وسى كەزەڭدە قازاقستانداعى كىشى جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. ءوندىرىستى قولداۋدا بىرقاتار زاڭنامالىق, ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى, ونەركاسىپتەگى جەكەمەنشىك – نارىقتىق جولعا تۇسكەن ەلىمىز ءۇشىن تىڭ ءۇردىس بولدى. العاشقى ۋاقىتتا ەكونوميكادا قارجىلىق رەسۋرستىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر سەزىلدى. وندىرىستە اينالىم قاراجاتىنىڭ ۇلەسى تومەندىگىنە قاراماستان, كوپتەگەن پروبلەمانىڭ شەشىمىن بىردەن تابۋعا تۋرا كەلدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان سول كەزدەگى رەفورمالار ناتيجەسىن بەردى. ەكونوميكانى دامىتۋ, الەۋمەتتىك سالانى قولداۋ, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ماڭىزدى شارالار ۋاقتىلى ۇيىمداستىرىلدى. كاسىپكەرلىكتىڭ قالىپتاسۋى وڭايعا سوققان جوق: ءار جاسالعان قادام مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولدى. كىشى جانە ورتا كاسىپ ءۇشىن بۇل اۋىر كەز ەدى. وسىعان وراي, ەلباسىمىز كىشى جانە ورتا كاسىپتى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالادى. بۇل شەشىم پارلامەنتتەن قولداۋ تاپتى جانە ەكونوميكالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ كوپتەگەن جاڭا تەتىكتەرى قالىپتاستىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – «بيزنەس-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى پارلامەنت ەنگىزگەن زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە تابىستى ىسكە اسىرىلدى. اتالعان باعدارلامادا كىشى جانە ورتا كاسىپتىڭ, كاسىپكەرلىك پەن ميكروبيزنەستىڭ دامۋىنا قاجەتتى قۇرالدار قاراستىرىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە مەن كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تيۋمەن وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ۆ.ياكۋشەۆتىڭ شاقىرۋىمەن «كىشى جانە ورتا كاسىپتى قولداۋ» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا قاتىستىم. ونىڭ مودەراتورى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى ە.نارىشكين ءسوز سويلەدى. ەكى جۇزگە جۋىق ادام جينالعان كەزدەسۋدە تيۋمەن وبلىسىنىڭ ينۆەستورلارىنان بولەك, شەتەلدىك ازاماتتار دا جينالعان ساليقالى اۋديتوريا بولدى. گۋبەرناتوردىڭ كىرىسپە سوزىنەن كەيىن, كەلەسى ءسوز كەزەگى ماعان بەرىلدى.
مەن رەسەيلىكتەرگە قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعانىن ايتتىم. دامۋ قورىنىڭ نەسيە الۋ ءۇشىن 50-85 پايىزعا دەيىن كەپىلدىك مۇلىكتى سۋبسيديالاۋعا قۇقىعى جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا 5-7 پايىزدىق نەسيە بەرۋى تۋرالى اقپاراتتارمەن ءبولىستىم. ءسوزىمنىڭ بارىسىندا اۋديتوريا جاندانىپ كەتتى. ءتىپتى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى رەسەي فەدەراتسياسىندا مەنىڭ ايتقانىما ۇقساس باعدارلاما ەنگىزۋدى ۇسىندى.
ءوز باسىم اۆتوموبيل جولدارى ينجەنەر-قۇرىلىسشى مامانى رەتىندە ءبىزدىڭ پارلامەنت اۆتوموبيل جولدارىن دامىتۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق بازا جاسادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ەلىمىزدەگى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە 10 جىلداي ۋاقىت قارجى بولىنبەي قالعانى ەسىمىزدە. سونىڭ سالدارىنان جولداردىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتتى. وسىعان وراي 2001 جىلى پارلامەنت «اۆتوموبيل جولدارى تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۆتوجول سالاسىن دامىتۋدىڭ 2001-2005 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك جەلىلىك اۋقىمدى جول جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا ەلىمىزدە العاشقى ساپالى ءارى قاۋىپسىز اۆتوباندار پايدا بولىپ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 80 پايىزى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇرىن قازاقستاندىقتاردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنى بۋراباي كۋرورتىنا بارۋ دا قيىن بولعانى جادىمىزدا. قازىر ونى ەڭ جاقسى جول رەتىندە ۇلگى ەتەمىز. جول جوندەۋ استانا-الماتى باعىتىنان باستالىپ, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, قوستاناي جولدارىن جاڭعىرتۋعا جالعاستى. كەيىنگى جىلدارى دا ەلىمىزدىڭ اۆتوموبيل جولدارىن جاقسارتۋ ءىسى زاڭنامالىق تۇرعىدان ۋاقتىلى دا ساپالى قامتاماسىز ەتىلىپ, بىرقاتار رەفورما جۇزەگە استى. سوڭعى كەزەڭدە قولدانىستاعى زاڭناماعا كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
قازاق جەرى ۇلان-عايىر. جەتپىس مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جەرگىلىكتى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ قازىرگى تاڭدا قولعا الىنىپ, پارلامەنت الىستاعى ەلدى مەكەندەرگە اپاراتىن جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە بارىنشا جاعداي جاسادى.
شيرەك عاسىر ىشىندە پارلامەنت اۋقىمدى زاڭنامالىق بازا جاساپ, ەلىمىزدىڭ ىلگەرى دامۋىنا اسا قاجەتتى زاڭداردى قابىلدادى. ولاردىڭ ىشىندە قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك, سالىق, كەدەن كودەكستەرىن اتاپ وتكەن ءجون. جالپى, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ جاقسارۋىنا پارلامەنتتىڭ قوسقان ۇلەسى زور.
بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» جولداۋىندا «ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن دامىتۋدا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى ۇسىنىلىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىسقا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز قاجەت ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. بۇل ساياسي جۇيە فورمۋلاسى – مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى سانالادى.
بۇگىنگى پارلامەنتتە مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە اسا قاجەتتى ساپالى زاڭدار قابىلدانىپ كەلەدى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ زاڭنامالىق بازاسى نىعايا تۇسكەنى كامىل. ول تۋرالى سەنات توراعاسى م.اشىمباەۆ: «پارلامەنت جىل بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىن جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. جالپى, بيىل پارلامەنت 110 زاڭ قابىلدادى. ونىڭ 30-عا جۋىعىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى», دەگەن بولاتىن.
مۇنىڭ ءوزى دەپۋتاتتاردىڭ قارقىندى قىزمەتىنىڭ كورىنىسى ەكەنى داۋسىز. ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ, بيزنەستى قولداۋ جانە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوپتەگەن زاڭ قابىلداندى. بۇل تۋرالى سەنات باسشىسى «جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىعى – ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سونداي-اق پارلامەنتتە دەموكراتيالىق پروتسەستەردى نىعايتۋدى, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار قۇجات قابىلداندى. ارينە, اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. وتكەن جىلى سەناتتا ۇيىمداستىرىلعان بىرنەشە پارلامەنتتىك تىڭداۋ وسى ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناقتى كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
تاياۋدا عانا سەناتورلار ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا جۇمىس بابىنداعى ساپاردا بولىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە زاڭداردىڭ ورىندالۋ, رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ قايتتى. وڭىرلەردەگى تۇرعىنداردىڭ ايتقان تالاپ-تىلەكتەرى مەن ۇسىنىستارى زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا ەسكەرىلەتىن بولادى. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ قارقىنى مەن ەكونوميكانىڭ وركەندەۋىنە ساي قولدانىستاعى زاڭناماعا دا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. زاڭدار زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز.
ەرىك سۇلتانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
