مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» جولداۋىندا سوت جəنە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى كۇردەلى رەفورمالار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ, سونىمەن قاتار وتانداستارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەنىن اتاپ ايتقان ەدى. وسىلايشا, سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى شارانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىگى پايدا بولدى.
ارينە, ەلىمىزدەگى سۋديالاردىڭ شەشىم شىعارۋ قۇقىعى زاڭنامالاردى باسشىلىققا الاتىندىقتان مىزعىماس سيپاتقا يە. سولاي بولا تۇرا, قابىلدانىپ جاتاتىن سوت شەشىمدەرىنە مۇقيات تالداۋ جاساپ, بىرىڭعاي سوت تəجىريبەسىن ورنىقتىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى: «ازاماتتارىمىز جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردا بيلىك ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى مەن əرەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىم ءتۇسىرۋ كەزىندە كوپ جاعدايدا تەڭسىزدىك احۋالىندا قالىپ جاتادى. ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ رەسۋرستارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان وسىنداي تەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا داۋلاردى شەشۋدىڭ ەرەكشە تەتىگى رەتىندە əكىمشىلىك əدىلەت قۇرىلىمىن ەنگىزۋ قاجەت», دەپ ۇتىمدى ۇسىنىس جاساعان ەدى.
وسىلايشا, داۋلاردى شەشۋ بارىسىندا سوتتىڭ قوسىمشا ايعاقتار جيناۋ باستاماسىن كوتەرۋگە قۇقىلى ەكەنى ايقىندالدى. الايدا پرەزيدەنت اتالعان ايعاقتاردى جيناقتاۋ مىندەتى جەكەلەگەن ادامدارعا, بولماسا بيزنەسكە ەمەس, مەملەكەتتىك ورگانعا جۇكتەلەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, زاڭناماداعى بارلىق قاراما-قايشىلىقتار مەن ءدۇدəمال تۇستار ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋ ارقىلى ءتۇسىندىرىلۋى قاجەت.
مىنە, الداعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىن جاڭا كودەكستە ەل پرەزيدەنتى ءسوز ەتكەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلگەن سەكىلدى. ەڭ الدىمەن, بۇل كودەكس ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزسىز جانە جەتكىلىكسىز ۋاجدەلگەن شەشىمدەرىنەن قورعاۋعا ارنالعان قاعيداتتاردى ەنگىزەدى. وسىلايشا, زاڭنامانىڭ بارلىق تۇسىنىكسىز تۇستارى ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن بولادى. ازاماتتارعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سوڭعى شەشىمى قابىلدانعانعا دەيىن ءوز ۋاجدەرى تىڭدالاتىنىنا پروتسەدۋرالىق كەپىلدەمە بەكىتىلگەن. بۇل قادام «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى.
ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن داۋ-جانجالدارى كەزىندەگى مۇمكىندىكتەرىن تەڭدەستىرۋ ءۇشىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ءتۇرى – اكىمشىلىك سوت ءىسى ەنگىزىلىپ جاتىر. سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ءتۇرىنىڭ نەگىزگى ايىرماشىلىعى – سوتتىڭ دالەلدەمەلەر جيناۋ پروتسەسىندەگى بەلسەندىلىگى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان وزگە دە تەتىكتەر.
اكىمشىلىك سوت تورەلىگىنىڭ جاڭا فورماتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ايتارلىقتاي وڭتايلاندىرۋعا جانە وتانداستارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قۇرمەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنداعى اشىقتىق پەن سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ناتيجەسىندە, ازاماتتار اكىمشىلىك ورگانداردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە ناقتى قاتىسا الاتىن بولادى.
بۇگىندە الەمدە اكىمشىلىك ادىلەت باستى ءرول اتقارادى. بۇل قادام بيلىكپەن داۋ-داماي كەزىندە الەۋەتى ءالسىز تاراپتى قورعاۋعا باعىتتالعان. ياعني قوعامدىق-قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ بار. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە بۇل داۋلار ءالى دە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ ەرەجەلەرىنە سايكەس رەتتەلەدى.
– 2020 جىلى قابىلدانعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس بيىل 1 شىلدەدە كۇشىنە ەنەدى. بۇل كودەكس جاريالى-قۇقىقتىق داۋ-دامايلاردى رەتتەۋگە نەگىزدەلگەن. ياعني جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەمەسە وزگە دە ۇيىمداردىڭ قانداي دا ءبىر شەشىمىمەن كەلىسپەگەن كەزىندە وسى كودەكستەگى نورماتيۆتەر نازارعا الىناتىن بولادى. وسىلايشا, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسى جەكە-قۇقىقتىق داۋلارعا بايلانىستى ماسەلەلەردى رەتتەيدى. مىسالى, اۋلاداعى قورشاۋعا قاتىستى ءبىر ادام ەكىنشى ادامدى سوتقا بەرىپ جاتادى. ياعني جەكە مۇددەلەرگە قاتىستى داۋلاردى ايتىپ وتىرمىز. مۇنداي داۋلار وتە كوپ. شامامەن 1 ميلليوننان اسادى. الايدا وسى ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق زاڭنامامەن رەتتەلەتىن داۋلاردىڭ اراسىندا جاريالى-قۇقىقتىق داۋلار دا بار. ولاردىڭ سانى شامامەن 30 مىڭعا جۋىق. وسىلايشا, 30 مىڭعا جۋىق جاريالى-قۇقىقتىق داۋ ءبىز ايتىپ وتىرعان 1 ميلليوننان استام جەكە مۇددەگە قاتىستى داۋلاردىڭ جالپى ماسساسىندا بايقالماي قالادى. ءبارىمىز بىلەتىندەي, ازامات مەملەكەتتىك ورگانعا تەڭ بولا المايدى. ادام سالالىق مينيسترلىكپەن سوتتاسىپ جاتقان جاعدايدى ەلەستەتىپ كورەيىك. ارينە, مينيسترلىكتىڭ جاۋاپكەر بولا وتىرىپ, جەڭىسكە جەتۋى ابدەن مۇمكىن: ونىڭ قولىندا بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ بارلىق رەسۋرسى بار, ءىس جۇزىندە ادام رەسۋرسى دا كوپ – بۇكىل زاڭ ءبولىمى ءوز يەلىگىندە جانە, ارينە, ولار كوپ كۇش جۇمساماي-اق جەڭەدى, – دەيدى جوعارعى سوت سۋدياسى اسلان تۇكيەۆ.
ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ جالپى ەرەجەسىنە سايكەس تاراپتار تەڭ. سوت تالاپكەرگە دە, جاۋاپكەرگە دە بىردەي قارايدى. ۇلكەن دالەلدەر بازاسىنان باسقا, تالاپكەر تالاپتاردىڭ پروتسەدۋرالىق نىساندارىن ءالى دە ساقتاۋى كەرەك. ءوتىنىشتى, تالاپتى دۇرىس تولتىرماسا, قۇجات قوسا بەرىلمەسە, جىبەرەتىن جەرگە جىبەرىلمەسە, ءىس بۇزىلادى. ا.تۇكيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ستاتيستيكا بويىنشا 100 ءىستىڭ 85-ءى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلۋدە.
– اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتى تالاپكەردىڭ ءالسىز جاعىن, ياعني ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار الدىنداعى السىزدىگىن جويۋعا باعىتتالعان. سۋديا زاڭدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, تالاپكەرگە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى داۋلاردا شىندىققا قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى. مۇنى داۋلارعا وتە ءادىل ءارى ادال كوزقاراس دەپ قاراۋعا بولادى. سەبەبى ءىس جۇزىندە ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مونوپوليالىق بيلىك جاعدايىن اينالىپ وتە المايدى. ازاماتتار كورشىسىمەن داۋلاسقان كەزدە كەلىسىمگە كەلە الاتىن بولسا, مەملەكەتتىك اپپاراتپەن داۋلاسۋ كەزىندە باسقا مەملەكەتتىك ورگانعا جۇگىنە المايدى. سوت مەملەكەتتىك ورگانداردى وزدەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ءتيىستى تۇردە ورىنداۋعا ماجبۇرلەيدى. مىسالى, ليتسەنزيادان باس تارتۋ زاڭدى بولسا, وندا سوت زاڭدى شەشىم قابىلدايدى. ەگەر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ليتسەنزيادان باس تارتۋى نەگىزدەلمەگەن بولسا, وندا سوت بۇل باس تارتۋدىڭ كۇشىن جويادى, – دەپ ءتۇسىندىردى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى.
– ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەننەن كەيىن قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا تۋىنداعان داۋلاردىڭ كەيبىرىندە ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, لاۋازىم يەلەرىنىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەي جاتادى. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا جەكە ادامداردىڭ مۇددەسى, قۇقىعى سوتتا جوعارى دەڭگەيدە قورعالا بەرمەيدى. ونىڭ سەبەبىنە توقتالساق, قۇقىقتىق داۋلاردىڭ كوبىسى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ اياسىندا قارالادى. ياعني ازاماتتىق-پروتسەستىك زاڭناماعا سايكەس تاراپتار تەڭ. مەملەكەتتىك ورگان, ونىڭ قۇقىقتىق اپپاراتى, زاڭگەرلەر كورپۋسى مەن جەكە ادامداردىڭ مۇمكىندىگىن سالىستىرۋ قيىن. وسى جەردە تەڭسىزدىك تۋىندايدى, – دەيدى جوعارعى سوتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ايدوس سادۋاقاسوۆ.
ورتا ەسەپپەن العاندا, بىزدە 1000 ادامعا بار بولعانى 1,4 جاريا-قۇقىقتىق داۋدان كەلەدى. دامىعان ەلدەردە مۇنداي داۋلاردى قاراۋدىڭ تاجىريبەسى قالىپتاسقان (1000 ازاماتقا ورتا ەسەپپەن 2-دەن 5-كە دەيىن). بۇل تسيفرلار قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ قولدانىستاعى مودەلىنىڭ لاتەنتتىك سيپاتىنىڭ جوعارى جانە تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. اتالعان ساناتتاعى ىستەردىڭ كەلەشەگىنە كۇمانمەن قاراعاندىقتان, ازاماتتار سوتقا جۇگىنە بەرمەيدى. وسىنداي جاعدايدى رەتتەۋ ماقساتىندا ارپك قابىلداندى.
– وسى زاڭعا سايكەس ءسىزدىڭ جەر ۋچاسكەڭىزگە, تولەماقىلارعا, بەرىلۋگە ءتيىس ليتسەنزيالارعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگانمەن نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعامەن ارادا داۋلار بولعان كەزدە, بۇل ىستەر ازاماتتىق سوتتاردا قارالادى. ياعني ازاماتتىق سوتتاردا ازاماتتىق-پروتسەستىك زاڭ نورماسى اياسىندا قارالادى. بۇل تۇرعىدا سۋديانىڭ قولى بايلاۋلى. وسى ماسەلەدە سۋديا جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعاعا كومەكتەسە المايدى. ونىڭ بەرگەن تالاپ-ارىزىنىڭ قاتەلىگىن كورىپ تۇرسا دا, وعان جاقتاسۋعا, كومەكتەسۋگە قۇقىعى جوق. ەندى قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن زاڭعا سايكەس سۋديانىڭ بەلسەندى ءرولى بولادى. سۋديا ازاماتتىڭ تالاپ-ارىزىن دۇرىستاۋعا, وعان قۇقىقتىق جاعىنان قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل زاڭ جەكە ادام مەن زاڭدى تۇلعانىڭ مەملەكەتتىك ورگانعا نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعالارعا قارسى ءوزىنىڭ قۇقىعىن دۇرىس قولدانۋىنا زور مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ا.سادۋاقاسوۆ.
كودەكستە اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن «سوتتىڭ بەلسەندى ءرولى» دەپ اتالاتىن جاڭا ومىرشەڭ قاعيدات بەكىتىلدى. ازامات مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە, سوتقا تالاپ-ارىزبەن جۇگىنسە جەتكىلىكتى. بۇل تالاپتار «مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىك پرەزۋمپتسياسى» قاعيداتى بويىنشا قارالادى. مەملەكەتتىك ورگان سوتتا ءوز شەشىمىنىڭ, ارەكەتىنىڭ نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىن دالەلدەۋگە ءتيىس.
سوت تاراپتار ۇسىنعان دالەلدەمەلەرمەن شەكتەلىپ قالماي, داۋدى شەشۋدە ماڭىزعا يە بارلىق ءمان-جايلاردى جان-جاقتى, تولىق ءارى وبەكتيۆتى زەرتتەيدى. وسىلايشا, سوت ءوز باستاماسى بويىنشا قوسىمشا مالىمەتتەر مەن دالەلدەمەلەر جيناۋعا قۇقىلى. كودەكسكە سايكەس اۋىرتپالىق تۇسىرەتىن زاڭسىز اكت شىعارىلعان جاعدايدا ونىڭ كۇشى مىندەتتى تۇردە جويىلادى, ال زاڭسىز اكىمشىلىك اكتىنىڭ كۇشىن جويعان كەزدە اكىمشىلىك راسىمگە قاتىسۋشىنىڭ سەنىم قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتى نازارعا الىنادى. بۇل قاعيدات – قابىلداناتىن اكىمشىلىك اكتىنىڭ زاڭدى جانە دايەكتى بولۋىنىڭ كەپىلى.
اكىمشىلىك پروتسەستىڭ جاڭاشىلدىقتارىنا تالاپ قويۋ تۇرلەرى, سوت تالقىلاۋىنىڭ شەكتەرى جانە سوت باقىلاۋى دا جاتادى. اكىمشىلىك سوت ءوز شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جاۋاپكەردەن سوت شەشىمىن ورىنداۋعا پروتسەستىك ماجبۇرلەۋ شاراسى رەتىندە اقشا ءوندىرىپ الۋ كوزدەلگەن. ول سوت شەشىمى ورىندالعانعا دەيىن بىرنەشە رەت قولدانىلۋى مۇمكىن. سوت شەشىمىن ورىنداماعان جاعدايدا جەكە, لاۋازىمدى, زاڭدى تۇلعا نەمەسە ونىڭ وكىلى كولەمى 50-دەن 100 اەك-كە دەيىنگى سومانى تولەيدى.
P.S. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى داۋلار جالپى يۋريسديكتسيالىق, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە ازاماتتىق سوتتاردا قاراستىرىلادى. ولاردىڭ بارلىعى 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ جاڭا اكىمشىلىك سوتتاردىڭ قاراۋىنا وتەدى. تيىسىنشە, بۇل سوتتار سۋديالاردىڭ قولدانىستاعى شتات سانىن قايتا ءبولۋ نەگىزىندە قۇرىلاتىن بولادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قورعاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكادا 21 جاڭا اكىمشىلىك سوت قۇرىلادى. ولاردىڭ 17-ءسى – وبلىس ورتالىقتارىندا جانە 4-ەۋى قاسكەلەڭ, سەمەي, جەزقازعان, ەكىباستۇز قالالارىندا جۇمىس ىستەمەكشى.
