ءسوز سويىل

ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بىردە... ءبىر جينالىستا سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ بايانداماسىنا اكادەميك مۇحامەتجان قارا­تاەۆ ءمىن تاعا سويلەي كەلىپ: – مەن سىرباي بالدىز بولعان سوڭ ادەيى با­تىرا اي­تىپ تۇر­مىن, – دەپتى. سوندا سىر­باي: – مۇقا, بۇل بالدىزدار مەن جەزدەلەردىڭ جينالىسى ەمەس قوي, – دەگەن ەكەن. *** قۇدايبەرگەن مەن توق­سىن­نىڭ كەلىنشەكتەرى ءبىر اي­ماقتىڭ قىزدارى بولعان سوڭ ەكى باجا ءجيى ارالاسىپ تۇرسا كەرەك. بىردە توقسىن قۇداي­بەر­گەننىڭ ۇيىنە بارىپ, ەكەۋى ءبىراز اڭگىمە سوعىپ, ەپتەپ ءجۇز گرام­دا­تىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن وتىرسا كەرەك. سودان توقسىن ۇيىنە ەندى قايتايىن دەپ جاتقاندا قۇ­داي­بەرگەننىڭ تۋعان بالدىزى كەلە قالادى. – وۋ, بالدىز, – دەيدى توق­سىن قۋانىپ, – كەلگەنىڭ جاق­سى بولدى, ماشينەڭمەن مەنى ۇيگە جەتكىزىپ تاستاشى. – ماشينەمنىڭ مايى جوق ەدى, – دەيدى ول بارعىسى كەلمەي. – باۋىرىم-اۋ, – دەپتى سوندا توقسىن, – اپالارىڭ ءبىزدى جۇم­سا­عاندا مىنا قۇداي­بەرگەن ەكەۋمىز ماي­سىز-اق جۇگىرىپ كەتەمىز عوي. سەنىڭ ماشينەڭ قاشان ماي­سىز ءجۇرىپ كەتەدى ەكەن وسى؟ *** بوكستان الەم چەمپيونى باق­تيار ارتاەۆتان: – مۋزىكاعا اۋەستىگىڭ بار ما؟ قاي اۋەندى ەستىسەڭ قۇلاعىڭنىڭ قۇرىشى قانادى؟ – دەپ سۇراپ ەدىك, ول ويلانباستان: – وليمپيادا ويىندارىندا التىن مەدالدى القىمىڭا تاعىپ تۇ­رىپ قازاقستاننىڭ ءانۇرانىن ەس­تى­گەنگە نە جەتسىن! – دەدى جىميىپ. ب.ساعىرباي. استانا. قاسارىسقان قاۋىپ-قاتەر الەكساندر سەميكوۆ. نيكولاي بروۆ­كو ءوزىن-ءوزى ۇنە­مى قاۋىپ-قا­تەردەن ساق­­تان­دىرىپ وتى­را­تىن بول­مى­سىن­داعى سەرگەك قا­سيە­تىن ماقتانىش تۇتادى. ماسەلەن, ول سەرگەكتىگى بويىنشا ترول­لەيبۋسقا ءمىن­گەن­دە مىندەتتى ءتۇر­دە جانىندا: “قا­ۋىپ-قاتەر بول­عان جاعدايداعى قو­سىمشا ەسىك. بال­عا­نى الاسىز, اينەكتى سىن­دى­را­سىز” دەپ جازىلعان جا­زۋى بار اينەك تۇسىنا كەپ وتىرادى. ال جىلىنا ءبىر-ەكى رەت الىس ساپارعا شىعىپ پويىزعا مىنە قالسا, مىندەتتى تۇردە ۆاگوننىڭ ءتورتىنشى كۋپەسىنەن ورىن الادى. ويتكەنى, ونىڭ تۋرا تۇسىندا “توقتاتۋ تۇتقاسى” ورنالاسقان. جاز ايلارىندا وزەننىڭ تومەنگى تۇسىندا ورنالاسقان ساياجايىنا باراردا كەمەنىڭ ۇستىڭگى قاباتىنا شىعىپ, ورىندىق استىندا قاۋىپ-قاتەر كەزىندە سۋىرىپ الا قوياتىن دوڭگەلەك رازىڭكەسى بار ورىنعا تاپجىلماي وتىرىپ الادى. تاكسيگە نەمەسە جەڭىل كولىك اتاۋلىعا مىنسە ءبىلىن­بەي­تىندەي ەتىپ باسىنا تەمىر قالپاعىن, ارقاسى مەن كەۋدە تۇسىنا سىعىمدانعان اۋا تولتىرىلعان قاپشىعىن كيىپ شىعادى. ۇيىندەگى ليفتىگە ەش­ۋاقىت­تا مىنگەن ەمەس. باسپالداقپەن كو­تەرىلىپ ءتۇسۋدىڭ دەن­ساۋلىعىنا پايدالى ەكەنىنە ءوزىن-ءوزى سەندىرگەلى قاشان. بىردە ۇشاققا مىنبەك بولىپ سۇراپ كورسە, وندا قاۋىپ-قاتەردەن ساقتانۋ جاعدايى جوقتىڭ قاسى ەكەن. ...مىنە قالعان ەكەن دەيدى. قاۋىپ-قاتەر اياقاستى, ۇشاعى اپاتقا ۇشىراپ, بۇل اسپاندا قالىقتاپ كەلە جاتىپ, جا­سىرىپ وزىمەن الا كىرگەن پا­راشيۋتىنىڭ ساقيناسىن تارتىپ كەپ قالىپ ەدى... ونىسى اشىل­ماي, جالماجان قارمانىپ قو­سىمشاسىنىڭ ساقيناسىن سيپاپ ءجۇرىپ تاۋىپ بار كۇشىمەن تارتىپ كەپ قالعان. – ءوي, ساۋساعىمدى سىندىردىڭ-ەي! – دەگەن اششى داۋىستان سەلك ەتىپ كوزىن اشسا... ءتۇسى ەكەن, ايەلىنىڭ قولىنداعى ساقيناسىن ج ۇلىپ الىپتى. نيكولاي بروۆكو بۇنىڭ ءتۇسى بولعانىنا ءتاۋبا ەتىپ, الاقا­نىن­داعى قوس ساقيناعا قاراپ وتىرىپ كۇنى كەشەگى ۇيلەنگەندەگى ساقينانى تاعىپ تۇرىپ تىلگە كەلگەنىن ەسىنە الدى. قاۋىپ-قاتەردەن شىعار جول ۇنەمى ەسىندە تۇراتىن بۇل نەكەلەستىرۋشىدەن: – قاۋىپ-قاتەردىڭ امالى بار ما؟ – دەپ سىبىرلاپ سۇراپ ەدى, اناۋ ەكىلەنە: – سىزدەي ۇنەمى قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ جۇرەتىن ازاماتقا بۇگىننەن باستاپ ەسىك جابىق! كىرەر ەسىكتەن كىردىڭىز, ال شىعار ەسىگىڭىز مۇلدەم باسقا! – دەپ توقەتەرىن بىراق ايتتى. ءسويتىپ, نيكولاي بروۆكو الاقانىنداعى قوس ساقينانى سيپاي “شىعار ەسىك جوق!” دەپ كۇبىرلەپ, امالسىز اقىرىنداپ باسىپ اسۇيگە كەلدى دە, تاڭعى اس دايىنداۋعا كىرىستى. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين. تۇيرەگىش تۇيىندەر كۇيەۋى مەن ايەلى ىرىڭ-جىرىڭ, “قىزعانىش-يت” ارادا جىمىڭ-جىمىڭ. قالتالىنىڭ قولتىعىنا جىعىلعان, تەندەر ءوتتى قىرىق ءتۇرلى قۇبىلعان. ءبىر بالامىز دەپۋتات بوپ وڭدادى, ەل قاتارلى قول كوتەرسە بولعانى. كوپىرمە ءسوز بالاسى ەرىكتى الدى, ۇيات قىسىپ اكەسى ء“ولىپ قالدى”. كەلىمسەك كەردەڭدەپ كەپ باس بولماسىن, قوينىنا تىعىپ العانى تاس بولماسىن. كىم باي بولسا ءبارى دە “زيالى ادام”, كوكىرەگىندە “كوك قاعاز” ۇيالاعان. بىلايشا تاماشا ادام ءتۇسى يگى, پارا الماسا الاقانى قىشيدى. قازاقشا سويلەپ ەم “جابايى” دەدى, ورىسشا “گۋلەپ ەم” “انايى” دەدى. قۇشاقتاتىپ جىبەرەتىن ەگەستە, اراق شىركىن “ارا اعايىن” ەمەس پە؟! كرەسلوعا وتىرىپ “كىسى” بولدى, قاعازعا كەپ, قول قويۋ ءىسى بولدى. ءازىربايجان قونارباەۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى. اۋىلدىڭ ايتقىشتارى تازدىڭ باسىنا نارىن قۇمىنداعى شوقاشتىڭ قۇسايىنى بىردە كەشكىلىك ءبىر تانىسىنىڭ ۇيىنە قونۋعا كەلسە, ۇيدە ءبىر توپ مەيمان بار ەكەن, قۇسەكەڭ داستارقان شەتىنە وتىرا قالادى. قىزىپ العان قوناقتاردىڭ ءبىرى: – قۇسەكە, ايتىڭىزشى, باقىت قۇسى دەيتىن بولادى, ول ءوزى كىمگە قونادى؟ – دەيدى جەلپىنىپ. – ءاي, شىراعىم-اي, باقىت قۇسى دەيتىن ءبىزدىڭ زامانىمىزدا جىگىتتىڭ جايساڭىنا قوناتىن ەدى, قازىر تازدىڭ باسىنا, پۇشىقتىڭ مۇرتىنا قوناقتايتىن بولىپتى عوي, – دەيدى قۇسايىن قارت. سويتسە, شاشى جوعى كولحوزدىڭ باسقارماسى ەكەن دە, پۇشىعى بۋحگالتەر ەكەن. قاقتىڭ-اۋ شايدان قۇسايىن قارت ءتۇس الەتىندە ساماۋىرىنى قايناپ تۇرعان شەتتەگى ءبىر ۇيگە ءتۇسىپ, تورگە جايعاسىپ وتىرا بەرگەندە, ءۇي يەسى كەلىنشەك ءبىر اياق ايران اكەلىپ بەرە قويادى. مىناۋ ىسسىدا مەيىر قاندىرا شاي ىشەمىن دەپ وتىرعان قۇسەكەڭ اياقتى قولىنا الىپ وتىرىپ: – اسسالاۋماعالەيكۋم, ايران, تاپ بولدىڭ قايدان؟ اقسىڭ-اۋ شىركىن, اقتىعىڭدا داۋىم جوق, بىراق قاقتىڭ-اي قايناپ تۇرعان شايدان, – دەگەن ەكەن. ءۇي يەسى: “ويباي, قۇسەكە, كەشىرىڭىز, كەلىنىڭىز ءسىزدى اسىعىس دەپ ويلاپ قالعان عوي”, – دەپ ايەلىنە ەدىرەيە قاراپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ قالىپتى. قازيحان قابدەل. اتىراۋ. قۇلقىندار توياتىن ەمەس وسپانحاننىڭ “سۇزەگەن ءسوزى” – ءدال تيەتىن جەبەنىڭ ءوزى. جەگىش اۋىز – “ونىڭ ارعى اتاسى – جاۋىز” دەگەنى اينالىپ شىندىققا, سانالار قۇل بولعان قۇلقىنعا, تاپ بولدىق سۇمدىققا. قايدا بارساڭ تويىمسىز قۇلقىن. كورمەيسىڭ باسشىلاردىڭ ادامدىق قۇلقىن. قۇرىقتاۋ جوق دەپ نارىققا, ءوز نانىن وزدەرىنە قىمبات قىپ, ساتىپ ءجۇر حالىققا. سوندا دا قۇلقىندار توياتىن ەمەس, بارلىق نارسەنىڭ باعاسىن قوسا-قابات ءوسىرۋدى قوياتىن ەمەس. بۇرىنعى بۇرىنعى ما؟ زار بوپ بۇرىنعىعا, ناننىڭ قۇنى ءتىپتى ۋ بوپ كەتتى, تەڭگەمىز تۇككە ارزىماي, قۇنسىزدانىپ سۋ بوپ كەتتى. * * * قاراپ تۇرساق, قۇلقىنعا ءبارىن, قۇلاتىپ جاتقان دا اۋىز, كەدەيلەردى اياماي, قىمباتتاتىپ ءبارىن جىلاتىپ جاتقان دا اۋىز. بۇيتە بەرسە اساعىش اۋىز, ءوزىنىڭ جەتىپ تۇبىنە, بوپ شىعادى-اۋ جاۋىز. كۇلاش كەرىمبەكقىزى. الماتى. قايىس قايراق, اعاش قاسىق جارقاباق ەلدى مەكەن ولكەسىنە تاعايىندالعان جاڭا اكىم ورتا كاسىپكە دەپ ۇكىمەت بەرگەن قارا­جاتتى شاشاۋ شىعارماي ءبىر ىسكە باعىشتادى. ونداعىسى – ولكەدەگى بۇعان دەيىن مۇرتى عانا بۇزىلىپ كەلە جاتقان قالىڭ اعاشتان جيھاز جاساپ, ءوتىمدى تاۋارلاردى ساتپاق بولدى. جاڭا اكىمنىڭ بۇل ۇم­تى­لىسى شاعىن كاسىپپەن اينا­لى­سسام دەپ جۇرگەن ءيلى­ك­بايعا وي سالىپ, بىردەن بور­دا­قى وگىزىن سويىپ, ونىڭ تە­رىسىنەن تون جاساپ كورمەك بولدى. اكىمنىڭ اۋرە-سارساڭمەن جاساتقان جيھاز ۇلگىلەرى زامان تالابىنا ساي كەلمەي تۇك­كە جارامسىز بولعان سوڭ, اۋدان اكىمدىگى اقىلداسا كە­لىپ, قاپتاعان قارااعاشتان ىرگەدەگى ءىرى وزەن-كولگە قات قايىق جاساماققا شەشىم شىعاردى. يلىكبايدىڭ يلەپ ءيىنىن جۇم­سارتقان وگىز تەرىسىنەن اقاۋ شىعىپ, تون جاساماق ويى ادىرەم قالدى. ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ تاپ­قانى – توننان قىسقارىپ قالعان تەرىدەن كۇرتەشە جاساماق بولدى. اۋدان اۋرە-سارساڭمەن جاساعان قايىعىن كولگە سالىپ كورىپ ەدى, سۋ بەتىندە قالقىعان قايىققا ءۇش-ءتورت ادام وتىرعانى سول, ءبىر شەتىنە قيسايا جانتايىپ سۋ تۇبىنە سۇڭگىدى دە كەتتى. ءارى وزگەرتىپ, بەرى وزگەرتىپ قايىقتان قايران بولماعان سوڭ, اكىم اقساقالداردىڭ اقىلىمەن قارااعاشتان اتقا ەر جاساساق دەگەن توقتامعا توقتادى. بۇل كەزدە يلىكبايدىڭ تەرىسى ء“تىلىنىپ”, جاساماق بولعان كۇر­تەشەسى كۇلدىبادام بولىپ... يلەكەڭ بول­­ماعانعا بورداي توزباي, اۋدان­نىڭ ەرتوقىمدى قولعا العانىن ەستىپ, قالعان تەرىسىن قاق­پا­قىلداپ كورىپ, بىردەن ەرتوقىمعا تارتپا, ات باسىنا جۇگەن-شىلبىر جاساۋدى قولعا الدى. كەتۋى كەتكەن ءىس وڭۋشى ما ەدى... ەرتوقىمنىڭ دا ەزۋى ىر­جيىپ, قيىلىسۋى قيعاش كەلىپ, العاشقىلارىن العاندار ءبىر مىنىستەن سوڭ-اق ونىمدەرىن وزدەرىنە قايتارىپ سورماڭداي ەتتى... سۋدىڭ دا سۇراۋى بار, ۇكى­مەتكە ەسەپ بەرەر كۇن دە كەلىپ جەتتى... اۋدان قارااعاشتى زەر­تتەپ-زەردەلەي كەلە بۇنىڭ ۇلت اسپاپتارىنا تاپتىرماس اعاش ەكەنىن ءبىلىپ, ەڭسە كوتەرىپ يگىلىكتى شاراعا كىرىستى دە كەتتى. قولعا العان جۇگەن-شىل­بىرى كوڭىلگە قونباي, ونىڭ ۇستىنە اۋداننىڭ ەرتو­قى­مىنىڭ قۇردىمعا كەتكەنىن ءبىلىپ, يلىكباي دا تەرىسىنەن بەل بۋار بەلدىك جاساماققا نيەتتەندى. بۇل كەزدە اۋدان اكىمدىگى جاساعان دومبىرا, قوبىزدارى تۇككە العىسىز بولىپ تىعى­رىققا تىرەلگەن بولاتىن. نە كەرەك, ويلانا-تولعانا كەلىپ, اۋدان باسشىلىعى قارا­اعاش­تان كۇندەلىكتى تۇرمىسقا كەرەك اعاش قاسىق جاساپ, ەرەن ءىس ءبىتىرىپ, ونىسىن اۋدان كو­لە­مىندەگى ءار وتباسىنا ونشاقتى دا­ناسىن مىندەتتەپ ساتىپ, ۇكى­مەتكە ىسكە اسىرعان ورتا كا­سىپتەرى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى مالىمەتتى جونەلتتى. ءداپ وسى تۇستا وگىز تەرىسىنەن جاساعان بەلدىگى ءۇزىلىپ تۇسكەن سوڭ يلىكباي ءبىر پۇشپاق تەرىگە بولا نالىماي, بەلدىكتىڭ ۇزىندىسىنەن قاتقان قايىس قايراق جاساپ الدى. ماعجان دانيار. الماتى وبلىسى. مىسال-مىسقىل ارىستان مەن تۇلكى قۋ تۇلكى ارىستانمەن – جەڭبەسىن ءبىلىپ الىسقانمەن, دوكەي كەزىندە “دوس” بولدى... كوزىنە ك ۇلىمدەگەنمەن, ىشتەي وعان ءوش بولدى... ارىستان ونى سەزگەنمەن, كەيىن بىراق كەش بولدى. سۇڭقار مەن تاۋىق “ۇشام!” – دەپ تاۋىق تالپىندى, جۇگىرىپ ءبىراز القىندى... سۇڭقار وعان سىبىرلاپ: “بۇزبا!” – دەدى سالتىڭدى. ات پەن اربا اربا: – مەن الىپ اربامىن, قۇلسىڭ ماعان قالعانىڭ..! جەتەگىمە سەن تۇگىل, جەگىلەدى نارلارىڭ..! ات: – سوزىڭە جوق تالاسىم, ايتايىن اشىپ اراسىن, قانشا الىپ بولعانمەن, ءبىزسىز قايدا باراسىڭ؟! قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا. سپورتتاعى ء“سۇر” ءسوز – ەستۋىمشە, ۇكىمەتىمىز ءار وليمپيادا جەڭىمپازدارىنا 50 مىڭ دوللاردان سىياقى بەرەمىز دەپ ۋادە بەرگەن ەكەن. – بىلۋىمشە, وليمپيادا اياق­تالىپ, ەسەپ بو­يىن­شا ءبىزدىڭ ۇكى­مەت 1,5 ملن. دوللار ۇنەم­دەگەن كورىنەدى... *** – ءسىز فۋتبول­دى نە ءۇشىن جاقسى كورەسىز؟ – بىلمەيمىن, بۇل تۋرالى وي­لانىپ كورمەپپىن. بالا كەزىمنەن وسىلاي قالىپتاسقان شى­عارمىن. ءسىز شە؟ ءوزىڭىز فۋتبولدى نە ءۇشىن جاقسى كو­رەتىنىڭىزدى بىلەسىز بە؟ – ارينە. ماعان ۇيدە – ايەلىم ايعايلايدى, جۇمىستا – باستىعىم, بازاردا – ساتۋشى... ال فۋتبولدا مەن ايعايلايمىن! *** مۇعالىمى بەكىرەگە: – ماۋباسىم-اي, تەك ونعا دەيىن ساناي الاسىڭ! وۋ, بۇل قالپىڭمەن ۇلكەيگەندە كىم بولماقشىسىڭ؟ – دەپ جانى اشي سۇراعاندا, بەكىرە ساس­پاي عانا: – بوكستان تورەشى بولامىن! – دەگەن ەكەن. *** اتاقتى بوكسەر تاي­سون ءبىر كا­فەگە كىرىپ ءۇس­تى-ۇستىنە ىشىمدىككە تاپسىرىس بەرىپ سىلتەي بەرىپتى. ال وعان قىزمەت ەتۋشى ازامات بۇنىڭ جانكۇيەرى ەكەن, ول ابدەن بابىنا كەلگەندە: – ءسىزدىڭ كەلەسى توبە­لەسىڭىز قاشان جانە قاي جەردە بولماق؟ – دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتقاندا, تايسون الارا قاراپ: – بۇگىن, تاپ وسى جەردە... ويتكەنى, مەنىڭ ءدال قازىر تولەر اقشام جوق, – دەگەن ەكەن. ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر