناتىن كەز كەلدى. وسى 90 جىلدىق اۋىل تويىنىڭ شاراپاتى ءتيىپ، اۋىلعا قاجەتتى ءبىراز تىرلىكتى جاساپ ال­عانى­مىزعا قۋانىشتىمىز، – دەيدى اۋىل اكىمى.

ونىڭ ايتۋىنشا، بىلتىر وسى از قالعان اۋىل ورتاسىن تولتىرۋ ءۇشىن قىتايدان شاياحمەت حالەل، نۇرزات ءومىرجان، نۇرزات قۋاندىق، توقتاۋبەك باقىتبەك سياقتى وتباسىلار باستاپ بارلىعى 61 ادام، 12 وقۋ­شىسى بار كوشىپ كەلىپتى. قازىر بار­لىعى ۇيلەرىنە ورنىعىپ، مال، نەسيە الىپ، اۋىلدىڭ ەرۋلىگىنەن ءدام تاتىپ، تىرشىلىك جاساۋدا. كوشىپ كەلگەن قانداس­تارىمىزعا قالالىق مەشىتتىڭ زەكەت قورىنان قايىرىمدىلىق شارالارى بارىسىندا كومەك كورسەتىلىپتى.

– جالپى، اۋىلدىق اۋماقتا 63 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. مىسالى، «ارنۇر» شارۋا قوجالىعى 80 باس اسىل تۇقىمدى مال، «الەكسەي» شارۋا قوجالىعى 30 باس اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الدى. از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارعا، كوشىپ كەلۋشىلەرگە دە 5 توننادان كومىر تاراتىلدى. شارۋا قوجالىقتارى ءار مەرەكەدە، قارتتار كۇنىندە، جاڭا جىلدا كوپ بالالى وتباسىلارعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋدە، – دەيدى ج.يبراەۆ.

ال ءتورتۇي اۋىلى اقكول-جايىلما وڭىرىندە پايدا بولعان العاشقى شارۋاشىلىق ەكەن. ەربولات امىرەنوۆ اۋىلدىڭ وتكەن جولىن قالالىق، وبلىستىق ارحيۆ قورلارىنان تابىلعان زەرتتەۋ جازبالارى ارقىلى مىسالدار كەلتىرىپ بەرگەن. سارعايعان ارحيۆ جازبالارىندا 1930 جىلدان باستاپ سوۆحوزدىڭ جىل سايىنعى كەزەكتى ەسەپ بەرۋى، جىلداعى وسىمدەر مەن تو­مەندەۋگە بايلانىستى بارلىق قۇجاتى ساقتالعان.

– قازىر ءتورتۇي دەيمىز، ال بۇرىنعى «ەكىباستۇز» سوۆحوزى اشتىقتى دا، سوعىستى دا باستان وتكەرگەن. شابىندىق جانە ەگىستىك جەردى قايتا ءبولۋ، تاركىلەۋ، ازىق-ت ۇلىك سالىعى، كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ مەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتىن وتكىزدى. سولا­قاي ساياسات سالدارىنان سوۆحوزدىڭ ەگىستىك كولەمى كۇرت ازايىپ كەتەدى. مال شارۋاشىلىعى كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى. مىسالى، 1932 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1933 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن جۇمىس­كەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى بيداي جانە جارمامەن تولەنىپ وتىرعان. سوعىس جىلدارىندا جاۋىنگەرلەر مايداندا، سوۆحوزدا ەڭبەككەرلەر ەڭبەك ەتكەن. سوعىسقا اتتانىپ، ەلگە ورالماعانداردىڭ دا، ەلگە ورالىپ، ەڭبەك ەتكەندەردىڭ دە اتى-جوندەرىن بەردىك، – دەيدى ەربولات.

وبلىستىق ارحيۆتەن جوعارعى كەڭەس پرە­زيديۋمىنىڭ 1947 جىلدىڭ 16 قىر­­كۇيەگىندەگى سوتسياليستىك جارىستا قول جەتكىزگەن تابىستارى ءۇشىن اسام­­­­باەۆ قۇر­ماش، تولەۋباەۆ قاۋسىن، بايما­عام­بەتوۆ باينياز، التىباەۆ كۋسەي­بەك، راحيموۆ مۇحتار، دۇيسەنوۆ تەمىرجان، ابدىحالىقوۆ ءتۇيمىش، جولداسوۆ شاكەن، ءبىلالوۆ قادىر، اقىشەۆ ءايتىم، ءجۇنۇسوۆا ماكىش، سارسەنبينوۆ سولتان تاعى باسقا دا اۋىل ادامدارى مەدالدارمەن ما­راپاتتالعاندارى جازىلعان ءتىزىم تابىلعان.

ال كىتاپتىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا ار­قاۋ بولعان ەكىباستۇزدىڭ ءتورتۇي اۋىلى، شەجىرەلى اقكول-جايىلما ءوڭىرى تەگىن جات­قان بەيمالىم جەر ەمەس. ەكىباستۇز جانە اق­توعاي اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى بۇل جەر­دى جەرگىلىكتى جۇرت اۋليەلى اقكول-جا­يىلما، ولەڭتى-شىدەرتى دالاسى دەپ تە اتايدى.

جالپى، ەل اۋزىندا اۋليەلى اقكول-جايىلماسى تۋرالى اڭىز-اڭگى­مەلەر دە از ەمەس. سوناۋ ءبىر كەزدەرى جەر­ۇيىعىن ىزدەپ جۇرگەن اسان قايعى بابامىز شىدەرتى وزەنىن كورگەندە: «مىنا شىركىننىڭ توپىراعى اسىل ەكەن. التى اي ءمىنىپ ارىقتاعان ات، ءبىر ايدا مايعا بىتەتىن جەر ەكەن. جىلقى شىدەرلەپ كويعاندا توقتايتىن، جىلقىنىڭ قونىسى ەكەن» دەپتى. ولەڭتى وزەنىن كورگەندە توقتاپ ەشنارسە ايتپاي، ولەڭدەتە بەرگەن ەكەن. از تۇرىپ: «ولەڭتىنىڭ سۋى – ماي، شىدەرتىنىڭ ءشوبى – ماي» دەپ جۇرە بەرىپتى. اۋىل اقساقالدارى بولسا، ءماشھۇر ءجۇسىپ ءوز جازبالارىندا بۇل ءوڭىردىڭ اتاۋىن ارۋ قىز بايان سۇلۋمەن بايلانىستىرعانىن ايتادى. سويتسە، ولەڭتى وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا قارا وبا، سارى وبا دەگەن جەرلەر ەكى بايدىڭ قىستاۋى بولعان ەكەن. سارىبايدىڭ ەركە قىزى بايان سۇلۋ جيىن جاساپ، ولەڭ-جىرمەن دۋمان قىلعان جەر سودان ولەڭتى، سۇلۋدىڭ شىدەرى ءتۇسىپ قالعان جەر شىدەرتى دەپ اتالىپ كەتكەن ەكەن.

تاعى ءبىر نۇسقاسى، وسى جەردىڭ اتاۋى جاعرافيالىق ەرەكشەلىگىنە وراي شىققان دەسەدى. كوكتەمدە ولەڭتى وزەنى ارناسىنان اسىپ، اۋليەكولدى، باسەنتيىن، قىلدىكول، ساسىقكول، ومىرزاق، بوزايعىر، اششىكول، كوكتوبە، توققىلى دەپ اتالاتىن توعىز كولدى سۋعا تولتىرادى ەكەن. كولدەردىڭ سۋى جيەكتەن اسا جايىلىپ بارىپ، اق ساعىمداي سۋ تولى اپپاق كولگە اينالسا كەرەك. وسى كەرەمەت كورىنىسكە تاڭعالعان اۋىلدىقتار «اقكول جايىلدى» دەپ، سودان جايىلما اتاپ كەتكەن. بۇل كۇندەرى، وكىنىشكە قاراي، استا-توك اق كوبىك سۋ تولاتىن وسى تابيعات قۇدىرەتى ەكولوگيا قۇربانىنا اينالىپ كەتكەن دە بولار.

ال جەرگىلىكتى عالىمدار بولسا، بۇل كۇندەرى ارحەولوگيالىق مۇراعا اينالعان ءتورتۇي ماڭىنداعى ولەڭتى جازۋلارى قو­لا داۋىرىندە پايدا بولعانىن زەرتتەدى. تاستارعا بۇعىلار، قاراقۇيرىقتار، قا­باندار مەن وزگە دە جابايى اڭداردىڭ بەينەلەرى جانە ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ءومىر ءسۇرۋ ءپالسافاسىنان حابار بەرەتىن سۋرەتتەر قاشالىپ جاسالىپتى. سوناۋ XVI-XVII عاسىرلاردا اقكول-جايىلما قالماقتاردىڭ قولىندا قالىپ، ەلدىڭ بەلگىسىندەي قالقيىپ تۇرعان كەسەنەلەردىڭ قابىرعالارىن ات كۇشىمەن تارتىپ قۇلاتىپ جوق ەتىپتى دەسەدى. سودان با ەكەن، قيراعان كەسەنەلەر مەن قورعانداردىڭ ورنىن قازاقتار بەرتىنگە دەيىن قالماقتاردىڭ وباسى دەپ كەلگەنى دە راس.

جالپى، شىدەرتى، ولەڭتى وزەندەرىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ەرتە تەمىر داۋىرىنە (ساق كەزەڭىنە) جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردى 50-ءشى جىلدارى زەرتتەگەن اتاقتى ارحەولوگ مير قادىرباەۆ ەدى. تاريحي ادەبيەتتە شارتتى تۇردە «مۇرتتى قورعاندار» دەپ اتالاتىن وسى ءداۋىردىڭ ەسكەرتكىشتەرىن م.قادىرباەۆ ءتورتۇي اۋىلىنىڭ ماڭىنان تاۋىپ، «تاسمولا مادەنيەتى» دەپ اتاعانى بەلگىلى. كەيىن «تاسمولا مادەنيەتىن» ودان ءارى عىلىمي نەگىزدە جاس عالىم، جەرگىلىكتى ارحەولوگ ايبار قاسەنالى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جازباسىندا عىلىمي تۇرعىدا ناقتى دەرەكتەرمەن تولىقتىردى.

ولەڭتى وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى تاڭ­بالى بالبال تاستار، كونە قورعاندار، پەتروگليف تاڭبالارى قورعاۋعا الىنۋى ءتيىس. اۋىل تۇرعىندارى «جەر بەتىندە جاتقان كونە ەسكەرتكىشتەردى مۋزەي-قورىق­قا اينالدىرىپ، تابيعي جادىگەرلەردى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك» دەيدى.

عالىم قايرات باتتالوۆتىڭ ايتۋىنشا، اقكول-جايىلما ماڭايىنداعى ءتورتۇي، تاي اۋىلدارىنىڭ جەرى نەوليت پەن ەنەو­ليت ءداۋىرىنىڭ مەكەنى، قولا ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورنى مەن ەجەلگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ، كوشپەندىلەردىڭ قورعانى بولعان. بىراق ايدالادا جاتىر دەگەن بە ەكەن، كۇنباستى، ءمۇيىزدى بۇقانى سوقاعا جەككەن ادامداردىڭ بەينەلەرى انىق كورىنەتىن تاستاردىڭ وسى تۇستارىن قيىپ اكەتكەن دە كورىنەدى.

ءيا، ءار اۋىلدىڭ قازاق ءۇشىن قاستەرلى شەجىرەلى وتكەنى بار. بويتۇمارىنداي ساقتايدى، قادىرلەيدى. ءار اۋىل وزگە جەردەن قىزىق ىزدەمەي، كوشىپ كەتپەي، قيىندىعى مەن قىزىعىن قاتار كورىپ اۋىلدارىنا باۋىر باسىپ وتىرعان حالقىمەن قىمبات. ءتورتۇي اۋىلى دا – وسىنداي قۇندى شە­جىرەلى تاريحتىڭ يەسى. ەربولات باۋىرىمىز دا ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى تۋرالى جازعان، جيناقتاعان كىتابىن 90 جىلدىق اتاۋلى كۇنى اۋىلىنا اپارىپ، تانىستىرىپ، تاراتتى.

 

پاۆلودار وبلىسى،

ەكىباستۇز قالاسى،

ءتورتۇي اۋىلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار